وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 10978 427021 426845 2026-11-01T14:03:54Z Ibne maryam 17680 /* پکي */ 427021 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو پکي]]{{•}}[[ ريھڙيندڙ جاندارن جو گھر]]</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name=ڪراچيءَ جو راڻي باغ}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' يا '''ڪراچيءَ جو راڻي باغ''', جنهن کي '''ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊنز''' ۽ '''گاندهي گارڊن''' به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي (لاھور جي راڻي باغ کانپوء).<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref></ref> [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> == نسلن جي فهرست == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] {{col-2-of-3}} === [[ٿڻائتا جانور]] === * [[عربي اوريڪس (ھرڻ)|عربي اوريڪس]] * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[بينگالي ٽائيگر]] * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[زراف]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[شينھن]] * [[لاما]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] * [[جھنگلي ٻڪري]] (سنڌي آئبيڪس) {{col-3-of-3}} ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال|گھڙيال (واڳون)]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[سنڌو مگر|مانگر مڇ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|ڀولو Image:Karachizoo.jpg| ڪارو تاجدار ٻگھو Image:Karachizoo2.jpg| تلاء ۾ واڳون Image:Karachizoo3.jpg| زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[فليمنگو]] پکي Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] rv081lgeldvt422khgvzsh44rpfwome 427042 427021 2026-11-01T14:41:09Z Ibne maryam 17680 /* پکي */ 427042 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو پکي]]{{•}}[[ ريھڙيندڙ جاندارن جو گھر]]</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name=ڪراچيءَ جو راڻي باغ}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' يا '''ڪراچيءَ جو راڻي باغ''', جنهن کي '''ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊنز''' ۽ '''گاندهي گارڊن''' به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي (لاھور جي راڻي باغ کانپوء).<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref></ref> [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> == نسلن جي فهرست == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] {{col-2-of-3}} === [[ٿڻائتا جانور]] === * [[عربي اوريڪس (ھرڻ)|عربي اوريڪس]] * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[بينگالي ٽائيگر]] * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[زراف]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[شينھن]] * [[لاما]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] * [[جھنگلي ٻڪري]] (سنڌي آئبيڪس) {{col-3-of-3}} ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال|گھڙيال (واڳون)]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[سنڌو مگر|مانگر مڇ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|ڀولو Image:Karachizoo.jpg| ڪارو تاجدار ٻگھو Image:Karachizoo2.jpg| تلاء ۾ واڳون Image:Karachizoo3.jpg| زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[فليمنگو]] پکي Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] mggopumx8qfyl1w8nbo15dve0y4erxa 427043 427042 2026-11-01T14:46:50Z Ibne maryam 17680 /* ٿڻائتا جانور */ 427043 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو پکي]]{{•}}[[ ريھڙيندڙ جاندارن جو گھر]]</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name=ڪراچيءَ جو راڻي باغ}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' يا '''ڪراچيءَ جو راڻي باغ''', جنهن کي '''ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊنز''' ۽ '''گاندهي گارڊن''' به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي (لاھور جي راڻي باغ کانپوء).<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref></ref> [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> == نسلن جي فهرست == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] {{col-2-of-3}} === [[ٿڻائتا جانور]] === * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[بنگال ٽائيگر]] * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[زرافو]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[شينھن]] * [[لاما]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (سنڌي آئبيڪس) {{col-3-of-3}} ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال|گھڙيال (واڳون)]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[سنڌو مگر|مانگر مڇ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|ڀولو Image:Karachizoo.jpg| ڪارو تاجدار ٻگھو Image:Karachizoo2.jpg| تلاء ۾ واڳون Image:Karachizoo3.jpg| زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[فليمنگو]] پکي Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] 7fy5aeepr3uwwry4w8zucceicbgq5v2 427048 427043 2026-11-01T15:06:17Z Ibne maryam 17680 /* ٿڻائتا جانور */ 427048 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو پکي]]{{•}}[[ ريھڙيندڙ جاندارن جو گھر]]</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name=ڪراچيءَ جو راڻي باغ}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' يا '''ڪراچيءَ جو راڻي باغ''', جنهن کي '''ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊنز''' ۽ '''گاندهي گارڊن''' به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي (لاھور جي راڻي باغ کانپوء).<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref></ref> [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> == نسلن جي فهرست == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] {{col-2-of-3}} === [[ٿڻائتا جانور]] === * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (سنڌي آئبيڪس) * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[بنگال ٽائيگر]] * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[زرافو]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] {{col-3-of-3}} ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال|گھڙيال (واڳون)]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[سنڌو مگر|مانگر مڇ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|ڀولو Image:Karachizoo.jpg| ڪارو تاجدار ٻگھو Image:Karachizoo2.jpg| تلاء ۾ واڳون Image:Karachizoo3.jpg| زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[فليمنگو]] پکي Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] hlwzxaeacsgce0qg9a16v22td097e7b 427049 427048 2026-11-01T15:07:46Z Ibne maryam 17680 /* ريڙهيون پائيندڙ جانور */ 427049 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو پکي]]{{•}}[[ ريھڙيندڙ جاندارن جو گھر]]</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name=ڪراچيءَ جو راڻي باغ}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' يا '''ڪراچيءَ جو راڻي باغ''', جنهن کي '''ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊنز''' ۽ '''گاندهي گارڊن''' به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي (لاھور جي راڻي باغ کانپوء).<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref></ref> [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> == نسلن جي فهرست == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] {{col-2-of-3}} === [[ٿڻائتا جانور]] === * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (سنڌي آئبيڪس) * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[بنگال ٽائيگر]] * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[زرافو]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] {{col-3-of-3}} ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|ڀولو Image:Karachizoo.jpg| ڪارو تاجدار ٻگھو Image:Karachizoo2.jpg| تلاء ۾ واڳون Image:Karachizoo3.jpg| زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[فليمنگو]] پکي Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] g85sy9qw4zxfn606p3lez2aiyu4yzg6 427050 427049 2026-11-01T15:10:37Z Ibne maryam 17680 /* تصويرن جي گيلري */ 427050 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو پکي]]{{•}}[[ ريھڙيندڙ جاندارن جو گھر]]</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name=ڪراچيءَ جو راڻي باغ}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' يا '''ڪراچيءَ جو راڻي باغ''', جنهن کي '''ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊنز''' ۽ '''گاندهي گارڊن''' به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي (لاھور جي راڻي باغ کانپوء).<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref></ref> [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> == نسلن جي فهرست == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] {{col-2-of-3}} === [[ٿڻائتا جانور]] === * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (سنڌي آئبيڪس) * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[بنگال ٽائيگر]] * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[زرافو]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] {{col-3-of-3}} ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] 3ii7w9lymgrjnodapqq6mcb78z82pbb 427051 427050 2026-11-01T15:15:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 427051 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو]]{{•}}[[رڙيون پائيندڙ جانور]] جو گھر]]</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name= ڪراچيءَ جو راڻي باغ}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' (Karachi Zoo) يا ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊن، گانڌي گارڊن به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ لاھور جي چڙيا گهر کانپوء، ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي.<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref></ref> [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> == نسلن جي فهرست == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] {{col-2-of-3}} === [[ٿڻائتا جانور]] === * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (سنڌي آئبيڪس) * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[بنگال ٽائيگر]] * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[زرافو]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] {{col-3-of-3}} ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] 5ghwoq8bncf6tztpw0dd6m2lk0dqd35 427052 427051 2026-11-01T15:17:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 427052 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو]]{{•}}[[رڙيون پائيندڙ جانور]] جو گھر</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name= ڪراچي زولاجيڪل اينڊ بوٽانيڪل گارڊن}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' (Karachi Zoo) يا ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊن، گانڌي گارڊن به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ لاھور جي چڙيا گهر کانپوء، ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي.<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref></ref> [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> == نسلن جي فهرست == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] {{col-2-of-3}} === [[ٿڻائتا جانور]] === * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (سنڌي آئبيڪس) * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[بنگال ٽائيگر]] * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[زرافو]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] {{col-3-of-3}} ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] le75wwn8cemp1g2m6vu37sc7rlhze2y 427053 427052 2026-11-01T15:20:35Z Ibne maryam 17680 427053 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو]]{{•}}[[رڙيون پائيندڙ جانور]] جو گھر</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name= ڪراچي زولاجيڪل اينڊ بوٽانيڪل گارڊن}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' (Karachi Zoo) يا ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊن، گانڌي گارڊن به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ لاھور جي چڙيا گهر کانپوء، ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي.<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref></ref> [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> == نسلن جي فهرست == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] {{col-2-of-3}} === [[ٿڻائتا جانور]] === * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[زرافہ|زرافو]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (سنڌي آئبيڪس) * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[بنگال ٽائيگر]] * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] {{col-3-of-3}} ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] n65uvg5y1bmy3j15x4xtn44tq3unshc 427138 427053 2026-11-02T09:32:48Z Memon2025 21315 /* نسلن جي فهرست */ 427138 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو]]{{•}}[[رڙيون پائيندڙ جانور]] جو گھر</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name= ڪراچي زولاجيڪل اينڊ بوٽانيڪل گارڊن}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' (Karachi Zoo) يا ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊن، گانڌي گارڊن به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ لاھور جي چڙيا گهر کانپوء، ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي.<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref></ref> [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> ==نسلن جي فهرست== ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] ===[[ٿڻائتا جانور]]=== * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[زرافہ|زرافو]] * [[بنگال ٽائيگر]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (سنڌي آئبيڪس) * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] ecaip7qicyge1l036x0eca0chsjtgnd 427143 427138 2026-11-02T09:57:23Z Memon2025 21315 /* ريڙهيون پائيندڙ جانور */ 427143 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو]]{{•}}[[رڙيون پائيندڙ جانور]] جو گھر</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name= ڪراچي زولاجيڪل اينڊ بوٽانيڪل گارڊن}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' (Karachi Zoo) يا ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊن، گانڌي گارڊن به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ لاھور جي چڙيا گهر کانپوء، ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي.<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref></ref> [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> ==نسلن جي فهرست== ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] ===[[ٿڻائتا جانور]]=== * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[زرافہ|زرافو]] * [[بنگال ٽائيگر]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (سنڌي آئبيڪس) * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[هندستاني ڪوبرا]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] scbveki07ydmzf9g44j3jopkce4hm0v 427144 427143 2026-11-02T10:03:05Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 427144 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو]]{{•}}[[رڙيون پائيندڙ جانور]] جو گھر</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name= ڪراچي زولاجيڪل اينڊ بوٽانيڪل گارڊن}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' (Karachi Zoo) يا ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊن، گانڌي گارڊن به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ لاھور جي چڙيا گهر کانپوء، ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي.<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== [[مھاتما گانڌي]] جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي ضلع|ڪراچي ضلعي حڪومت]] (CDGK) [[فطري تاريخ جا عجائب گھر|قدرتي تاريخ جي ميوزيم]] جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref></ref> [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> ==نسلن جي فهرست== ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] ===[[ٿڻائتا جانور]]=== * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[زرافہ|زرافو]] * [[بنگال ٽائيگر]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (سنڌي آئبيڪس) * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[هندستاني ڪوبرا]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] d5r0w6u5ycfkd0v3hoym4u9z3x1eoht 427146 427144 2026-11-02T10:11:44Z Memon2025 21315 /* تڪرار ۽ تنقيد */ 427146 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو]]{{•}}[[رڙيون پائيندڙ جانور]] جو گھر</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name= ڪراچي زولاجيڪل اينڊ بوٽانيڪل گارڊن}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' (Karachi Zoo) يا ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊن، گانڌي گارڊن به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ لاھور جي چڙيا گهر کانپوء، ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي.<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== [[مھاتما گانڌي]] جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي ضلع|ڪراچي ضلعي حڪومت]] (CDGK) [[فطري تاريخ جا عجائب گھر|قدرتي تاريخ جي ميوزيم]] جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي ھرڻ]] (<small>Arabian oryx</small>) (جنهن کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] (<small>IUCN</small>) موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بنگال ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ|ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref>[[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> ==نسلن جي فهرست== ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] ===[[ٿڻائتا جانور]]=== * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[زرافہ|زرافو]] * [[بنگال ٽائيگر]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (سنڌي آئبيڪس) * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[هندستاني ڪوبرا]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] 05sp20hrorsxwwdvf5kkutia0s9r1vd 427150 427146 2026-11-02T10:17:39Z Memon2025 21315 /* ٿڻائتا جانور */ 427150 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو]]{{•}}[[رڙيون پائيندڙ جانور]] جو گھر</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name= ڪراچي زولاجيڪل اينڊ بوٽانيڪل گارڊن}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' (Karachi Zoo) يا ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊن، گانڌي گارڊن به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ لاھور جي چڙيا گهر کانپوء، ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي.<ref name="TSA"></ref> ==تاريخ== [[مھاتما گانڌي]] جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي ضلع|ڪراچي ضلعي حڪومت]] (CDGK) [[فطري تاريخ جا عجائب گھر|قدرتي تاريخ جي ميوزيم]] جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.</ref><ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي ھرڻ]] (<small>Arabian oryx</small>) (جنهن کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] (<small>IUCN</small>) موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بنگال ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ|ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref>[[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> ==نسلن جي فهرست== ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] ===[[ٿڻائتا جانور]]=== * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[زرافہ|زرافو]] * [[بنگال ٽائيگر]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو|سنڌي آئبيڪس]] * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[هندستاني ڪوبرا]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] 4jt3gcjtwbb0ajbphpefmcf5boubqxq 427152 427150 2026-11-02T10:27:36Z Memon2025 21315 /* علائقا ۽ ڪشش */ 427152 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو]]{{•}}[[رڙيون پائيندڙ جانور]] جو گھر</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name= ڪراچي زولاجيڪل اينڊ بوٽانيڪل گارڊن}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' (Karachi Zoo) يا ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊن، گانڌي گارڊن به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ لاھور جي چڙيا گهر کانپوء، ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي.<ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== [[مھاتما گانڌي]] جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي ضلع|ڪراچي ضلعي حڪومت]] (CDGK) [[فطري تاريخ جا عجائب گھر|قدرتي تاريخ جي ميوزيم]] جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ ايشيائي ھاٿي، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي آفريڪي جھنگلي ھاٿي سفاري پارڪ مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا نورجهان ۽ مدھوبالا رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * 1992ع ۾ '''ريپٽائل هائوس''' (Reptiles House) وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسن مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇئن]] ۽ واڳن جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي ممتاز بيگم جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا مڇي گھر ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن. <ref name="TSA" /> هي ڪراچي جي ٽن عوامي مڇي گھرن (Aquarium) مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه ڪلفٽن مڇي گھر ۽ لانڍي ڪورنگي مڇي گھر آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> 22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي ھرڻ]] (<small>Arabian oryx</small>) (جنهن کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] (<small>IUCN</small>) موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بنگال ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ|ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref>[[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> ==نسلن جي فهرست== ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] ===[[ٿڻائتا جانور]]=== * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[زرافہ|زرافو]] * [[بنگال ٽائيگر]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو|سنڌي آئبيڪس]] * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[هندستاني ڪوبرا]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] nmd1fl7ccnumdx04d936ctffq2d8u8p 427153 427152 2026-11-02T10:32:33Z Memon2025 21315 /* نورجهان */ 427153 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو]]{{•}}[[رڙيون پائيندڙ جانور]] جو گھر</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name= ڪراچي زولاجيڪل اينڊ بوٽانيڪل گارڊن}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' (Karachi Zoo) يا ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊن، گانڌي گارڊن به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ لاھور جي چڙيا گهر کانپوء، ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي.<ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== [[مھاتما گانڌي]] جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي ضلع|ڪراچي ضلعي حڪومت]] (CDGK) [[فطري تاريخ جا عجائب گھر|قدرتي تاريخ جي ميوزيم]] جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ ايشيائي ھاٿي، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي آفريڪي جھنگلي ھاٿي سفاري پارڪ مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا نورجهان ۽ مدھوبالا رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * 1992ع ۾ '''ريپٽائل هائوس''' (Reptiles House) وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسن مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇئن]] ۽ واڳن جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي ممتاز بيگم جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا مڇي گھر ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن. <ref name="TSA" /> هي ڪراچي جي ٽن عوامي مڇي گھرن (Aquarium) مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه ڪلفٽن مڇي گھر ۽ لانڍي ڪورنگي مڇي گھر آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== 15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ آفريڪي جھنگلي ھاٿي هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ "فور پاوز" (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم فور پاوز جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوڪ فلور جي تڪليف (<small>pelvic floor damage</small>) جي سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا فور پاوز جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي مدھوبالا کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> <small>22</small> اپريل <small>2023</small>ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي ھرڻ]] (<small>Arabian oryx</small>) (جنهن کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] (<small>IUCN</small>) موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بنگال ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ|ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref>[[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> ==نسلن جي فهرست== ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] ===[[ٿڻائتا جانور]]=== * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[زرافہ|زرافو]] * [[بنگال ٽائيگر]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو|سنڌي آئبيڪس]] * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[هندستاني ڪوبرا]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] eyygc47i7otoj9ytrzvv9y0r4zp8zmh 427154 427153 2026-11-02T10:37:28Z Memon2025 21315 /* رڇ */ 427154 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو]]{{•}}[[رڙيون پائيندڙ جانور]] جو گھر</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name= ڪراچي زولاجيڪل اينڊ بوٽانيڪل گارڊن}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' (Karachi Zoo) يا ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊن، گانڌي گارڊن به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ لاھور جي چڙيا گهر کانپوء، ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي.<ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== [[مھاتما گانڌي]] جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي ضلع|ڪراچي ضلعي حڪومت]] (CDGK) [[فطري تاريخ جا عجائب گھر|قدرتي تاريخ جي ميوزيم]] جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ ايشيائي ھاٿي، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي آفريڪي جھنگلي ھاٿي سفاري پارڪ مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا نورجهان ۽ مدھوبالا رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * 1992ع ۾ '''ريپٽائل هائوس''' (Reptiles House) وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسن مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇئن]] ۽ واڳن جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي ممتاز بيگم جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا مڇي گھر ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن. <ref name="TSA" /> هي ڪراچي جي ٽن عوامي مڇي گھرن (Aquarium) مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه ڪلفٽن مڇي گھر ۽ لانڍي ڪورنگي مڇي گھر آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== <small>15</small> مارچ <small>2017</small>ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان [[رڇ]]: هڪ مادا شامي ٻورو رڇ ۽ هڪ نَر ايشيائي ڪارو رڇ آندا ويا.<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ آفريڪي جھنگلي ھاٿي هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ "فور پاوز" (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم فور پاوز جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوڪ فلور جي تڪليف (<small>pelvic floor damage</small>) جي سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا فور پاوز جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي مدھوبالا کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> <small>22</small> اپريل <small>2023</small>ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي ھرڻ]] (<small>Arabian oryx</small>) (جنهن کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] (<small>IUCN</small>) موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بنگال ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ|ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref>[[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> ==نسلن جي فهرست== ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] ===[[ٿڻائتا جانور]]=== * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[زرافہ|زرافو]] * [[بنگال ٽائيگر]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو|سنڌي آئبيڪس]] * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[ڳاڙھو ھرڻ]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[هندستاني ڪوبرا]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] ccce1huo4okhbggwjbxt9ynt6pf80qv 0 16543 426974 249539 2026-11-01T12:38:37Z Intisar Ali 8681 426974 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪراچيءَ جي اورنگي واري علائقي ۾ رهائشي آبادي}} {{Infobox | name = محمد نگر | above = محمد نگر | image = [[File:Orangi Town Map of Orangi District.jpg|280px]] | caption = اورنگي ٽائون جو نقشو، جنهن جي وسيع علائقي ۾ محمد نگر واقع آهي | header1 = جاگرافيائي ڄاڻ | label2 = نالو | data2 = محمد نگر | label3 = آباديءَ جو قسم | data3 = رهائشي علائقو | label4 = شهر | data4 = [[ڪراچي]] | label5 = علائقو | data5 = [[اورنگي ٽائون]] | label6 = ضلعو | data6 = [[ضلعو ڪراچي اولهه]] | label7 = صوبو | data7 = [[سنڌ]] | label8 = ملڪ | data8 = [[پاڪستان]] | header9 = تاريخي انتظامي ڄاڻ | label10 = اڳوڻي يونين ڪائونسل | data10 = محمد نگر، نمبر 4 | label11 = اڳوڻي يونين ڪائونسل جي آبادي | data11 = 63,753 (2005ع ۾ رپورٽ ٿيل) | label12 = اڳوڻي يونين ڪائونسل جا ووٽر | data12 = 27,615 (2005ع) | header13 = ٻيون ڄاڻ | label14 = وقت جو معيار | data14 = پاڪستاني معياري وقت (UTC+05:00) }} '''محمد نگر''' (انگريزي: ''Mohammad Nagar'' يا ''Muhammad Nagar'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] ۾، [[اورنگي ٽائون]] جي علائقي ۾ واقع هڪ رهائشي آبادي آهي. محمد نگر جو نالو ڪراچيءَ جي سرڪاري انتظامي دستاويزن، تعليمي ادارن جي فهرستن ۽ شهري رٿابنديءَ جي نقشن ۾ موجود آهي.<ref name="PDMA">{{cite report|title=District Disaster Management Plan: Karachi West|publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh|url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Karachi%20West.pdf|language=en}}</ref><ref name="JICA">{{cite report|title=Karachi Transportation Improvement Project: Final Report|publisher=Japan International Cooperation Agency|url=https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12086377_07.pdf|language=en}}</ref> محمد نگر کي اڳوڻي اورنگي ٽائون جي انتظامي نظام ۾ يونين ڪائونسل نمبر 4 جي حيثيت حاصل هئي. هن يونين ڪائونسل ۾ محمد نگر کان سواءِ سيڪٽر 11-اي، رحيم شاهه ڪالوني، فريد ڪالوني، آفريدي ڪالوني ۽ فيض عام ڪالوني سميت ٻيون آباديون شامل هيون.<ref name="Dawn2005">{{cite news|title=KARACHI: Orangi: a picture of neglect|url=https://www.dawn.com/news/151343|work=Dawn|date=8 August 2005|language=en}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == محمد نگر ڪراچيءَ جي اتر اولهه واري شهري حصي ۾ اورنگي جي رهائشي علائقن مان هڪ آهي. اورنگي شهر جي انهن علائقن مان آهي، جتي مختلف دورن ۾ رهائشي آباديءَ ۽ شهري واڌ ويجهه سبب ڪيترائي پاڙا ۽ ڪالونيون وجود ۾ آيون آهن. جاپان جي بين الاقوامي سهڪار واري اداري جي ''Karachi Transportation Improvement Project'' جي آخري رپورٽ ۾ اورنگيءَ جي نقشي اندر محمد نگر کي الڳ سڃاڻپ سان ڏيکاريو ويو آهي. ساڳئي نقشي ۾ آزاد نگر، هرياڻا ڪالوني، حنيف آباد، مديحه ڪالوني، غازي آباد، چشتي نگر، بلال ڪالوني، اسلام چوڪ، گبول ڪالوني، دادا نگر ۽ مجاهد آباد جا نالا پڻ موجود آهن.<ref name="JICA"/> سنڌ حڪومت جي صوبائي آفتن جي انتظام واري اداري جي ڪراچي اولهه واري ضلعي جي انتظامي رٿا ۾ پڻ محمد نگر جو نالو شامل آهي.<ref name="PDMA"/> == تاريخي ۽ انتظامي پسمنظر == === اورنگي ٽائون سان تعلق === محمد نگر جي انتظامي تاريخ اورنگي ٽائون جي مقامي حڪومت واري نظام سان لاڳاپيل آهي. ڪراچيءَ ۾ 2001ع ۾ قائم ڪيل ٽائون نظام تحت اورنگي ٽائون ڪيترين يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل هو، جن مان هڪ محمد نگر هئي.<ref name="Dawn2005"/> ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽيءَ جي ٽائون نقشن ۾ اورنگي ٽائون کي ڪراچي اولهه جي انتظامي علائقن ۾ شامل ڪيو ويو هو.<ref name="KDA">{{cite web|title=Town Map|url=https://www.kda.gos.pk/contents/?id=94|website=Karachi Development Authority|publisher=Government of Sindh|language=en}}</ref> === اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 === 8 آگسٽ 2005ع تي روزاني ''ڊان'' جي هڪ رپورٽ موجب، محمد نگر اورنگي ٽائون جي يونين ڪائونسل نمبر 4 هئي. رپورٽ ۾ هن يونين ڪائونسل جي آبادي 63,753 ۽ رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ 27,615 ڄاڻايو ويو هو.<ref name="Dawn2005"/> ساڳئي رپورٽ موجب، اڳوڻي يونين ڪائونسل ۾ هيٺيان علائقا شامل هئا: * سيڪٽر 11-اي * محمد نگر * رحيم شاهه ڪالوني * فريد ڪالوني * آفريدي ڪالوني * فيض عام ڪالوني اهي انگ اکر ۽ انتظامي حدون 2005ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي محمد نگر جي موجوده آبادي يا موجوده انتظامي حدن جو انگ نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == محمد نگر ۾ مختلف لساني ۽ نسلي پسمنظر رکندڙ ماڻهو رهن ٿا. علائقي جي اڳوڻي تعارفي بيان ۾ سنڌي، مهاجر، پشتون، پنجابي ۽ سرائڪي آباديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن برادرين جو محمد نگر جي موجوده آباديءَ ۾ تناسب معلوم ڪرڻ لاءِ مخصوص مردم شماريءَ جا انگ اکر گهربل آهن. 2005ع ۾ ''ڊان'' اخبار محمد نگر جي اڳوڻي يونين ڪائونسل جي آبادي 63,753 ڄاڻائي هئي. 2017ع ۾ شايع ٿيل هڪ تعليمي تحقيقي مقالي ۾ 1998ع لاءِ ساڳيو انگ ۽ 2013ع لاءِ 86,057 جي اندازي واري آبادي درج ڪئي وئي. 2013ع وارو انگ تخمينو هو، باقاعده مردم شماريءَ جو نتيجو نه هو.<ref name="SchoolsStudy">{{cite journal|title=Development of Government Schools in Orangi Town, Karachi|journal=Journal of Geoscience, Engineering, Environment, and Technology|year=2017|volume=2|issue=4|url=https://www.researchgate.net/publication/321714431_Development_of_Government_Schools_in_Orangi_Town_Karachi|language=en}}</ref> === آباديءَ بابت تاريخي انگ اکر === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | محمد نگر جي اڳوڻي يونين ڪائونسل بابت تاريخي انگ اکر ! style="background:#dceef5;" | سال يا نوعيت ! style="background:#dceef5;" | آبادي ! style="background:#dceef5;" | وضاحت |- | 1998ع | 63,753 | 2017ع جي تحقيقي مقالي ۾ ڄاڻايل تاريخي انگ |- | 2005ع | 63,753 | ''ڊان'' جي رپورٽ ۾ ڏنل يونين ڪائونسل جي آبادي |- | 2013ع | 86,057 | تحقيقي مقالي ۾ ڏنل تخمينو |- | 2023ع | مخصوص انگ دستياب نه | محمد نگر محلي جي الڳ آباديءَ جي تصديق نه ٿي سگهي |} <small>ذريعا: ''ڊان''، 8 آگسٽ 2005ع؛ ۽ ''Development of Government Schools in Orangi Town, Karachi''، 2017ع.<ref name="Dawn2005"/><ref name="SchoolsStudy"/></small> پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري موجب، اورنگي سب ڊويزن جي آبادي 596,919 هئي. اهو انگ پوري اورنگي سب ڊويزن جو آهي، محمد نگر جو نه.<ref name="PBS2023">{{cite report|title=Population and Housing Census 2023: Table 21, Types of Household by Population and Sex|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|year=2023|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_21.pdf|language=en}}</ref> == تعليم == محمد نگر ۽ ان سان لاڳاپيل اڳوڻي يونين ڪائونسل جي علائقن ۾ سرڪاري ۽ نجي تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪولن واري سرڪاري فهرست ۾ محمد نگر جي انتظامي نالي هيٺ اورنگي ٽائون جا تعليمي ادارا درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite report|title=School Directory: District Karachi City|publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh|url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/8-District_Karachi%20City.pdf|language=en}}</ref> سرڪاري فهرست ۾ سيڪٽر 11-ايف، محمد علي ڪالونيءَ ۾ واقع گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شڪوريه ۽ سيڪٽر 10 ۾ واقع گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول نمبر 2 اورنگي ٽائون جهڙا ادارا محمد نگر جي اڳوڻي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل ڏيکاريل آهن.<ref name="SchoolDirectory"/> 2017ع ۾ شايع ٿيل ''Development of Government Schools in Orangi Town, Karachi'' نالي تحقيقي مقالي ۾ اورنگي ٽائون جي يونين ڪائونسلن ۾ سرڪاري اسڪولن جي ورڇ جو جائزو ورتو ويو. مقالي موجب، 2001ع ۾ محمد نگر واري يونين ڪائونسل ۾ اسڪولن جي ڪثافت لڳ ڀڳ چار کان پنج اسڪول في چورس ڪلوميٽر هئي. 2013ع ۾ پڻ محمد نگر انهن يونين ڪائونسلن مان هئي، جتي اسڪولن جي نسبتاً وڌيڪ ڪثافت ڄاڻائي وئي.<ref name="SchoolsStudy"/> محمد نگر جي سيڪٽر 11-اي ۾ دارالمدينه انٽرنيشنل اسلامڪ اسڪول سسٽم جو ڇوڪرين لاءِ هڪ ڪيمپس پڻ ان اداري جي سرڪاري ڪيمپس فهرست ۾ درج آهي.<ref name="DarulMadinah">{{cite web|title=Pakistan Campuses|url=https://www.darulmadinah.net/pakistan-campuses/|website=Dar-ul-Madinah International Islamic School System|language=en}}</ref> == شهري رٿابندي ۽ نقشا == محمد نگر جو ذڪر ڪراچيءَ جي شهري رٿابنديءَ ۽ آمدرفت بابت تيار ڪيل دستاويزن ۾ ملي ٿو. جاپان جي بين الاقوامي سهڪار واري اداري جي ڪراچي ٽرانسپورٽ امپروومينٽ پروجيڪٽ جي رپورٽ ۾ محمد نگر کي اورنگيءَ جي رهائشي علائقن مان هڪ طور نقشي ۾ ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="JICA"/> [[File:OrangiTown Karachi.PNG|thumb|250px|اورنگي ٽائون جي اڳوڻين يونين ڪائونسلن جو نقشو]] اهڙا نقشا محمد نگر جي جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ ان جي اڳوڻي انتظامي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ مددگار آهن. جڏهن ته موجوده انتظامي حدن بابت جديد سرڪاري نقشن کي ترجيح ڏيڻ ضروري آهي. == لاڳاپيل علائقا == محمد نگر جي اڳوڻي يونين ڪائونسل ۽ اورنگيءَ جي رٿابنديءَ وارن نقشن ۾ هيٺيان علائقا پڻ درج آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | محمد نگر سان تاريخي يا جاگرافيائي لاڳاپو رکندڙ علائقا ! style="background:#dceef5;" | علائقو ! style="background:#dceef5;" | لاڳاپو |- | رحيم شاهه ڪالوني | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | فريد ڪالوني | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | آفريدي ڪالوني | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | فيض عام ڪالوني | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | سيڪٽر 11-اي | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | [[حنيف آباد]] | اورنگيءَ جي رٿابنديءَ واري نقشي ۾ الڳ علائقو |- | [[غازي آباد]] | اورنگيءَ جي رٿابنديءَ واري نقشي ۾ الڳ علائقو |} <small>ذريعا: ''ڊان'' جي 2005ع واري رپورٽ ۽ جاپان جي بين الاقوامي سهڪار واري اداري جو ڪراچيءَ بابت نقشو.<ref name="Dawn2005"/><ref name="JICA"/></small> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Orangi Town Map of Orangi District.jpg|اورنگي ٽائون جو نقشو File:OrangiTown Karachi.PNG|اورنگي ٽائون جي اڳوڻين يونين ڪائونسلن جو نقشو File:Kati Pahari Orangi.jpg|اورنگيءَ جو هڪ منظر؛ محمد نگر جو مخصوص منظر نه آهي </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڪراچي]] * [[اورنگي ٽائون]] * [[ضلعو ڪراچي اولهه]] * [[سنڌ]] * [[ڪراچيءَ جا علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Karachi%20West.pdf ڪراچي اولهه جي انتظامي ۽ آفتن بابت رٿا] * [https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12086377_07.pdf ڪراچي ٽرانسپورٽ امپروومينٽ پروجيڪٽ جي رپورٽ] * [https://www.pbs.gov.pk/census/ پاڪستان جي آدمشماريءَ جا سرڪاري انگ اکر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Orangi_Town وڪيميڊيا ڪامنز تي اورنگي ٽائون جون تصويرون] [[زمرو:ڪراچي جا گردونواح]] [[زمرو:اورنگي ٽائون]] 6kbgvskrtq9bosiv10ara2gfgt732gj 426975 426974 2026-11-01T12:38:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 426975 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪراچيءَ جي اورنگي واري علائقي ۾ رهائشي آبادي}} {{Infobox modren | name = محمد نگر | above = محمد نگر | image = [[File:Orangi Town Map of Orangi District.jpg|280px]] | caption = اورنگي ٽائون جو نقشو، جنهن جي وسيع علائقي ۾ محمد نگر واقع آهي | header1 = جاگرافيائي ڄاڻ | label2 = نالو | data2 = محمد نگر | label3 = آباديءَ جو قسم | data3 = رهائشي علائقو | label4 = شهر | data4 = [[ڪراچي]] | label5 = علائقو | data5 = [[اورنگي ٽائون]] | label6 = ضلعو | data6 = [[ضلعو ڪراچي اولهه]] | label7 = صوبو | data7 = [[سنڌ]] | label8 = ملڪ | data8 = [[پاڪستان]] | header9 = تاريخي انتظامي ڄاڻ | label10 = اڳوڻي يونين ڪائونسل | data10 = محمد نگر، نمبر 4 | label11 = اڳوڻي يونين ڪائونسل جي آبادي | data11 = 63,753 (2005ع ۾ رپورٽ ٿيل) | label12 = اڳوڻي يونين ڪائونسل جا ووٽر | data12 = 27,615 (2005ع) | header13 = ٻيون ڄاڻ | label14 = وقت جو معيار | data14 = پاڪستاني معياري وقت (UTC+05:00) }} '''محمد نگر''' (انگريزي: ''Mohammad Nagar'' يا ''Muhammad Nagar'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] ۾، [[اورنگي ٽائون]] جي علائقي ۾ واقع هڪ رهائشي آبادي آهي. محمد نگر جو نالو ڪراچيءَ جي سرڪاري انتظامي دستاويزن، تعليمي ادارن جي فهرستن ۽ شهري رٿابنديءَ جي نقشن ۾ موجود آهي.<ref name="PDMA">{{cite report|title=District Disaster Management Plan: Karachi West|publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh|url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Karachi%20West.pdf|language=en}}</ref><ref name="JICA">{{cite report|title=Karachi Transportation Improvement Project: Final Report|publisher=Japan International Cooperation Agency|url=https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12086377_07.pdf|language=en}}</ref> محمد نگر کي اڳوڻي اورنگي ٽائون جي انتظامي نظام ۾ يونين ڪائونسل نمبر 4 جي حيثيت حاصل هئي. هن يونين ڪائونسل ۾ محمد نگر کان سواءِ سيڪٽر 11-اي، رحيم شاهه ڪالوني، فريد ڪالوني، آفريدي ڪالوني ۽ فيض عام ڪالوني سميت ٻيون آباديون شامل هيون.<ref name="Dawn2005">{{cite news|title=KARACHI: Orangi: a picture of neglect|url=https://www.dawn.com/news/151343|work=Dawn|date=8 August 2005|language=en}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == محمد نگر ڪراچيءَ جي اتر اولهه واري شهري حصي ۾ اورنگي جي رهائشي علائقن مان هڪ آهي. اورنگي شهر جي انهن علائقن مان آهي، جتي مختلف دورن ۾ رهائشي آباديءَ ۽ شهري واڌ ويجهه سبب ڪيترائي پاڙا ۽ ڪالونيون وجود ۾ آيون آهن. جاپان جي بين الاقوامي سهڪار واري اداري جي ''Karachi Transportation Improvement Project'' جي آخري رپورٽ ۾ اورنگيءَ جي نقشي اندر محمد نگر کي الڳ سڃاڻپ سان ڏيکاريو ويو آهي. ساڳئي نقشي ۾ آزاد نگر، هرياڻا ڪالوني، حنيف آباد، مديحه ڪالوني، غازي آباد، چشتي نگر، بلال ڪالوني، اسلام چوڪ، گبول ڪالوني، دادا نگر ۽ مجاهد آباد جا نالا پڻ موجود آهن.<ref name="JICA"/> سنڌ حڪومت جي صوبائي آفتن جي انتظام واري اداري جي ڪراچي اولهه واري ضلعي جي انتظامي رٿا ۾ پڻ محمد نگر جو نالو شامل آهي.<ref name="PDMA"/> == تاريخي ۽ انتظامي پسمنظر == === اورنگي ٽائون سان تعلق === محمد نگر جي انتظامي تاريخ اورنگي ٽائون جي مقامي حڪومت واري نظام سان لاڳاپيل آهي. ڪراچيءَ ۾ 2001ع ۾ قائم ڪيل ٽائون نظام تحت اورنگي ٽائون ڪيترين يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل هو، جن مان هڪ محمد نگر هئي.<ref name="Dawn2005"/> ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽيءَ جي ٽائون نقشن ۾ اورنگي ٽائون کي ڪراچي اولهه جي انتظامي علائقن ۾ شامل ڪيو ويو هو.<ref name="KDA">{{cite web|title=Town Map|url=https://www.kda.gos.pk/contents/?id=94|website=Karachi Development Authority|publisher=Government of Sindh|language=en}}</ref> === اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 === 8 آگسٽ 2005ع تي روزاني ''ڊان'' جي هڪ رپورٽ موجب، محمد نگر اورنگي ٽائون جي يونين ڪائونسل نمبر 4 هئي. رپورٽ ۾ هن يونين ڪائونسل جي آبادي 63,753 ۽ رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ 27,615 ڄاڻايو ويو هو.<ref name="Dawn2005"/> ساڳئي رپورٽ موجب، اڳوڻي يونين ڪائونسل ۾ هيٺيان علائقا شامل هئا: * سيڪٽر 11-اي * محمد نگر * رحيم شاهه ڪالوني * فريد ڪالوني * آفريدي ڪالوني * فيض عام ڪالوني اهي انگ اکر ۽ انتظامي حدون 2005ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي محمد نگر جي موجوده آبادي يا موجوده انتظامي حدن جو انگ نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == محمد نگر ۾ مختلف لساني ۽ نسلي پسمنظر رکندڙ ماڻهو رهن ٿا. علائقي جي اڳوڻي تعارفي بيان ۾ سنڌي، مهاجر، پشتون، پنجابي ۽ سرائڪي آباديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن برادرين جو محمد نگر جي موجوده آباديءَ ۾ تناسب معلوم ڪرڻ لاءِ مخصوص مردم شماريءَ جا انگ اکر گهربل آهن. 2005ع ۾ ''ڊان'' اخبار محمد نگر جي اڳوڻي يونين ڪائونسل جي آبادي 63,753 ڄاڻائي هئي. 2017ع ۾ شايع ٿيل هڪ تعليمي تحقيقي مقالي ۾ 1998ع لاءِ ساڳيو انگ ۽ 2013ع لاءِ 86,057 جي اندازي واري آبادي درج ڪئي وئي. 2013ع وارو انگ تخمينو هو، باقاعده مردم شماريءَ جو نتيجو نه هو.<ref name="SchoolsStudy">{{cite journal|title=Development of Government Schools in Orangi Town, Karachi|journal=Journal of Geoscience, Engineering, Environment, and Technology|year=2017|volume=2|issue=4|url=https://www.researchgate.net/publication/321714431_Development_of_Government_Schools_in_Orangi_Town_Karachi|language=en}}</ref> === آباديءَ بابت تاريخي انگ اکر === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | محمد نگر جي اڳوڻي يونين ڪائونسل بابت تاريخي انگ اکر ! style="background:#dceef5;" | سال يا نوعيت ! style="background:#dceef5;" | آبادي ! style="background:#dceef5;" | وضاحت |- | 1998ع | 63,753 | 2017ع جي تحقيقي مقالي ۾ ڄاڻايل تاريخي انگ |- | 2005ع | 63,753 | ''ڊان'' جي رپورٽ ۾ ڏنل يونين ڪائونسل جي آبادي |- | 2013ع | 86,057 | تحقيقي مقالي ۾ ڏنل تخمينو |- | 2023ع | مخصوص انگ دستياب نه | محمد نگر محلي جي الڳ آباديءَ جي تصديق نه ٿي سگهي |} <small>ذريعا: ''ڊان''، 8 آگسٽ 2005ع؛ ۽ ''Development of Government Schools in Orangi Town, Karachi''، 2017ع.<ref name="Dawn2005"/><ref name="SchoolsStudy"/></small> پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري موجب، اورنگي سب ڊويزن جي آبادي 596,919 هئي. اهو انگ پوري اورنگي سب ڊويزن جو آهي، محمد نگر جو نه.<ref name="PBS2023">{{cite report|title=Population and Housing Census 2023: Table 21, Types of Household by Population and Sex|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|year=2023|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_21.pdf|language=en}}</ref> == تعليم == محمد نگر ۽ ان سان لاڳاپيل اڳوڻي يونين ڪائونسل جي علائقن ۾ سرڪاري ۽ نجي تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪولن واري سرڪاري فهرست ۾ محمد نگر جي انتظامي نالي هيٺ اورنگي ٽائون جا تعليمي ادارا درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite report|title=School Directory: District Karachi City|publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh|url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/8-District_Karachi%20City.pdf|language=en}}</ref> سرڪاري فهرست ۾ سيڪٽر 11-ايف، محمد علي ڪالونيءَ ۾ واقع گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شڪوريه ۽ سيڪٽر 10 ۾ واقع گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول نمبر 2 اورنگي ٽائون جهڙا ادارا محمد نگر جي اڳوڻي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل ڏيکاريل آهن.<ref name="SchoolDirectory"/> 2017ع ۾ شايع ٿيل ''Development of Government Schools in Orangi Town, Karachi'' نالي تحقيقي مقالي ۾ اورنگي ٽائون جي يونين ڪائونسلن ۾ سرڪاري اسڪولن جي ورڇ جو جائزو ورتو ويو. مقالي موجب، 2001ع ۾ محمد نگر واري يونين ڪائونسل ۾ اسڪولن جي ڪثافت لڳ ڀڳ چار کان پنج اسڪول في چورس ڪلوميٽر هئي. 2013ع ۾ پڻ محمد نگر انهن يونين ڪائونسلن مان هئي، جتي اسڪولن جي نسبتاً وڌيڪ ڪثافت ڄاڻائي وئي.<ref name="SchoolsStudy"/> محمد نگر جي سيڪٽر 11-اي ۾ دارالمدينه انٽرنيشنل اسلامڪ اسڪول سسٽم جو ڇوڪرين لاءِ هڪ ڪيمپس پڻ ان اداري جي سرڪاري ڪيمپس فهرست ۾ درج آهي.<ref name="DarulMadinah">{{cite web|title=Pakistan Campuses|url=https://www.darulmadinah.net/pakistan-campuses/|website=Dar-ul-Madinah International Islamic School System|language=en}}</ref> == شهري رٿابندي ۽ نقشا == محمد نگر جو ذڪر ڪراچيءَ جي شهري رٿابنديءَ ۽ آمدرفت بابت تيار ڪيل دستاويزن ۾ ملي ٿو. جاپان جي بين الاقوامي سهڪار واري اداري جي ڪراچي ٽرانسپورٽ امپروومينٽ پروجيڪٽ جي رپورٽ ۾ محمد نگر کي اورنگيءَ جي رهائشي علائقن مان هڪ طور نقشي ۾ ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="JICA"/> [[File:OrangiTown Karachi.PNG|thumb|250px|اورنگي ٽائون جي اڳوڻين يونين ڪائونسلن جو نقشو]] اهڙا نقشا محمد نگر جي جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ ان جي اڳوڻي انتظامي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ مددگار آهن. جڏهن ته موجوده انتظامي حدن بابت جديد سرڪاري نقشن کي ترجيح ڏيڻ ضروري آهي. == لاڳاپيل علائقا == محمد نگر جي اڳوڻي يونين ڪائونسل ۽ اورنگيءَ جي رٿابنديءَ وارن نقشن ۾ هيٺيان علائقا پڻ درج آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | محمد نگر سان تاريخي يا جاگرافيائي لاڳاپو رکندڙ علائقا ! style="background:#dceef5;" | علائقو ! style="background:#dceef5;" | لاڳاپو |- | رحيم شاهه ڪالوني | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | فريد ڪالوني | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | آفريدي ڪالوني | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | فيض عام ڪالوني | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | سيڪٽر 11-اي | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | [[حنيف آباد]] | اورنگيءَ جي رٿابنديءَ واري نقشي ۾ الڳ علائقو |- | [[غازي آباد]] | اورنگيءَ جي رٿابنديءَ واري نقشي ۾ الڳ علائقو |} <small>ذريعا: ''ڊان'' جي 2005ع واري رپورٽ ۽ جاپان جي بين الاقوامي سهڪار واري اداري جو ڪراچيءَ بابت نقشو.<ref name="Dawn2005"/><ref name="JICA"/></small> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Orangi Town Map of Orangi District.jpg|اورنگي ٽائون جو نقشو File:OrangiTown Karachi.PNG|اورنگي ٽائون جي اڳوڻين يونين ڪائونسلن جو نقشو File:Kati Pahari Orangi.jpg|اورنگيءَ جو هڪ منظر؛ محمد نگر جو مخصوص منظر نه آهي </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڪراچي]] * [[اورنگي ٽائون]] * [[ضلعو ڪراچي اولهه]] * [[سنڌ]] * [[ڪراچيءَ جا علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Karachi%20West.pdf ڪراچي اولهه جي انتظامي ۽ آفتن بابت رٿا] * [https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12086377_07.pdf ڪراچي ٽرانسپورٽ امپروومينٽ پروجيڪٽ جي رپورٽ] * [https://www.pbs.gov.pk/census/ پاڪستان جي آدمشماريءَ جا سرڪاري انگ اکر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Orangi_Town وڪيميڊيا ڪامنز تي اورنگي ٽائون جون تصويرون] [[زمرو:ڪراچي جا گردونواح]] [[زمرو:اورنگي ٽائون]] bp03b29b3zs2r957bbs5onqmq1fg070 426976 426975 2026-11-01T12:39:32Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[محمد نگڙ]] کي [[محمد نگر]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 426975 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪراچيءَ جي اورنگي واري علائقي ۾ رهائشي آبادي}} {{Infobox modren | name = محمد نگر | above = محمد نگر | image = [[File:Orangi Town Map of Orangi District.jpg|280px]] | caption = اورنگي ٽائون جو نقشو، جنهن جي وسيع علائقي ۾ محمد نگر واقع آهي | header1 = جاگرافيائي ڄاڻ | label2 = نالو | data2 = محمد نگر | label3 = آباديءَ جو قسم | data3 = رهائشي علائقو | label4 = شهر | data4 = [[ڪراچي]] | label5 = علائقو | data5 = [[اورنگي ٽائون]] | label6 = ضلعو | data6 = [[ضلعو ڪراچي اولهه]] | label7 = صوبو | data7 = [[سنڌ]] | label8 = ملڪ | data8 = [[پاڪستان]] | header9 = تاريخي انتظامي ڄاڻ | label10 = اڳوڻي يونين ڪائونسل | data10 = محمد نگر، نمبر 4 | label11 = اڳوڻي يونين ڪائونسل جي آبادي | data11 = 63,753 (2005ع ۾ رپورٽ ٿيل) | label12 = اڳوڻي يونين ڪائونسل جا ووٽر | data12 = 27,615 (2005ع) | header13 = ٻيون ڄاڻ | label14 = وقت جو معيار | data14 = پاڪستاني معياري وقت (UTC+05:00) }} '''محمد نگر''' (انگريزي: ''Mohammad Nagar'' يا ''Muhammad Nagar'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] ۾، [[اورنگي ٽائون]] جي علائقي ۾ واقع هڪ رهائشي آبادي آهي. محمد نگر جو نالو ڪراچيءَ جي سرڪاري انتظامي دستاويزن، تعليمي ادارن جي فهرستن ۽ شهري رٿابنديءَ جي نقشن ۾ موجود آهي.<ref name="PDMA">{{cite report|title=District Disaster Management Plan: Karachi West|publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh|url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Karachi%20West.pdf|language=en}}</ref><ref name="JICA">{{cite report|title=Karachi Transportation Improvement Project: Final Report|publisher=Japan International Cooperation Agency|url=https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12086377_07.pdf|language=en}}</ref> محمد نگر کي اڳوڻي اورنگي ٽائون جي انتظامي نظام ۾ يونين ڪائونسل نمبر 4 جي حيثيت حاصل هئي. هن يونين ڪائونسل ۾ محمد نگر کان سواءِ سيڪٽر 11-اي، رحيم شاهه ڪالوني، فريد ڪالوني، آفريدي ڪالوني ۽ فيض عام ڪالوني سميت ٻيون آباديون شامل هيون.<ref name="Dawn2005">{{cite news|title=KARACHI: Orangi: a picture of neglect|url=https://www.dawn.com/news/151343|work=Dawn|date=8 August 2005|language=en}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == محمد نگر ڪراچيءَ جي اتر اولهه واري شهري حصي ۾ اورنگي جي رهائشي علائقن مان هڪ آهي. اورنگي شهر جي انهن علائقن مان آهي، جتي مختلف دورن ۾ رهائشي آباديءَ ۽ شهري واڌ ويجهه سبب ڪيترائي پاڙا ۽ ڪالونيون وجود ۾ آيون آهن. جاپان جي بين الاقوامي سهڪار واري اداري جي ''Karachi Transportation Improvement Project'' جي آخري رپورٽ ۾ اورنگيءَ جي نقشي اندر محمد نگر کي الڳ سڃاڻپ سان ڏيکاريو ويو آهي. ساڳئي نقشي ۾ آزاد نگر، هرياڻا ڪالوني، حنيف آباد، مديحه ڪالوني، غازي آباد، چشتي نگر، بلال ڪالوني، اسلام چوڪ، گبول ڪالوني، دادا نگر ۽ مجاهد آباد جا نالا پڻ موجود آهن.<ref name="JICA"/> سنڌ حڪومت جي صوبائي آفتن جي انتظام واري اداري جي ڪراچي اولهه واري ضلعي جي انتظامي رٿا ۾ پڻ محمد نگر جو نالو شامل آهي.<ref name="PDMA"/> == تاريخي ۽ انتظامي پسمنظر == === اورنگي ٽائون سان تعلق === محمد نگر جي انتظامي تاريخ اورنگي ٽائون جي مقامي حڪومت واري نظام سان لاڳاپيل آهي. ڪراچيءَ ۾ 2001ع ۾ قائم ڪيل ٽائون نظام تحت اورنگي ٽائون ڪيترين يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل هو، جن مان هڪ محمد نگر هئي.<ref name="Dawn2005"/> ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽيءَ جي ٽائون نقشن ۾ اورنگي ٽائون کي ڪراچي اولهه جي انتظامي علائقن ۾ شامل ڪيو ويو هو.<ref name="KDA">{{cite web|title=Town Map|url=https://www.kda.gos.pk/contents/?id=94|website=Karachi Development Authority|publisher=Government of Sindh|language=en}}</ref> === اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 === 8 آگسٽ 2005ع تي روزاني ''ڊان'' جي هڪ رپورٽ موجب، محمد نگر اورنگي ٽائون جي يونين ڪائونسل نمبر 4 هئي. رپورٽ ۾ هن يونين ڪائونسل جي آبادي 63,753 ۽ رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ 27,615 ڄاڻايو ويو هو.<ref name="Dawn2005"/> ساڳئي رپورٽ موجب، اڳوڻي يونين ڪائونسل ۾ هيٺيان علائقا شامل هئا: * سيڪٽر 11-اي * محمد نگر * رحيم شاهه ڪالوني * فريد ڪالوني * آفريدي ڪالوني * فيض عام ڪالوني اهي انگ اکر ۽ انتظامي حدون 2005ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي محمد نگر جي موجوده آبادي يا موجوده انتظامي حدن جو انگ نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == محمد نگر ۾ مختلف لساني ۽ نسلي پسمنظر رکندڙ ماڻهو رهن ٿا. علائقي جي اڳوڻي تعارفي بيان ۾ سنڌي، مهاجر، پشتون، پنجابي ۽ سرائڪي آباديءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن برادرين جو محمد نگر جي موجوده آباديءَ ۾ تناسب معلوم ڪرڻ لاءِ مخصوص مردم شماريءَ جا انگ اکر گهربل آهن. 2005ع ۾ ''ڊان'' اخبار محمد نگر جي اڳوڻي يونين ڪائونسل جي آبادي 63,753 ڄاڻائي هئي. 2017ع ۾ شايع ٿيل هڪ تعليمي تحقيقي مقالي ۾ 1998ع لاءِ ساڳيو انگ ۽ 2013ع لاءِ 86,057 جي اندازي واري آبادي درج ڪئي وئي. 2013ع وارو انگ تخمينو هو، باقاعده مردم شماريءَ جو نتيجو نه هو.<ref name="SchoolsStudy">{{cite journal|title=Development of Government Schools in Orangi Town, Karachi|journal=Journal of Geoscience, Engineering, Environment, and Technology|year=2017|volume=2|issue=4|url=https://www.researchgate.net/publication/321714431_Development_of_Government_Schools_in_Orangi_Town_Karachi|language=en}}</ref> === آباديءَ بابت تاريخي انگ اکر === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | محمد نگر جي اڳوڻي يونين ڪائونسل بابت تاريخي انگ اکر ! style="background:#dceef5;" | سال يا نوعيت ! style="background:#dceef5;" | آبادي ! style="background:#dceef5;" | وضاحت |- | 1998ع | 63,753 | 2017ع جي تحقيقي مقالي ۾ ڄاڻايل تاريخي انگ |- | 2005ع | 63,753 | ''ڊان'' جي رپورٽ ۾ ڏنل يونين ڪائونسل جي آبادي |- | 2013ع | 86,057 | تحقيقي مقالي ۾ ڏنل تخمينو |- | 2023ع | مخصوص انگ دستياب نه | محمد نگر محلي جي الڳ آباديءَ جي تصديق نه ٿي سگهي |} <small>ذريعا: ''ڊان''، 8 آگسٽ 2005ع؛ ۽ ''Development of Government Schools in Orangi Town, Karachi''، 2017ع.<ref name="Dawn2005"/><ref name="SchoolsStudy"/></small> پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري موجب، اورنگي سب ڊويزن جي آبادي 596,919 هئي. اهو انگ پوري اورنگي سب ڊويزن جو آهي، محمد نگر جو نه.<ref name="PBS2023">{{cite report|title=Population and Housing Census 2023: Table 21, Types of Household by Population and Sex|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|year=2023|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_21.pdf|language=en}}</ref> == تعليم == محمد نگر ۽ ان سان لاڳاپيل اڳوڻي يونين ڪائونسل جي علائقن ۾ سرڪاري ۽ نجي تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪولن واري سرڪاري فهرست ۾ محمد نگر جي انتظامي نالي هيٺ اورنگي ٽائون جا تعليمي ادارا درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite report|title=School Directory: District Karachi City|publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh|url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/8-District_Karachi%20City.pdf|language=en}}</ref> سرڪاري فهرست ۾ سيڪٽر 11-ايف، محمد علي ڪالونيءَ ۾ واقع گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شڪوريه ۽ سيڪٽر 10 ۾ واقع گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول نمبر 2 اورنگي ٽائون جهڙا ادارا محمد نگر جي اڳوڻي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل ڏيکاريل آهن.<ref name="SchoolDirectory"/> 2017ع ۾ شايع ٿيل ''Development of Government Schools in Orangi Town, Karachi'' نالي تحقيقي مقالي ۾ اورنگي ٽائون جي يونين ڪائونسلن ۾ سرڪاري اسڪولن جي ورڇ جو جائزو ورتو ويو. مقالي موجب، 2001ع ۾ محمد نگر واري يونين ڪائونسل ۾ اسڪولن جي ڪثافت لڳ ڀڳ چار کان پنج اسڪول في چورس ڪلوميٽر هئي. 2013ع ۾ پڻ محمد نگر انهن يونين ڪائونسلن مان هئي، جتي اسڪولن جي نسبتاً وڌيڪ ڪثافت ڄاڻائي وئي.<ref name="SchoolsStudy"/> محمد نگر جي سيڪٽر 11-اي ۾ دارالمدينه انٽرنيشنل اسلامڪ اسڪول سسٽم جو ڇوڪرين لاءِ هڪ ڪيمپس پڻ ان اداري جي سرڪاري ڪيمپس فهرست ۾ درج آهي.<ref name="DarulMadinah">{{cite web|title=Pakistan Campuses|url=https://www.darulmadinah.net/pakistan-campuses/|website=Dar-ul-Madinah International Islamic School System|language=en}}</ref> == شهري رٿابندي ۽ نقشا == محمد نگر جو ذڪر ڪراچيءَ جي شهري رٿابنديءَ ۽ آمدرفت بابت تيار ڪيل دستاويزن ۾ ملي ٿو. جاپان جي بين الاقوامي سهڪار واري اداري جي ڪراچي ٽرانسپورٽ امپروومينٽ پروجيڪٽ جي رپورٽ ۾ محمد نگر کي اورنگيءَ جي رهائشي علائقن مان هڪ طور نقشي ۾ ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="JICA"/> [[File:OrangiTown Karachi.PNG|thumb|250px|اورنگي ٽائون جي اڳوڻين يونين ڪائونسلن جو نقشو]] اهڙا نقشا محمد نگر جي جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ ان جي اڳوڻي انتظامي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ مددگار آهن. جڏهن ته موجوده انتظامي حدن بابت جديد سرڪاري نقشن کي ترجيح ڏيڻ ضروري آهي. == لاڳاپيل علائقا == محمد نگر جي اڳوڻي يونين ڪائونسل ۽ اورنگيءَ جي رٿابنديءَ وارن نقشن ۾ هيٺيان علائقا پڻ درج آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | محمد نگر سان تاريخي يا جاگرافيائي لاڳاپو رکندڙ علائقا ! style="background:#dceef5;" | علائقو ! style="background:#dceef5;" | لاڳاپو |- | رحيم شاهه ڪالوني | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | فريد ڪالوني | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | آفريدي ڪالوني | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | فيض عام ڪالوني | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | سيڪٽر 11-اي | اڳوڻي يونين ڪائونسل نمبر 4 ۾ شامل |- | [[حنيف آباد]] | اورنگيءَ جي رٿابنديءَ واري نقشي ۾ الڳ علائقو |- | [[غازي آباد]] | اورنگيءَ جي رٿابنديءَ واري نقشي ۾ الڳ علائقو |} <small>ذريعا: ''ڊان'' جي 2005ع واري رپورٽ ۽ جاپان جي بين الاقوامي سهڪار واري اداري جو ڪراچيءَ بابت نقشو.<ref name="Dawn2005"/><ref name="JICA"/></small> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Orangi Town Map of Orangi District.jpg|اورنگي ٽائون جو نقشو File:OrangiTown Karachi.PNG|اورنگي ٽائون جي اڳوڻين يونين ڪائونسلن جو نقشو File:Kati Pahari Orangi.jpg|اورنگيءَ جو هڪ منظر؛ محمد نگر جو مخصوص منظر نه آهي </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڪراچي]] * [[اورنگي ٽائون]] * [[ضلعو ڪراچي اولهه]] * [[سنڌ]] * [[ڪراچيءَ جا علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Karachi%20West.pdf ڪراچي اولهه جي انتظامي ۽ آفتن بابت رٿا] * [https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12086377_07.pdf ڪراچي ٽرانسپورٽ امپروومينٽ پروجيڪٽ جي رپورٽ] * [https://www.pbs.gov.pk/census/ پاڪستان جي آدمشماريءَ جا سرڪاري انگ اکر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Orangi_Town وڪيميڊيا ڪامنز تي اورنگي ٽائون جون تصويرون] [[زمرو:ڪراچي جا گردونواح]] [[زمرو:اورنگي ٽائون]] bp03b29b3zs2r957bbs5onqmq1fg070 0 22586 427087 416985 2026-11-01T20:16:34Z Intisar Ali 8681 427087 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم ۽ سياسي مفڪر (1872–1944)}} {{Infobox religious biography | name = مولانا عبيدالله سنڌي | native_name = مولانا عبید اللہ سندھی | image = Molana Sindhi.jpg | caption = مولانا عبيدالله سنڌي | honorific_prefix = مولانا، امام انقلاب | birth_name = بوٽا سنگهه اپال | birth_date = 10 مارچ 1872ع<br />12 محرم 1289هه | birth_place = چيانوالي، [[سيالڪوٽ ضلعو]]، [[پنجاب]]، برطانوي هندستان | death_date = 21 آگسٽ 1944ع<br />رمضان 1363هه | death_place = دين پور، خانپور، [[بهاولپور رياست]]، برطانوي هندستان | resting_place = دين پور | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام|سني]] | jurisprudence = [[حنفي]] | movement = [[ديوبندي تحريڪ]] | occupation = اسلامي عالم، سياسي ڪارڪن، مفسر ۽ مفڪر | known_for = [[ريشمي رومال تحريڪ]]، هندستان جي عبوري حڪومت، ولي اللهي فڪر | teacher = [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]، [[محمود حسن ديوبندي]] | influences = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[محمود حسن ديوبندي]] }} '''مولانا عبيدالله سنڌي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubaidullah Sindhi}} (10 مارچ 1872ع / 12 محرم 1289هه – 21 آگسٽ 1944ع / رمضان 1363هه)، هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم، قرآني مفڪر ۽ سياسي ڪارڪن هو. هو پنجاب جي هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو، نوجوانيءَ ۾ [[اسلام]] قبول ڪيائين ۽ سنڌ جي مذهبي ۽ علمي ماحول سان گهري وابستگي سبب پنهنجي نالي سان '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪيائين.<ref name="Sindhiana">{{cite web |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7+%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A |title=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=4 October 2026 }}</ref><ref name="Durrani">محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.</ref> عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي ۽ علمي زندگي سنڌ، ديوبند، دهلي، افغانستان، روس، ترڪي ۽ حجاز تائين پکڙيل رهي. پهرين عالمي جنگ دوران هو برطانوي راڄ خلاف هندستاني انقلابي سرگرمين ۾ شامل ٿيو ۽ ڪابل ۾ قائم ڪيل هندستان جي عبوري حڪومت سان وابسته رهيو.<ref name="Ansari">K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', Vol. 20, No. 3, Cambridge University Press, 1986, pp. 509–537.</ref> سندس فڪري زندگيءَ ۾ [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن قرآن، اسلامي سماجي فڪر، سياسي آزادي ۽ اقتصادي انصاف بابت پنهنجن نظرين کي ولي اللهي فڪر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Ansari"/> == خاندان ۽ پيدائش == عبيدالله سنڌي 10 مارچ 1872ع، يعني سندس سوانحي روايت موجب 12 محرم 1289هه تي، سيالڪوٽ ضلعي جي چيانوالي ڳوٺ ۾ هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Durrani"/> سندس اصل نالو '''بوٽا سنگهه''' هو. سندس والد جو نالو رام سنگهه، ڏاڏي جو نالو چسپت راءِ ۽ پڙڏاڏي جو نالو گلاب راءِ ٻڌايو ويو آهي.<ref name="Wafai">علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.</ref> سندس والد سندس ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جڏهن عبيدالله لڳ ڀڳ ٻن سالن جو هو تہ سندس ڏاڏو پڻ وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس والده کيس پنهنجي پيڪن ڏانهن وٺي وئي.<ref name="Wafai"/>مولانا سنڌي جو مرشد دين پور م ميان غلام محمد دينپوري ھيو. مولانا جي پھرين شادي مرشد جي خاندان مان ٿي جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ٿي.سندس ٻين شادي حبيب الله نالي شخص جي بيواہ سان ٿي. جنھن کي حبيب الله مان احمد علي (مولانا احمد علي لاھوري جيڪو شيران والا دروازا لاھور ۾ رھائش اختيار ڪئي)، محمد علي (مولانا محمد علي جنھن بعد ۾ پشاور ۾ رھائش اختيار ڪئي جيڪو مولانا عبيدالله سنڌي سان گڏ ڪابل م به گڏ رھيو) عزيز احمد (مولانا عزيز احمد جيڪو پير جھنڊو ۾ سندس آخري وقت تائين گڏ رھيو ۽ مولانا سنڌي صاحب جي وفات بعد 1949ع تائين اتي رھيو ۽ پوء ڪراچي م رھائش اختيار ڪئي)، رشيد احمد شروع کان لاھور م ترسيو ۽ حڪمت جو پيشو اختيار ڪيو ۽ درس تدريس جو ڪم پڻ ڪيو. مولانا عزيز احمد پنھنجي ويڳي پيءُ سان جلاوطنيءَ ۾ پڻ گڏ رھيو ۽ سندس خدمت ڪئي. ٻين گھرواري مان مولانا کي ڪا اولاد ڪانه ٿي. انھن حقيقتن جي تصديق مولانا عزيز احمد جي وڏي پٽ عبدالرحمان (پ. 1943ع) 2026ع ۾ ڪئي. == ابتدائي تعليم ۽ اسلام ڏانهن لاڙو == سندس ننڍپڻ جو هڪ حصو ڄام پور، ديري غازي خان واري علائقي ۾ گذريو. اتي هن اردو مڊل اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. اسڪولي دور ۾ اسلامي ڪتابن جي مطالعي سندس مذهبي سوچ تي گهرو اثر وڌو.<ref name="Wafai"/> سوانحي ذريعن موجب هن ''تحفة الهند'' ۽ شاهه اسماعيل شهيد جو ''تقوية الايمان'' پڙهيو. انهن ڪتابن جي مطالعي کان پوءِ اسلام بابت سندس دلچسپي وڌندي وئي.<ref name="Durrani"/> 1887ع/1304–1305هه ڌاري، لڳ ڀڳ پندرهن سالن جي عمر ۾، هو پنهنجي خاندان کان الڳ ٿي سنڌ پهتو. [[ڀرچونڊي شريف]] ۾ [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]] سان سندس تعلق قائم ٿيو ۽ اتي هن اسلام قبول ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ڀرچونڊي بابت داخلا پڻ تصديق ڪري ٿي تہ عبيدالله سنڌي ڀرچونڊي ۾ حافظ محمد صديق جي هٿ تي اسلام قبول ڪيو هو.<ref name="Bharchundi">{{cite web |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%86%DA%8A%D9%8A |title=ڀرچونڊي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=4 October 2026 }}</ref> اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هن '''عبيدالله''' نالو اختيار ڪيو. سندس سنڌ سان روحاني ۽ علمي وابستگي ايتري مضبوط ٿي جو اڳتي هلي هو '''عبيدالله سنڌي''' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Durrani"/> == دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم == [[File:Darul Uloom Deoband 1928.jpg|thumb|ساڄو|280px|[[دارالعلوم ديوبند]]، 1928ع؛ عبيدالله سنڌي 1888ع ۾ هتي اعليٰ ديني تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ داخل ٿيو.]] 1888ع/1305–1306هه ۾ عبيدالله سنڌي وڌيڪ ديني تعليم لاءِ [[دارالعلوم ديوبند]] پهتو، جتي هن شيخ الهند [[محمود حسن ديوبندي]] سميت ان دور جي عالمن کان تعليم حاصل ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> ديوبند ۾ سندس تعليم رڳو روايتي ديني علمن تائين محدود نہ رهي؛ هتي شيخ الهند سان سندس اهڙو فڪري ۽ سياسي تعلق پيدا ٿيو، جنهن سندس ايندڙ زندگيءَ تي گهرو اثر وڌو. == امروٽ ۽ سنڌ ۾ علمي تربيت == ديوبند کان پوءِ عبيدالله سنڌي ٻيهر سنڌ آيو ۽ شوال 1308هه/1891ع ڌاري [[تاج محمود امروٽي]] جي صحبت اختيار ڪيائين.<ref name="Wafai"/> امروٽ ۾ کيس مطالعي لاءِ ڪتابن تائين وسيع رسائي ملي. سندس سوانحي ماخذن موجب تاج محمود امروٽي کيس پنهنجي اولاد وانگر سمجهندو هو ۽ سندس علمي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref name="Wafai"/> انهيءَ عرصي ۾ سندس شادي پڻ ٿي. بعد ۾ هو پير جهنڊي جي راشدي عالمن سان به لاڳاپيل رهيو ۽ اتي موجود ديني ڪتبخاني مان فائدو ورتائين.<ref name="Wafai"/> == پير جهنڊي ۽ علمي سرگرميون == عبيدالله سنڌي پير جهنڊي جي علمي ماحول سان گهرو تعلق رکندو هو. هتي سندس راشدي عالمن ۽ ٻين سنڌي عالمن سان علمي رابطا پيدا ٿيا. سنڌيانا جي ٻين سوانحي داخلائن مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ عبيدالله سنڌي پير جهنڊي ۾ درس ۽ تدريس سان وابسته رهيو ۽ ڪيترن شاگردن سندس وٽ تعليم حاصل ڪئي.<ref name="Mangio">{{cite web |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D9%81%D9%8A%D8%B9+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7 |title=شفيع محمد منگيو مولانا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=4 October 2026 }}</ref> == دهلي ۽ نظارت المعارف == ويهين صديءَ جي ٻئي ڏهاڪي ۾ عبيدالله سنڌيءَ جون سرگرميون دهليءَ تائين پهتيون. اتي هن جديد تعليم يافته ماڻهن ۾ قرآن ۽ اسلامي فڪر جي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ '''نظارت المعارف''' سان لاڳاپيل تعليمي سرگرميون ڪيون. سنڌيانا ۾ مولوي محمد معاذ پيرزادي جي سوانح پڻ ٻڌائي ٿي تہ عبيدالله سنڌي دهليءَ جي فتح پوري مسجد ۾ '''مدرسه نظارت المعارف''' قائم ڪيو، جتي عالمن ۽ جديد تعليم يافته ماڻهن لاءِ تعليم جو انتظام هو.<ref name="Muaz">{{cite web |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D9%8A+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B0 |title=پيرزادو مولوي محمد معاذ |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=4 October 2026 }}</ref> == سياسي جدوجهد ڏانهن رخ == 1914ع/1332هه ۾ پهرين عالمي جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ شيخ الهند ۽ سندس ساٿين برطانوي اقتدار خلاف سياسي ۽ انقلابي سرگرميون تيز ڪيون. عبيدالله سنڌي به انهن سرگرمين جي اهم شخصيتن مان هو.<ref name="Ansari"/> 1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند جي هدايت تي هو افغانستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس ڪابل وڃڻ سان سندس سياسي زندگيءَ جو بين الاقوامي مرحلو شروع ٿيو.<ref name="JMI">{{cite web |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/History/11521/Founder |title=Founder |website=Jamia Millia Islamia |language=en |access-date=4 October 2026 }}</ref> == ڪابل ڏانهن هجرت == [[File:Mahmud Hasan Deobandi.jpg|thumb|کاٻو|200px|[[محمود حسن ديوبندي|شيخ الهند مولانا محمود حسن ديوبندي]]، جنهن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي 1915ع ۾ ڪابل ويو.]] 1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند محمود حسن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي افغانستان روانو ٿيو. [[جامعه مليه اسلاميه]] جي تاريخي مواد موجب شيخ الهند عبيدالله سنڌيءَ کي هڪ خاص سياسي مقصد سان ڪابل موڪليو، جڏهن تہ پاڻ حجاز ڏانهن روانو ٿيو، جيئن برطانوي حڪومت خلاف ٻاهرين مدد حاصل ڪري سگهجي.<ref name="JMI"/> ڪابل ۾ عبيدالله سنڌي هندستاني انقلابي حلقن، افغان درٻار ۽ هندستان کان ٻاهر سرگرم برطانوي مخالف گروهن سان رابطا قائم ڪيا. سندس مقصد برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي ۽، جيڪڏهن ممڪن هجي، فوجي مدد حاصل ڪرڻ هو.<ref name="Ansari"/> == هندستان جي عبوري حڪومت == [[File:Mahendra Pratap and the German Mission.gif|thumb|کاٻو|300px|[[راجا مهندر پرتاپ]] ۽ جرمن-ترڪ مشن جا ميمبر، [[ڪابل]]، 1915ع. انهيءَ دور ۾ مولانا عبيدالله سنڌي ڪابل ۾ هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي سرگرمين ۾ مصروف هو.]] پهرين عالمي جنگ دوران ڪابل هندستاني انقلابين جي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. 1 ڊسمبر 1915ع/24 محرم 1334هه تي اتي '''هندستان جي عبوري حڪومت''' قائم ڪئي وئي. [[راجا مهندر پرتاپ]] ان جو صدر ۽ [[محمد برڪت الله ڀوپالي]] وزيراعظم بڻيو، جڏهن تہ عبيدالله سنڌي پڻ حڪومت ۾ اهم عهدي تي شامل ٿيو.<ref name="Ansari"/> هن حڪومت جو مقصد برطانوي اقتدار کان آزاد هندستان لاءِ هڪ جلاوطن سياسي مرڪز قائم ڪرڻ ۽ افغانستان، جرمني، عثماني سلطنت ۽ ٻين قوتن کان مدد حاصل ڪرڻ هو. == ريشمي رومال تحريڪ == عبيدالله سنڌيءَ جو نالو [[ريشمي رومال تحريڪ]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. شيخ الهند ۽ سندس ساٿين وچ ۾ انقلابي منصوبن بابت ڪجهه اهم خط ريشمي ڪپڙي تي لکيا ويا، جنهن سبب اها تحريڪ بعد ۾ ”ريشمي رومال تحريڪ“ جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="JMI"/> عبيدالله سنڌي ڪابل مان هندستان ۽ حجاز ۾ موجود ساٿين سان رابطا رکندو هو. برطانوي ڳجهن ادارن انهن سرگرمين کي پنهنجي هندستاني راڄ لاءِ خطرو سمجهيو. == افغانستان ۾ سياسي سرگرميون == عبيدالله سنڌي لڳ ڀڳ ست سال افغانستان ۾ رهيو. سندس ڪابل واري دور ۾ افغانستان جي اندروني سياست ۽ پهرين عالمي جنگ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ بين الاقوامي تبديليون سندس سياسي حڪمت عمليءَ تي اثرانداز ٿيون.<ref name="Sindhiana"/> 1919ع/1337هه ۾ [[امان الله خان]] جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ [[ٽين اينگلو-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان ۽ برطانيا جي لاڳاپن ۾ تبديلي آئي. انهن حالتن ۾ هندستاني انقلابين لاءِ افغانستان ۾ ڪم ڪرڻ جا امڪان آهستي آهستي محدود ٿيا. == سوويت روس جو سفر == افغانستان ڇڏڻ کان پوءِ عبيدالله سنڌي 1922ع/1340–1341هه ڌاري سوويت روس ويو. اتي هن ڪجهه مهينا گذاريا ۽ روسي انقلاب کان پوءِ قائم ٿيل سياسي ۽ اقتصادي نظام جو مطالعو ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> سندس روس واري تجربي جو سندس سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي اثر پيو، پر کيس سڌي طرح ڪميونسٽ مفڪر قرار ڏيڻ سندس فڪر جي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪرڻ ٿيندو. سندس سياسي ۽ اقتصادي سوچ جو بنيادي مذهبي حوالو شاهه ولي الله دهلويءَ جو فڪر رهيو.<ref name="Ansari"/> == ترڪي ۾ قيام == روس کان پوءِ عبيدالله سنڌي ترڪي ويو. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪي پاڻ به عثماني سلطنت کان جديد جمهوري رياست ڏانهن وڏي تبديليءَ مان گذري رهيو هو. عبيدالله سنڌي اتي مسلمان دنيا جي سياسي تحريڪن ۽ هندستان جي آزاديءَ بابت پنهنجي فڪر کي وڌيڪ منظم ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> ترڪي ۾ رهندي هن هندستان جي سياسي مستقبل بابت پروگرام ۽ تحريرون تيار ڪيون. سندس سياسي سوچ ۾ هندستان جي مختلف قومي، لساني ۽ علائقائي وحدتن کي تسليم ڪندي گڏيل سياسي ڍانچي بابت بحث ملي ٿو. == حجاز ۽ مڪي ۾ قيام == [[File:Photograph of the Kaaba complex and the surrounding cityscape of Mecca, Arabia, as published in the Mahan Kosh (1930).jpg|thumb|کاٻو|300px|[[مڪو]] ۽ [[ڪعبو]]، لڳ ڀڳ 1930ع؛ مولانا عبيدالله سنڌي پنهنجي جلاوطنيءَ جو هڪ ڊگهو عرصو مڪي ۾ گذاريو.]] 1927ع/1345–1346هه ڌاري عبيدالله سنڌي [[مڪو|مڪي]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ ٻارهن سال حجاز ۾ رهيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Wafai"/> مڪي ۾ سندس زندگيءَ جو زور عملي انقلابي سياست کان وڌيڪ علمي ۽ فڪري سرگرمين ڏانهن منتقل ٿيو. هن [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي تصنيفن ۽ فلسفي جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ قرآن جي درس جو سلسلو جاري رکيو.<ref name="Wafai"/> ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن دور تائين عبيدالله سنڌيءَ جي فڪر ۾ قرآن، ولي اللهي فلسفي، سماجي انصاف ۽ اسلامي سياسي فڪر جو هڪ مخصوص امتزاج پيدا ٿي چڪو هو.<ref name="Durrani"/> == هندستان واپسي == ڊگهي جلاوطنيءَ کان پوءِ برطانوي حڪومت کيس واپس اچڻ جي اجازت ڏني. هو 1939ع کان اڳ هندستان موٽي آيو ۽ سنڌ ۾ سندس واپسيءَ تي سياسي ۽ علمي حلقن طرفان آجيان ڪئي وئي.<ref name="Sindhiana"/> سنڌيانا ۾ سندس واپسيءَ سان لاڳاپيل تصوير ۾ [[الله بخش سومرو]] کي عبيدالله سنڌيءَ جي آجيان ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == جامعه مليه اسلاميه ۽ بيت الحڪمت == 1939ع/1357–1358هه ۾ ڊاڪٽر [[ذاڪر حسين]] جي دعوت تي عبيدالله سنڌي [[جامعه مليه اسلاميه]] ۾ رهيو. جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري تاريخ موجب هن اتي '''بيت الحڪمت''' نالي اسلامي مطالعي جو هڪ مرڪز قائم ڪيو، جنهن جو مقصد شاهه ولي الله جي فڪر جي اشاعت هو.<ref name="JMIHistory">{{cite web |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/11508/History |title=History |website=Jamia Millia Islamia |language=en |access-date=4 October 2026 }}</ref> هي مرحلو سندس آخري علمي دور جي اهم ڪڙي هو. سندس توجهه قرآن جي تفسير، شاهه ولي الله جي فلسفي ۽ اسلامي سماج جي سياسي ۽ اقتصادي بنيادن جي تشريح تي رهي. == سياسي ۽ سماجي فڪر == عبيدالله سنڌيءَ جو فڪر روايتي مذهبي تعليم، هندستاني قومپرستي، سامراج مخالف سياست ۽ سماجي انصاف جي سوالن جو ميلاپ هو. جديد علمي تحقيق ۾ سندس فڪر کي هندستاني مسلمانن اندر ابتدائي اسلامي سوشلسٽ يا سماجي انصاف واري سياسي فڪر جي بحث سان پڻ جوڙيو ويو آهي.<ref name="Ansari"/> تنهن هوندي بہ سندس سماجي نظرين کي مارڪسي فڪر جي سڌي نقل طور پيش ڪرڻ درست نہ ٿيندو. سندس بنيادي فڪري ڍانچو قرآن ۽ شاهه ولي الله دهلويءَ جي سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي بيٺل هو. == قرآن ۽ شاهه ولي الله جو فڪر == زندگيءَ جي آخري دور ۾ عبيدالله سنڌيءَ جو اهم علمي ڪم قرآن جي تفسير ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس علمي شخصيت جي هن رخ تي خاص زور ڏنو ويو آهي.<ref name="Durrani"/> هو قرآن کي صرف عبادتي يا فردي هدايت جو ڪتاب نہ، پر سماجي، اخلاقي ۽ انساني زندگيءَ جي تنظيم لاءِ بنيادي سرچشمو سمجهندو هو. سندس درس ۽ تحريرن ۾ قرآن جي سماجي معنائن ۽ ولي اللهي فڪر جي تشريح بار بار سامهون اچي ٿي. == اردو ادب ۽ تحرير == محمد محسن الدين درانيءَ عبيدالله سنڌيءَ کي سنڌ سان لاڳاپيل انهن عالمن ۽ مفڪرن ۾ شامل ڪيو آهي، جن اردو مذهبي ۽ فڪري ادب ۾ پڻ نمايان حصو ورتو.<ref name="Durrani"/> سندس تحريرن جو وڏو حصو تفسير، قرآن، شاهه ولي الله جي فلسفي، سياست، سماجي تنظيم ۽ پنهنجي سفرن ۽ تجربن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪيترائي خيال شاگردن ۽ ساٿين سندس درس ۽ تقريرن مان قلمبند ڪيا. == تصنيفون == عبيدالله سنڌيءَ سان منسوب يا سندس درس ۽ املاءَ مان مرتب ٿيل اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن: * ''التمهيد في أئمة التجديد'' * ''شاهه ولي الله ۽ سندس سياسي تحريڪ'' * ''شاهه ولي الله ۽ سندس فلسفو'' * ''شعور و آگهي'' * ''قرآني شعور انقلاب'' * ''خطبات و مقالات'' * ''سلسله تفسير قرآن'' * ''سفرنامه ڪابل'' * ''ذاتي ڊائري'' سندس لکڻين ۽ املائي مواد جو وڏو حصو ولي اللهي فڪر، تفسير ۽ اسلامي سياسي فلسفي سان تعلق رکي ٿو. == وفات == زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ عبيدالله سنڌي پنهنجي ڌيءَ وٽ '''دين پور'''، خانپور واري علائقي ۾ ويو، جتي هو بيمار ٿي پيو. معتبر جديد سوانحي ماخذن ۾ سندس وفات جي تاريخ '''21 آگسٽ 1944ع''' ڏني وڃي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه پراڻن سنڌي سوانحي بيانن ۾ 22 آگسٽ پڻ لکيل آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Wafai"/> سندس وفات رمضان 1363هه ۾ ٿي. کيس دين پور ۾ دفن ڪيو ويو. == ورثو == عبيدالله سنڌيءَ جو تاريخي ورثو ڪيترن رخن تي مشتمل آهي. هڪ طرف هو هندستان جي آزاديءَ جي بين الاقوامي انقلابي تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ سان وابسته هو، ٻئي طرف سندس آخري علمي سڃاڻپ شاهه ولي الله جي فڪر جي جديد شارح ۽ قرآن جي سماجي تفسير جي داعي طور قائم ٿي.<ref name="Ansari"/> سنڌ سان سندس تعلق سندس نالي جو مستقل حصو بڻجي ويو. سنڌ ۾ سندس شاگردن ۽ ساٿين جو هڪ حلقو پيدا ٿيو، جنهن ديني تعليم سان گڏ سياسي تحريڪن ۾ پڻ حصو ورتو. سنڌيانا ۾ محفوظ سندس شاگردن جي سوانحن مان پير جهنڊي ۽ ٻين سنڌي مدرسن تي سندس علمي اثر جو پتو پوي ٿو.<ref name="Mangio"/> == اهم تاريخون == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#dbeafe;" | عيسوي سال ! style="background:#dcfce7;" | هجري سال ! style="background:#fef3c7;" | واقعو |- | 10 مارچ 1872ع | 12 محرم 1289هه | چيانوالي، سيالڪوٽ ۾ پيدائش |- | 1887ع | 1304–1305هه | اسلام قبول ڪرڻ ۽ سنڌ سان وابستگي |- | 1888ع | 1305–1306هه | دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم |- | 1891ع | 1308–1309هه | امروٽ سان وابستگي |- | 1915ع | 1333هه | افغانستان روانگي |- | 1 ڊسمبر 1915ع | 24 محرم 1334هه لڳ ڀڳ | ڪابل ۾ هندستان جي عبوري حڪومت جو قيام |- | 1922ع | 1340–1341هه | روس ڏانهن سفر |- | 1927ع | 1345–1346هه | حجاز ۾ قيام جي شروعات |- | 1939ع | 1357–1358هه | جامعه مليه اسلاميه ۾ بيت الحڪمت سان وابستگي |- | 21 آگسٽ 1944ع | رمضان 1363هه | دين پور ۾ وفات |} == پڻ ڏسو == * [[ريشمي رومال تحريڪ]] * [[محمود حسن ديوبندي]] * [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]] * [[شاهه ولي الله دهلوي]] * [[تاج محمود امروٽي]] * [[دارالعلوم ديوبند]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363. * علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع. * K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', 20(3), 1986، ص 509–537. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:سنڌي، عبيدالله}} [[زمرو:1872ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1944ع جون وفاتون]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جا ڪارڪن]] [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:اسلامي عالم]] [[زمرو:ديوبندي]] [[زمرو:حنفي]] [[زمرو:اسلام قبول ڪندڙ سک]] [[زمرو:سيالڪوٽ جون شخصيتون]] mgtf5mvashs2w3nm75xbvt835ssejxt 0 28855 427115 374558 2026-11-02T05:33:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 427115 wikitext text/x-wiki '''باندر''' وڏو ڀولڙو. ڀولڙن جا ڪيترائي قسم آهن، جن مان باندر ”تمام ذهين“ قسم جو هوندو آهي. اسان وٽ [[سنڌ]] ۾ باندر جو نسل ڪونہ ٿئي، پر وڏي ڀولڙي کي عام طرح ”باندر“ چوندا آهن. اپکنڊ ۾ باندر يا وانر جا ٻہ خاص قسم آهن، هڪ سونھري وارن وارو Rhesus ڀولڙو جيڪو هماليہ جي ٻيلن جبلن ۾ عام آهي ۽ جيڪو اڪثر ڀولائي فقير بازارن ۾ نچائيندا آهن. ۽ ٻيو قسم لنگور سڏجي ٿو جنھن جو منھن ننڍڙو ۽ ڪارو ۽ پڇ ڊگهو هوندو آهي. هي باندر ڪافي مضبوط سنهڙو ۽ ڦڙت ٿئي ٿو. هندو لوڪ وانر (باندر) کي ’هنومان‘ سان نسبت ڏيندا آهن. هنومان کي رام جو ڀڳت هئڻ سبب ديوتائي حيثيت مليل آهي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1 باندر – انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> {{Short description|Animal of the "higher primates", excluding apes}} {{For-multi|the monophyletic clade|Simian|other uses}} {{Redirect|Monky|the Peruvian artist|Monky (artist)}} {{protection padlock|small=yes||expiry=}} {{pp-move}} {{Paraphyletic group | name = Monkeys | fossil_range = {{Geological range|Late Eocene | Present|ref=<ref>{{cite web |url=http://alltheworldsprimates.org/john_fleagle_public.aspx |title=Primate evolution |last1=Fleagle |first1=J. |last2=Gilbert |first2=C. |website=All the World's Primates |editor-last1=Rowe |editor-first1=N. |editor-last2=Myers |editor-first2=M. |publisher=Primate Conservation, Inc. |access-date=18 December 2014 |archive-date=12 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512013618/http://www.alltheworldsprimates.org/john_fleagle_public.aspx |url-status=live}}</ref>}} | image = Ubud Monkey Family.jpg | image_caption = [[Crab-eating macaque]] (''Macaca fascicularis'') from [[Indonesia]] | image2 = BrownSpiderMonkey (edit2).jpg | image2_caption = [[Brown spider monkey]] (''Ateles hybridus'') | auto = yes | parent = Simiiformes | authority = {{efn|name=Monkey_vs_Ape|When [[Carl Linnaeus]] defined the [[genus]] ''Simia'' in the [[10th edition of Systema Naturae|10th edition of ''Systema Naturae'']], it included all non-human monkeys and apes ([[simian]]s).{{Sfn|Groves|2008|pp=92–93}} Although "monkey" was never a taxonomic name, and is instead a [[vernacular name]] for a paraphyletic group, its members fall under the infraorder Simiiformes.}}<!-- [[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1866 --> | includes = :[[Platyrrhini]] :[[Cercopithecidae]] :†[[Parapithecidae]] :†[[Proteopithecidae]] :†[[Oligopithecidae]] :†[[Amphipithecidae]] :†[[Eosimiidae]] :†[[Propliopithecoidea]] :†[[Pliopithecoidea]] | excludes = :[[Hominoidea]] }} '''Monkey''' is a common name that may refer to most mammals of the [[infraorder]] [[Simiiformes]], also known as simians. Traditionally, all animals in the group now known as simians are counted as monkeys except the [[ape]]s. Thus monkeys, in that sense, constitute an incomplete [[Paraphyly|paraphyletic]] grouping; alternatively, if apes (Hominoidea) are included, ''monkeys'' and ''simians'' are synonyms. In 1812, [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Étienne Geoffroy]] grouped the [[ape]]s and the [[Cercopithecidae]] group of monkeys together and established the name [[Catarrhini]], "[[Old World monkeys]]" ("''singes de l'Ancien Monde''" in [[French language|French]]).<ref>{{Cite book |last=Martin |first=W.C.Linnaeus |url=https://archive.org/details/generalintroduct00martrich |title=A General Introduction the Natural History Mammiferous Animals, With a Particular View of the Physical History of Man, III the More Closely Allied Genera of the Order Quadrumana, or Monkeys |publisher=Wright and Co. printers |year=1841 |location=London |pages=340, 361}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buffon |first=Georges Louis Leclerc comte de |url=https://books.google.com/books?id=wOwEAAAAYAAJ&dq=sapajous+sagoins+buffon+regarder&pg=PA61 |title=Oeuvres complètes de Buffon: avec les descriptions anatomiques de Daubenton, son collaborateur |date=1827 |publisher=Verdière et Ladrange |pages=61 |language=fr}}</ref> The extant sister of the Catarrhini in the monkey ("singes") group is the [[Platyrrhini]] ([[New World monkeys]]).<ref>{{Cite journal |last=Geoffroy Saint-Hilaire |first=M.É. |date=1812 |title=Tableau des Quadrumanes, ou des animaux composant le premier Ordre de la Classe des Mammifères |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/23270#page/107/mode/1up |journal=Annales du Muséum d'Histoire Naturelle |location=Paris |volume=19 |pages=85–122 |archive-date=2019-03-27 |access-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091031/https://www.biodiversitylibrary.org/item/23270#page/107/mode/1up |url-status=live }}</ref> Some nine million years before the divergence between the Cercopithecidae and the apes,<ref>{{Citation |chapter=Family Cercopithecidae Cercopithecids: Old World Monkeys |chapter-url=http://dx.doi.org/10.5040/9781472926920.part-0018 |title=Mammals of Africa : Primates |year=2013 |publisher=Bloomsbury Publishing (UK) |doi=10.5040/9781472926920.part-0018 |isbn=978-1-4729-2692-0 |access-date=2022-07-13|chapter-url-access=subscription }}</ref> the Platyrrhini emerged within "monkeys" by migration to South America<ref>{{Cite journal |last=Seiffert |first=Erik R. |date=2012-12-19 |title=Early primate evolution in Afro-Arabia |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21335 |journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews |language=en |volume=21 |issue=6 |pages=239–253 |doi=10.1002/evan.21335|pmid=23280921 |s2cid=38884357 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bond |first1=Mariano |last2=Tejedor |first2=Marcelo F. |last3=Campbell |first3=Kenneth E. |last4=Chornogubsky |first4=Laura |last5=Novo |first5=Nelson |last6=Goin |first6=Francisco |date=2015-04-23 |title=Eocene primates of South America and the African origins of New World monkeys |url=http://www.nature.com/articles/nature14120 |journal=Nature |language=en |volume=520 |issue=7548 |pages=538–541 |doi=10.1038/nature14120 |pmid=25652825 |bibcode=2015Natur.520..538B |s2cid=4456556 |issn=0028-0836|hdl=11336/79088 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> likely by ocean.<ref name="O'Neill2012"/><ref>{{Cite journal |last=Kay |first=Richard F. |date=2015-03-06 |title=New World monkey origins |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaa9217 |journal=Science |language=en |volume=347 |issue=6226 |pages=1068–1069 |doi=10.1126/science.aaa9217 |pmid=25745147 |bibcode=2015Sci...347.1068K |s2cid=206636402 |issn=0036-8075|url-access=subscription}}</ref> Apes are thus deep in the tree of extant and extinct monkeys, and any of the apes is distinctly closer related to the Cercopithecidae than the Platyrrhini are. Many monkey species are tree-dwelling ([[Arboreal locomotion|arboreal]]), although there are species that live primarily on the ground, such as [[baboon]]s. Most species are mainly active during the day ([[Diurnality|diurnal]]). Monkeys are generally [[primate cognition|considered to be intelligent]], especially the Old World monkeys. Within suborder [[Haplorhini]], the simians are a sister group to the [[tarsier]]s – the two members diverged some 70 million years ago.<ref name=Pozzi2014>{{cite journal |last1=Pozzi |first1=Luca |last2=Hdgson |first2=Jason A. |last3=Burrell |first3=Andrew S. |last4=Sterner |first4=Kirstin N. |last5=Raaum |first5=Ryan L. |last6=Disotell |first6=Todd R. |title=Primate phylogenetic relationships and divergence dates inferred from complete mitochondrial genomes |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=28 February 2014 |volume=75 |pages=165–183|doi=10.1016/j.ympev.2014.02.023 |pmid=24583291 |pmc=4059600 |bibcode=2014MolPE..75..165P }}</ref> New World monkeys and catarrhine monkeys emerged within the simians roughly 35 million years ago. Old World monkeys and apes emerged within the catarrhine monkeys about 25 million years ago. Extinct basal simians such as ''[[Aegyptopithecus]]'' or ''[[Parapithecus]]'' (35–32 million years ago) are also considered monkeys by primatologists.<ref>{{Cite web |last=Gabbatiss |first=Josh |title=The monkeys that sailed across the Atlantic to South America |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160126-the-monkeys-that-sailed-across-the-atlantic-to-south-america |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127084123/https://www.bbc.com/earth/story/20160126-the-monkeys-that-sailed-across-the-atlantic-to-south-america |archive-date=27 January 2016 |url-status=dead |access-date=14 November 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Takai |first1=Masanaru |last2=Shigehara |first2=Nobuo |last3=Aung |first3=Aye Ko |last4=Tun |first4=Soe Thura |last5=Soe |first5=Aung Naing |last6=Tsubamoto |first6=Takehisa |last7=Thein |first7=Tin |date=2001 |title=A new anthropoid from the latest middle Eocene of Pondaung, central Myanmar |journal=Journal of Human Evolution |volume=40 |issue=5 |pages=393–409 |doi=10.1006/jhev.2001.0463 |pmid=11322801 |bibcode=2001JHumE..40..393T |issn=0047-2484}}</ref> [[Lemur]]s, [[Lorisidae|lorises]], and [[galago]]s are not monkeys, but [[Strepsirrhini|strepsirrhine]] primates (suborder Strepsirrhini). The simians' [[sister group]], the tarsiers, are also haplorhine primates; however, they are also not monkeys. Apes emerged within monkeys as sister of the Cercopithecidae in the Catarrhini, so cladistically they are monkeys as well. However, there has been resistance to directly designate apes (and thus humans) as monkeys, so "Old World monkey" may be taken to mean either the Cercopithecoidea (not including apes) or the Catarrhini (including apes).<ref>{{Cite web |url=http://www.gibbons.de/main/introduction/chapter_english01.html |title=Die Gibbons (Hylobatidae): Eine Einführung |trans-title=The gibbons (Hylobatidae): an introduction |first=Thomas |last=Geissmann |website=Gibbon Research Lab |access-date=15 March 2019 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326101033/http://www.gibbons.de/main/introduction/chapter_english01.html |url-status=live }}</ref> The classification of apes as monkeys was realized by [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]] in the 18th century.<ref name="Martin1841b">{{Cite book |url=https://archive.org/details/generalintroduct00martrich |title=A general introduction to the natural history of mammiferous animals, with a particular view of the physical history of man, and the more closely allied genera of the order Quadrumana, or monkeys |last=Martin |first=W. C. L. |author-link=William Charles Linnaeus Martin |publisher=Wright and Co. printers |year=1841 |location=London, UK |pages=339}}</ref> [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] placed this group in 1758 together with the tarsiers, in a single genus "''[[Simia]]''" (sans ''[[Homo]]''), an ensemble now recognised as the Haplorhini.<ref>{{Cite book |last1=Linné |first1=Carl von |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277 |title=Caroli Linnaei...Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |last2=Salvius |first2=Lars |date=1758 |publisher=Impensis Direct. Laurentii Salvii |volume=1 |location=Holmiae |archive-date=2026-01-04 |access-date=2022-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104165903/https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277 |url-status=live }}</ref> Monkeys, including apes, can be distinguished from other primates by having only two pectoral nipples, a pendulous penis, and a lack of sensory [[whiskers]]. == حوالا == {{حوالا}} i2p8b57kuky4ghd9xbxv12v70zh6nou 427116 427115 2026-11-02T05:34:05Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جانور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427116 wikitext text/x-wiki '''باندر''' وڏو ڀولڙو. ڀولڙن جا ڪيترائي قسم آهن، جن مان باندر ”تمام ذهين“ قسم جو هوندو آهي. اسان وٽ [[سنڌ]] ۾ باندر جو نسل ڪونہ ٿئي، پر وڏي ڀولڙي کي عام طرح ”باندر“ چوندا آهن. اپکنڊ ۾ باندر يا وانر جا ٻہ خاص قسم آهن، هڪ سونھري وارن وارو Rhesus ڀولڙو جيڪو هماليہ جي ٻيلن جبلن ۾ عام آهي ۽ جيڪو اڪثر ڀولائي فقير بازارن ۾ نچائيندا آهن. ۽ ٻيو قسم لنگور سڏجي ٿو جنھن جو منھن ننڍڙو ۽ ڪارو ۽ پڇ ڊگهو هوندو آهي. هي باندر ڪافي مضبوط سنهڙو ۽ ڦڙت ٿئي ٿو. هندو لوڪ وانر (باندر) کي ’هنومان‘ سان نسبت ڏيندا آهن. هنومان کي رام جو ڀڳت هئڻ سبب ديوتائي حيثيت مليل آهي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1 باندر – انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> {{Short description|Animal of the "higher primates", excluding apes}} {{For-multi|the monophyletic clade|Simian|other uses}} {{Redirect|Monky|the Peruvian artist|Monky (artist)}} {{protection padlock|small=yes||expiry=}} {{pp-move}} {{Paraphyletic group | name = Monkeys | fossil_range = {{Geological range|Late Eocene | Present|ref=<ref>{{cite web |url=http://alltheworldsprimates.org/john_fleagle_public.aspx |title=Primate evolution |last1=Fleagle |first1=J. |last2=Gilbert |first2=C. |website=All the World's Primates |editor-last1=Rowe |editor-first1=N. |editor-last2=Myers |editor-first2=M. |publisher=Primate Conservation, Inc. |access-date=18 December 2014 |archive-date=12 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512013618/http://www.alltheworldsprimates.org/john_fleagle_public.aspx |url-status=live}}</ref>}} | image = Ubud Monkey Family.jpg | image_caption = [[Crab-eating macaque]] (''Macaca fascicularis'') from [[Indonesia]] | image2 = BrownSpiderMonkey (edit2).jpg | image2_caption = [[Brown spider monkey]] (''Ateles hybridus'') | auto = yes | parent = Simiiformes | authority = {{efn|name=Monkey_vs_Ape|When [[Carl Linnaeus]] defined the [[genus]] ''Simia'' in the [[10th edition of Systema Naturae|10th edition of ''Systema Naturae'']], it included all non-human monkeys and apes ([[simian]]s).{{Sfn|Groves|2008|pp=92–93}} Although "monkey" was never a taxonomic name, and is instead a [[vernacular name]] for a paraphyletic group, its members fall under the infraorder Simiiformes.}}<!-- [[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1866 --> | includes = :[[Platyrrhini]] :[[Cercopithecidae]] :†[[Parapithecidae]] :†[[Proteopithecidae]] :†[[Oligopithecidae]] :†[[Amphipithecidae]] :†[[Eosimiidae]] :†[[Propliopithecoidea]] :†[[Pliopithecoidea]] | excludes = :[[Hominoidea]] }} '''Monkey''' is a common name that may refer to most mammals of the [[infraorder]] [[Simiiformes]], also known as simians. Traditionally, all animals in the group now known as simians are counted as monkeys except the [[ape]]s. Thus monkeys, in that sense, constitute an incomplete [[Paraphyly|paraphyletic]] grouping; alternatively, if apes (Hominoidea) are included, ''monkeys'' and ''simians'' are synonyms. In 1812, [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Étienne Geoffroy]] grouped the [[ape]]s and the [[Cercopithecidae]] group of monkeys together and established the name [[Catarrhini]], "[[Old World monkeys]]" ("''singes de l'Ancien Monde''" in [[French language|French]]).<ref>{{Cite book |last=Martin |first=W.C.Linnaeus |url=https://archive.org/details/generalintroduct00martrich |title=A General Introduction the Natural History Mammiferous Animals, With a Particular View of the Physical History of Man, III the More Closely Allied Genera of the Order Quadrumana, or Monkeys |publisher=Wright and Co. printers |year=1841 |location=London |pages=340, 361}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buffon |first=Georges Louis Leclerc comte de |url=https://books.google.com/books?id=wOwEAAAAYAAJ&dq=sapajous+sagoins+buffon+regarder&pg=PA61 |title=Oeuvres complètes de Buffon: avec les descriptions anatomiques de Daubenton, son collaborateur |date=1827 |publisher=Verdière et Ladrange |pages=61 |language=fr}}</ref> The extant sister of the Catarrhini in the monkey ("singes") group is the [[Platyrrhini]] ([[New World monkeys]]).<ref>{{Cite journal |last=Geoffroy Saint-Hilaire |first=M.É. |date=1812 |title=Tableau des Quadrumanes, ou des animaux composant le premier Ordre de la Classe des Mammifères |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/23270#page/107/mode/1up |journal=Annales du Muséum d'Histoire Naturelle |location=Paris |volume=19 |pages=85–122 |archive-date=2019-03-27 |access-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091031/https://www.biodiversitylibrary.org/item/23270#page/107/mode/1up |url-status=live }}</ref> Some nine million years before the divergence between the Cercopithecidae and the apes,<ref>{{Citation |chapter=Family Cercopithecidae Cercopithecids: Old World Monkeys |chapter-url=http://dx.doi.org/10.5040/9781472926920.part-0018 |title=Mammals of Africa : Primates |year=2013 |publisher=Bloomsbury Publishing (UK) |doi=10.5040/9781472926920.part-0018 |isbn=978-1-4729-2692-0 |access-date=2022-07-13|chapter-url-access=subscription }}</ref> the Platyrrhini emerged within "monkeys" by migration to South America<ref>{{Cite journal |last=Seiffert |first=Erik R. |date=2012-12-19 |title=Early primate evolution in Afro-Arabia |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21335 |journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews |language=en |volume=21 |issue=6 |pages=239–253 |doi=10.1002/evan.21335|pmid=23280921 |s2cid=38884357 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bond |first1=Mariano |last2=Tejedor |first2=Marcelo F. |last3=Campbell |first3=Kenneth E. |last4=Chornogubsky |first4=Laura |last5=Novo |first5=Nelson |last6=Goin |first6=Francisco |date=2015-04-23 |title=Eocene primates of South America and the African origins of New World monkeys |url=http://www.nature.com/articles/nature14120 |journal=Nature |language=en |volume=520 |issue=7548 |pages=538–541 |doi=10.1038/nature14120 |pmid=25652825 |bibcode=2015Natur.520..538B |s2cid=4456556 |issn=0028-0836|hdl=11336/79088 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> likely by ocean.<ref name="O'Neill2012"/><ref>{{Cite journal |last=Kay |first=Richard F. |date=2015-03-06 |title=New World monkey origins |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaa9217 |journal=Science |language=en |volume=347 |issue=6226 |pages=1068–1069 |doi=10.1126/science.aaa9217 |pmid=25745147 |bibcode=2015Sci...347.1068K |s2cid=206636402 |issn=0036-8075|url-access=subscription}}</ref> Apes are thus deep in the tree of extant and extinct monkeys, and any of the apes is distinctly closer related to the Cercopithecidae than the Platyrrhini are. Many monkey species are tree-dwelling ([[Arboreal locomotion|arboreal]]), although there are species that live primarily on the ground, such as [[baboon]]s. Most species are mainly active during the day ([[Diurnality|diurnal]]). Monkeys are generally [[primate cognition|considered to be intelligent]], especially the Old World monkeys. Within suborder [[Haplorhini]], the simians are a sister group to the [[tarsier]]s – the two members diverged some 70 million years ago.<ref name=Pozzi2014>{{cite journal |last1=Pozzi |first1=Luca |last2=Hdgson |first2=Jason A. |last3=Burrell |first3=Andrew S. |last4=Sterner |first4=Kirstin N. |last5=Raaum |first5=Ryan L. |last6=Disotell |first6=Todd R. |title=Primate phylogenetic relationships and divergence dates inferred from complete mitochondrial genomes |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=28 February 2014 |volume=75 |pages=165–183|doi=10.1016/j.ympev.2014.02.023 |pmid=24583291 |pmc=4059600 |bibcode=2014MolPE..75..165P }}</ref> New World monkeys and catarrhine monkeys emerged within the simians roughly 35 million years ago. Old World monkeys and apes emerged within the catarrhine monkeys about 25 million years ago. Extinct basal simians such as ''[[Aegyptopithecus]]'' or ''[[Parapithecus]]'' (35–32 million years ago) are also considered monkeys by primatologists.<ref>{{Cite web |last=Gabbatiss |first=Josh |title=The monkeys that sailed across the Atlantic to South America |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160126-the-monkeys-that-sailed-across-the-atlantic-to-south-america |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127084123/https://www.bbc.com/earth/story/20160126-the-monkeys-that-sailed-across-the-atlantic-to-south-america |archive-date=27 January 2016 |url-status=dead |access-date=14 November 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Takai |first1=Masanaru |last2=Shigehara |first2=Nobuo |last3=Aung |first3=Aye Ko |last4=Tun |first4=Soe Thura |last5=Soe |first5=Aung Naing |last6=Tsubamoto |first6=Takehisa |last7=Thein |first7=Tin |date=2001 |title=A new anthropoid from the latest middle Eocene of Pondaung, central Myanmar |journal=Journal of Human Evolution |volume=40 |issue=5 |pages=393–409 |doi=10.1006/jhev.2001.0463 |pmid=11322801 |bibcode=2001JHumE..40..393T |issn=0047-2484}}</ref> [[Lemur]]s, [[Lorisidae|lorises]], and [[galago]]s are not monkeys, but [[Strepsirrhini|strepsirrhine]] primates (suborder Strepsirrhini). The simians' [[sister group]], the tarsiers, are also haplorhine primates; however, they are also not monkeys. Apes emerged within monkeys as sister of the Cercopithecidae in the Catarrhini, so cladistically they are monkeys as well. However, there has been resistance to directly designate apes (and thus humans) as monkeys, so "Old World monkey" may be taken to mean either the Cercopithecoidea (not including apes) or the Catarrhini (including apes).<ref>{{Cite web |url=http://www.gibbons.de/main/introduction/chapter_english01.html |title=Die Gibbons (Hylobatidae): Eine Einführung |trans-title=The gibbons (Hylobatidae): an introduction |first=Thomas |last=Geissmann |website=Gibbon Research Lab |access-date=15 March 2019 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326101033/http://www.gibbons.de/main/introduction/chapter_english01.html |url-status=live }}</ref> The classification of apes as monkeys was realized by [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]] in the 18th century.<ref name="Martin1841b">{{Cite book |url=https://archive.org/details/generalintroduct00martrich |title=A general introduction to the natural history of mammiferous animals, with a particular view of the physical history of man, and the more closely allied genera of the order Quadrumana, or monkeys |last=Martin |first=W. C. L. |author-link=William Charles Linnaeus Martin |publisher=Wright and Co. printers |year=1841 |location=London, UK |pages=339}}</ref> [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] placed this group in 1758 together with the tarsiers, in a single genus "''[[Simia]]''" (sans ''[[Homo]]''), an ensemble now recognised as the Haplorhini.<ref>{{Cite book |last1=Linné |first1=Carl von |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277 |title=Caroli Linnaei...Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |last2=Salvius |first2=Lars |date=1758 |publisher=Impensis Direct. Laurentii Salvii |volume=1 |location=Holmiae |archive-date=2026-01-04 |access-date=2022-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104165903/https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277 |url-status=live }}</ref> Monkeys, including apes, can be distinguished from other primates by having only two pectoral nipples, a pendulous penis, and a lack of sensory [[whiskers]]. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جانور]] duqdt7mdgx9a2zc9a772r2g78r1ek8n 427117 427116 2026-11-02T05:40:02Z Ibne maryam 17680 427117 wikitext text/x-wiki '''باندر''' وڏو ڀولڙو. ڀولڙن جا ڪيترائي قسم آهن، جن مان باندر ”تمام ذهين“ قسم جو هوندو آهي. اسان وٽ [[سنڌ]] ۾ باندر جو نسل ڪونہ ٿئي، پر وڏي ڀولڙي کي عام طرح ”باندر“ چوندا آهن. اپکنڊ ۾ باندر يا وانر جا ٻہ خاص قسم آهن، هڪ سونھري وارن وارو Rhesus ڀولڙو جيڪو هماليہ جي ٻيلن جبلن ۾ عام آهي ۽ جيڪو اڪثر ڀولائي فقير بازارن ۾ نچائيندا آهن. ۽ ٻيو قسم لنگور سڏجي ٿو جنھن جو منھن ننڍڙو ۽ ڪارو ۽ پڇ ڊگهو هوندو آهي. هي باندر ڪافي مضبوط سنهڙو ۽ ڦڙت ٿئي ٿو. هندو لوڪ وانر (باندر) کي ’هنومان‘ سان نسبت ڏيندا آهن. هنومان کي رام جو ڀڳت هئڻ سبب ديوتائي حيثيت مليل آهي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1 باندر – انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> {{Short description|Animal of the "higher primates", excluding apes}} {{For-multi|the monophyletic clade|Simian|other uses}} {{Redirect|Monky|the Peruvian artist|Monky (artist)}} {{protection padlock|small=yes||expiry=}} {{pp-move}} {{Paraphyletic group | name = Monkeys | fossil_range = {{Geological range|Late Eocene | Present|ref=<ref>{{cite web |url=http://alltheworldsprimates.org/john_fleagle_public.aspx |title=Primate evolution |last1=Fleagle |first1=J. |last2=Gilbert |first2=C. |website=All the World's Primates |editor-last1=Rowe |editor-first1=N. |editor-last2=Myers |editor-first2=M. |publisher=Primate Conservation, Inc. |access-date=18 December 2014 |archive-date=12 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512013618/http://www.alltheworldsprimates.org/john_fleagle_public.aspx |url-status=live}}</ref>}} | image = Ubud Monkey Family.jpg | image_caption = [[Crab-eating macaque]] (''Macaca fascicularis'') from [[Indonesia]] | image2 = BrownSpiderMonkey (edit2).jpg | image2_caption = [[Brown spider monkey]] (''Ateles hybridus'') | auto = yes | parent = Simiiformes | authority = {{efn|name=Monkey_vs_Ape|When [[Carl Linnaeus]] defined the [[genus]] ''Simia'' in the [[10th edition of Systema Naturae|10th edition of ''Systema Naturae'']], it included all non-human monkeys and apes ([[simian]]s).{{Sfn|Groves|2008|pp=92–93}} Although "monkey" was never a taxonomic name, and is instead a [[vernacular name]] for a paraphyletic group, its members fall under the infraorder Simiiformes.}}<!-- [[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1866 --> | includes = :[[Platyrrhini]] :[[Cercopithecidae]] :†[[Parapithecidae]] :†[[Proteopithecidae]] :†[[Oligopithecidae]] :†[[Amphipithecidae]] :†[[Eosimiidae]] :†[[Propliopithecoidea]] :†[[Pliopithecoidea]] | excludes = :[[Hominoidea]] }} '''Monkey''' is a common name that may refer to most mammals of the [[infraorder]] [[Simiiformes]], also known as simians. Traditionally, all animals in the group now known as simians are counted as monkeys except the [[ape]]s. Thus monkeys, in that sense, constitute an incomplete [[Paraphyly|paraphyletic]] grouping; alternatively, if apes (Hominoidea) are included, ''monkeys'' and ''simians'' are synonyms. In 1812, [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Étienne Geoffroy]] grouped the [[ape]]s and the [[Cercopithecidae]] group of monkeys together and established the name [[Catarrhini]], "[[Old World monkeys]]" ("''singes de l'Ancien Monde''" in [[French language|French]]).<ref>{{Cite book |last=Martin |first=W.C.Linnaeus |url=https://archive.org/details/generalintroduct00martrich |title=A General Introduction the Natural History Mammiferous Animals, With a Particular View of the Physical History of Man, III the More Closely Allied Genera of the Order Quadrumana, or Monkeys |publisher=Wright and Co. printers |year=1841 |location=London |pages=340, 361}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buffon |first=Georges Louis Leclerc comte de |url=https://books.google.com/books?id=wOwEAAAAYAAJ&dq=sapajous+sagoins+buffon+regarder&pg=PA61 |title=Oeuvres complètes de Buffon: avec les descriptions anatomiques de Daubenton, son collaborateur |date=1827 |publisher=Verdière et Ladrange |pages=61 |language=fr}}</ref> The extant sister of the Catarrhini in the monkey ("singes") group is the [[Platyrrhini]] ([[New World monkeys]]).<ref>{{Cite journal |last=Geoffroy Saint-Hilaire |first=M.É. |date=1812 |title=Tableau des Quadrumanes, ou des animaux composant le premier Ordre de la Classe des Mammifères |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/23270#page/107/mode/1up |journal=Annales du Muséum d'Histoire Naturelle |location=Paris |volume=19 |pages=85–122 |archive-date=2019-03-27 |access-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091031/https://www.biodiversitylibrary.org/item/23270#page/107/mode/1up |url-status=live }}</ref> Some nine million years before the divergence between the Cercopithecidae and the apes,<ref>{{Citation |chapter=Family Cercopithecidae Cercopithecids: Old World Monkeys |chapter-url=http://dx.doi.org/10.5040/9781472926920.part-0018 |title=Mammals of Africa : Primates |year=2013 |publisher=Bloomsbury Publishing (UK) |doi=10.5040/9781472926920.part-0018 |isbn=978-1-4729-2692-0 |access-date=2022-07-13|chapter-url-access=subscription }}</ref> the Platyrrhini emerged within "monkeys" by migration to South America<ref>{{Cite journal |last=Seiffert |first=Erik R. |date=2012-12-19 |title=Early primate evolution in Afro-Arabia |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21335 |journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews |language=en |volume=21 |issue=6 |pages=239–253 |doi=10.1002/evan.21335|pmid=23280921 |s2cid=38884357 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bond |first1=Mariano |last2=Tejedor |first2=Marcelo F. |last3=Campbell |first3=Kenneth E. |last4=Chornogubsky |first4=Laura |last5=Novo |first5=Nelson |last6=Goin |first6=Francisco |date=2015-04-23 |title=Eocene primates of South America and the African origins of New World monkeys |url=http://www.nature.com/articles/nature14120 |journal=Nature |language=en |volume=520 |issue=7548 |pages=538–541 |doi=10.1038/nature14120 |pmid=25652825 |bibcode=2015Natur.520..538B |s2cid=4456556 |issn=0028-0836|hdl=11336/79088 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> likely by ocean.<ref name="O'Neill2012"/><ref>{{Cite journal |last=Kay |first=Richard F. |date=2015-03-06 |title=New World monkey origins |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaa9217 |journal=Science |language=en |volume=347 |issue=6226 |pages=1068–1069 |doi=10.1126/science.aaa9217 |pmid=25745147 |bibcode=2015Sci...347.1068K |s2cid=206636402 |issn=0036-8075|url-access=subscription}}</ref> Apes are thus deep in the tree of extant and extinct monkeys, and any of the apes is distinctly closer related to the Cercopithecidae than the Platyrrhini are. Many monkey species are tree-dwelling ([[Arboreal locomotion|arboreal]]), although there are species that live primarily on the ground, such as [[baboon]]s. Most species are mainly active during the day ([[Diurnality|diurnal]]). Monkeys are generally [[primate cognition|considered to be intelligent]], especially the Old World monkeys. Within suborder [[Haplorhini]], the simians are a sister group to the [[tarsier]]s – the two members diverged some 70 million years ago.<ref name=Pozzi2014>{{cite journal |last1=Pozzi |first1=Luca |last2=Hdgson |first2=Jason A. |last3=Burrell |first3=Andrew S. |last4=Sterner |first4=Kirstin N. |last5=Raaum |first5=Ryan L. |last6=Disotell |first6=Todd R. |title=Primate phylogenetic relationships and divergence dates inferred from complete mitochondrial genomes |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=28 February 2014 |volume=75 |pages=165–183|doi=10.1016/j.ympev.2014.02.023 |pmid=24583291 |pmc=4059600 |bibcode=2014MolPE..75..165P }}</ref> New World monkeys and catarrhine monkeys emerged within the simians roughly 35 million years ago. Old World monkeys and apes emerged within the catarrhine monkeys about 25 million years ago. Extinct basal simians such as ''[[Aegyptopithecus]]'' or ''[[Parapithecus]]'' (35–32 million years ago) are also considered monkeys by primatologists.<ref>{{Cite web |last=Gabbatiss |first=Josh |title=The monkeys that sailed across the Atlantic to South America |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160126-the-monkeys-that-sailed-across-the-atlantic-to-south-america |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127084123/https://www.bbc.com/earth/story/20160126-the-monkeys-that-sailed-across-the-atlantic-to-south-america |archive-date=27 January 2016 |url-status=dead |access-date=14 November 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Takai |first1=Masanaru |last2=Shigehara |first2=Nobuo |last3=Aung |first3=Aye Ko |last4=Tun |first4=Soe Thura |last5=Soe |first5=Aung Naing |last6=Tsubamoto |first6=Takehisa |last7=Thein |first7=Tin |date=2001 |title=A new anthropoid from the latest middle Eocene of Pondaung, central Myanmar |journal=Journal of Human Evolution |volume=40 |issue=5 |pages=393–409 |doi=10.1006/jhev.2001.0463 |pmid=11322801 |bibcode=2001JHumE..40..393T |issn=0047-2484}}</ref> [[Lemur]]s, [[Lorisidae|lorises]], and [[galago]]s are not monkeys, but [[Strepsirrhini|strepsirrhine]] primates (suborder Strepsirrhini). The simians' [[sister group]], the tarsiers, are also haplorhine primates; however, they are also not monkeys. Apes emerged within monkeys as sister of the Cercopithecidae in the Catarrhini, so cladistically they are monkeys as well. However, there has been resistance to directly designate apes (and thus humans) as monkeys, so "Old World monkey" may be taken to mean either the Cercopithecoidea (not including apes) or the Catarrhini (including apes).<ref>{{Cite web |url=http://www.gibbons.de/main/introduction/chapter_english01.html |title=Die Gibbons (Hylobatidae): Eine Einführung |trans-title=The gibbons (Hylobatidae): an introduction |first=Thomas |last=Geissmann |website=Gibbon Research Lab |access-date=15 March 2019 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326101033/http://www.gibbons.de/main/introduction/chapter_english01.html |url-status=live }}</ref> The classification of apes as monkeys was realized by [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]] in the 18th century.<ref name="Martin1841b">{{Cite book |url=https://archive.org/details/generalintroduct00martrich |title=A general introduction to the natural history of mammiferous animals, with a particular view of the physical history of man, and the more closely allied genera of the order Quadrumana, or monkeys |last=Martin |first=W. C. L. |author-link=William Charles Linnaeus Martin |publisher=Wright and Co. printers |year=1841 |location=London, UK |pages=339}}</ref> [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] placed this group in 1758 together with the tarsiers, in a single genus "''[[Simia]]''" (sans ''[[Homo]]''), an ensemble now recognised as the Haplorhini.<ref>{{Cite book |last1=Linné |first1=Carl von |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277 |title=Caroli Linnaei...Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |last2=Salvius |first2=Lars |date=1758 |publisher=Impensis Direct. Laurentii Salvii |volume=1 |location=Holmiae |archive-date=2026-01-04 |access-date=2022-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104165903/https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277 |url-status=live }}</ref> Monkeys, including apes, can be distinguished from other primates by having only two pectoral nipples, a pendulous penis, and a lack of sensory [[whiskers]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{Wikiquote inline|monkeys}} {{Authority control}} [[زمرو:ڀولڙا]] [[زمرو:جانور]] [[زمرو:مماليا]] [[زمرو:سيميان]] [[زمرو:پرائميٽ]] [[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]] [[Category:Extant Eocene first appearances]] tvlazj0bkau4bbivtzt4j2dwd9uqgpw 427118 427117 2026-11-02T05:43:31Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:پرائميٽ]]; added [[Category:پرائيميٽڱ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427118 wikitext text/x-wiki '''باندر''' وڏو ڀولڙو. ڀولڙن جا ڪيترائي قسم آهن، جن مان باندر ”تمام ذهين“ قسم جو هوندو آهي. اسان وٽ [[سنڌ]] ۾ باندر جو نسل ڪونہ ٿئي، پر وڏي ڀولڙي کي عام طرح ”باندر“ چوندا آهن. اپکنڊ ۾ باندر يا وانر جا ٻہ خاص قسم آهن، هڪ سونھري وارن وارو Rhesus ڀولڙو جيڪو هماليہ جي ٻيلن جبلن ۾ عام آهي ۽ جيڪو اڪثر ڀولائي فقير بازارن ۾ نچائيندا آهن. ۽ ٻيو قسم لنگور سڏجي ٿو جنھن جو منھن ننڍڙو ۽ ڪارو ۽ پڇ ڊگهو هوندو آهي. هي باندر ڪافي مضبوط سنهڙو ۽ ڦڙت ٿئي ٿو. هندو لوڪ وانر (باندر) کي ’هنومان‘ سان نسبت ڏيندا آهن. هنومان کي رام جو ڀڳت هئڻ سبب ديوتائي حيثيت مليل آهي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1 باندر – انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> {{Short description|Animal of the "higher primates", excluding apes}} {{For-multi|the monophyletic clade|Simian|other uses}} {{Redirect|Monky|the Peruvian artist|Monky (artist)}} {{protection padlock|small=yes||expiry=}} {{pp-move}} {{Paraphyletic group | name = Monkeys | fossil_range = {{Geological range|Late Eocene | Present|ref=<ref>{{cite web |url=http://alltheworldsprimates.org/john_fleagle_public.aspx |title=Primate evolution |last1=Fleagle |first1=J. |last2=Gilbert |first2=C. |website=All the World's Primates |editor-last1=Rowe |editor-first1=N. |editor-last2=Myers |editor-first2=M. |publisher=Primate Conservation, Inc. |access-date=18 December 2014 |archive-date=12 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512013618/http://www.alltheworldsprimates.org/john_fleagle_public.aspx |url-status=live}}</ref>}} | image = Ubud Monkey Family.jpg | image_caption = [[Crab-eating macaque]] (''Macaca fascicularis'') from [[Indonesia]] | image2 = BrownSpiderMonkey (edit2).jpg | image2_caption = [[Brown spider monkey]] (''Ateles hybridus'') | auto = yes | parent = Simiiformes | authority = {{efn|name=Monkey_vs_Ape|When [[Carl Linnaeus]] defined the [[genus]] ''Simia'' in the [[10th edition of Systema Naturae|10th edition of ''Systema Naturae'']], it included all non-human monkeys and apes ([[simian]]s).{{Sfn|Groves|2008|pp=92–93}} Although "monkey" was never a taxonomic name, and is instead a [[vernacular name]] for a paraphyletic group, its members fall under the infraorder Simiiformes.}}<!-- [[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1866 --> | includes = :[[Platyrrhini]] :[[Cercopithecidae]] :†[[Parapithecidae]] :†[[Proteopithecidae]] :†[[Oligopithecidae]] :†[[Amphipithecidae]] :†[[Eosimiidae]] :†[[Propliopithecoidea]] :†[[Pliopithecoidea]] | excludes = :[[Hominoidea]] }} '''Monkey''' is a common name that may refer to most mammals of the [[infraorder]] [[Simiiformes]], also known as simians. Traditionally, all animals in the group now known as simians are counted as monkeys except the [[ape]]s. Thus monkeys, in that sense, constitute an incomplete [[Paraphyly|paraphyletic]] grouping; alternatively, if apes (Hominoidea) are included, ''monkeys'' and ''simians'' are synonyms. In 1812, [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Étienne Geoffroy]] grouped the [[ape]]s and the [[Cercopithecidae]] group of monkeys together and established the name [[Catarrhini]], "[[Old World monkeys]]" ("''singes de l'Ancien Monde''" in [[French language|French]]).<ref>{{Cite book |last=Martin |first=W.C.Linnaeus |url=https://archive.org/details/generalintroduct00martrich |title=A General Introduction the Natural History Mammiferous Animals, With a Particular View of the Physical History of Man, III the More Closely Allied Genera of the Order Quadrumana, or Monkeys |publisher=Wright and Co. printers |year=1841 |location=London |pages=340, 361}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buffon |first=Georges Louis Leclerc comte de |url=https://books.google.com/books?id=wOwEAAAAYAAJ&dq=sapajous+sagoins+buffon+regarder&pg=PA61 |title=Oeuvres complètes de Buffon: avec les descriptions anatomiques de Daubenton, son collaborateur |date=1827 |publisher=Verdière et Ladrange |pages=61 |language=fr}}</ref> The extant sister of the Catarrhini in the monkey ("singes") group is the [[Platyrrhini]] ([[New World monkeys]]).<ref>{{Cite journal |last=Geoffroy Saint-Hilaire |first=M.É. |date=1812 |title=Tableau des Quadrumanes, ou des animaux composant le premier Ordre de la Classe des Mammifères |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/23270#page/107/mode/1up |journal=Annales du Muséum d'Histoire Naturelle |location=Paris |volume=19 |pages=85–122 |archive-date=2019-03-27 |access-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091031/https://www.biodiversitylibrary.org/item/23270#page/107/mode/1up |url-status=live }}</ref> Some nine million years before the divergence between the Cercopithecidae and the apes,<ref>{{Citation |chapter=Family Cercopithecidae Cercopithecids: Old World Monkeys |chapter-url=http://dx.doi.org/10.5040/9781472926920.part-0018 |title=Mammals of Africa : Primates |year=2013 |publisher=Bloomsbury Publishing (UK) |doi=10.5040/9781472926920.part-0018 |isbn=978-1-4729-2692-0 |access-date=2022-07-13|chapter-url-access=subscription }}</ref> the Platyrrhini emerged within "monkeys" by migration to South America<ref>{{Cite journal |last=Seiffert |first=Erik R. |date=2012-12-19 |title=Early primate evolution in Afro-Arabia |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21335 |journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews |language=en |volume=21 |issue=6 |pages=239–253 |doi=10.1002/evan.21335|pmid=23280921 |s2cid=38884357 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bond |first1=Mariano |last2=Tejedor |first2=Marcelo F. |last3=Campbell |first3=Kenneth E. |last4=Chornogubsky |first4=Laura |last5=Novo |first5=Nelson |last6=Goin |first6=Francisco |date=2015-04-23 |title=Eocene primates of South America and the African origins of New World monkeys |url=http://www.nature.com/articles/nature14120 |journal=Nature |language=en |volume=520 |issue=7548 |pages=538–541 |doi=10.1038/nature14120 |pmid=25652825 |bibcode=2015Natur.520..538B |s2cid=4456556 |issn=0028-0836|hdl=11336/79088 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> likely by ocean.<ref name="O'Neill2012"/><ref>{{Cite journal |last=Kay |first=Richard F. |date=2015-03-06 |title=New World monkey origins |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaa9217 |journal=Science |language=en |volume=347 |issue=6226 |pages=1068–1069 |doi=10.1126/science.aaa9217 |pmid=25745147 |bibcode=2015Sci...347.1068K |s2cid=206636402 |issn=0036-8075|url-access=subscription}}</ref> Apes are thus deep in the tree of extant and extinct monkeys, and any of the apes is distinctly closer related to the Cercopithecidae than the Platyrrhini are. Many monkey species are tree-dwelling ([[Arboreal locomotion|arboreal]]), although there are species that live primarily on the ground, such as [[baboon]]s. Most species are mainly active during the day ([[Diurnality|diurnal]]). Monkeys are generally [[primate cognition|considered to be intelligent]], especially the Old World monkeys. Within suborder [[Haplorhini]], the simians are a sister group to the [[tarsier]]s – the two members diverged some 70 million years ago.<ref name=Pozzi2014>{{cite journal |last1=Pozzi |first1=Luca |last2=Hdgson |first2=Jason A. |last3=Burrell |first3=Andrew S. |last4=Sterner |first4=Kirstin N. |last5=Raaum |first5=Ryan L. |last6=Disotell |first6=Todd R. |title=Primate phylogenetic relationships and divergence dates inferred from complete mitochondrial genomes |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=28 February 2014 |volume=75 |pages=165–183|doi=10.1016/j.ympev.2014.02.023 |pmid=24583291 |pmc=4059600 |bibcode=2014MolPE..75..165P }}</ref> New World monkeys and catarrhine monkeys emerged within the simians roughly 35 million years ago. Old World monkeys and apes emerged within the catarrhine monkeys about 25 million years ago. Extinct basal simians such as ''[[Aegyptopithecus]]'' or ''[[Parapithecus]]'' (35–32 million years ago) are also considered monkeys by primatologists.<ref>{{Cite web |last=Gabbatiss |first=Josh |title=The monkeys that sailed across the Atlantic to South America |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160126-the-monkeys-that-sailed-across-the-atlantic-to-south-america |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127084123/https://www.bbc.com/earth/story/20160126-the-monkeys-that-sailed-across-the-atlantic-to-south-america |archive-date=27 January 2016 |url-status=dead |access-date=14 November 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Takai |first1=Masanaru |last2=Shigehara |first2=Nobuo |last3=Aung |first3=Aye Ko |last4=Tun |first4=Soe Thura |last5=Soe |first5=Aung Naing |last6=Tsubamoto |first6=Takehisa |last7=Thein |first7=Tin |date=2001 |title=A new anthropoid from the latest middle Eocene of Pondaung, central Myanmar |journal=Journal of Human Evolution |volume=40 |issue=5 |pages=393–409 |doi=10.1006/jhev.2001.0463 |pmid=11322801 |bibcode=2001JHumE..40..393T |issn=0047-2484}}</ref> [[Lemur]]s, [[Lorisidae|lorises]], and [[galago]]s are not monkeys, but [[Strepsirrhini|strepsirrhine]] primates (suborder Strepsirrhini). The simians' [[sister group]], the tarsiers, are also haplorhine primates; however, they are also not monkeys. Apes emerged within monkeys as sister of the Cercopithecidae in the Catarrhini, so cladistically they are monkeys as well. However, there has been resistance to directly designate apes (and thus humans) as monkeys, so "Old World monkey" may be taken to mean either the Cercopithecoidea (not including apes) or the Catarrhini (including apes).<ref>{{Cite web |url=http://www.gibbons.de/main/introduction/chapter_english01.html |title=Die Gibbons (Hylobatidae): Eine Einführung |trans-title=The gibbons (Hylobatidae): an introduction |first=Thomas |last=Geissmann |website=Gibbon Research Lab |access-date=15 March 2019 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326101033/http://www.gibbons.de/main/introduction/chapter_english01.html |url-status=live }}</ref> The classification of apes as monkeys was realized by [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]] in the 18th century.<ref name="Martin1841b">{{Cite book |url=https://archive.org/details/generalintroduct00martrich |title=A general introduction to the natural history of mammiferous animals, with a particular view of the physical history of man, and the more closely allied genera of the order Quadrumana, or monkeys |last=Martin |first=W. C. L. |author-link=William Charles Linnaeus Martin |publisher=Wright and Co. printers |year=1841 |location=London, UK |pages=339}}</ref> [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] placed this group in 1758 together with the tarsiers, in a single genus "''[[Simia]]''" (sans ''[[Homo]]''), an ensemble now recognised as the Haplorhini.<ref>{{Cite book |last1=Linné |first1=Carl von |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277 |title=Caroli Linnaei...Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |last2=Salvius |first2=Lars |date=1758 |publisher=Impensis Direct. Laurentii Salvii |volume=1 |location=Holmiae |archive-date=2026-01-04 |access-date=2022-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104165903/https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277 |url-status=live }}</ref> Monkeys, including apes, can be distinguished from other primates by having only two pectoral nipples, a pendulous penis, and a lack of sensory [[whiskers]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{Wikiquote inline|monkeys}} {{Authority control}} [[زمرو:ڀولڙا]] [[زمرو:جانور]] [[زمرو:مماليا]] [[زمرو:سيميان]] [[زمرو:پرائيميٽڱ]] [[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]] [[Category:Extant Eocene first appearances]] 7w05of1a7tzgf432axcbnjw8fcjj7nu 427119 427118 2026-11-02T05:43:48Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:پرائيميٽڱ]]; added [[Category:پرائيميٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427119 wikitext text/x-wiki '''باندر''' وڏو ڀولڙو. ڀولڙن جا ڪيترائي قسم آهن، جن مان باندر ”تمام ذهين“ قسم جو هوندو آهي. اسان وٽ [[سنڌ]] ۾ باندر جو نسل ڪونہ ٿئي، پر وڏي ڀولڙي کي عام طرح ”باندر“ چوندا آهن. اپکنڊ ۾ باندر يا وانر جا ٻہ خاص قسم آهن، هڪ سونھري وارن وارو Rhesus ڀولڙو جيڪو هماليہ جي ٻيلن جبلن ۾ عام آهي ۽ جيڪو اڪثر ڀولائي فقير بازارن ۾ نچائيندا آهن. ۽ ٻيو قسم لنگور سڏجي ٿو جنھن جو منھن ننڍڙو ۽ ڪارو ۽ پڇ ڊگهو هوندو آهي. هي باندر ڪافي مضبوط سنهڙو ۽ ڦڙت ٿئي ٿو. هندو لوڪ وانر (باندر) کي ’هنومان‘ سان نسبت ڏيندا آهن. هنومان کي رام جو ڀڳت هئڻ سبب ديوتائي حيثيت مليل آهي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1 باندر – انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> {{Short description|Animal of the "higher primates", excluding apes}} {{For-multi|the monophyletic clade|Simian|other uses}} {{Redirect|Monky|the Peruvian artist|Monky (artist)}} {{protection padlock|small=yes||expiry=}} {{pp-move}} {{Paraphyletic group | name = Monkeys | fossil_range = {{Geological range|Late Eocene | Present|ref=<ref>{{cite web |url=http://alltheworldsprimates.org/john_fleagle_public.aspx |title=Primate evolution |last1=Fleagle |first1=J. |last2=Gilbert |first2=C. |website=All the World's Primates |editor-last1=Rowe |editor-first1=N. |editor-last2=Myers |editor-first2=M. |publisher=Primate Conservation, Inc. |access-date=18 December 2014 |archive-date=12 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512013618/http://www.alltheworldsprimates.org/john_fleagle_public.aspx |url-status=live}}</ref>}} | image = Ubud Monkey Family.jpg | image_caption = [[Crab-eating macaque]] (''Macaca fascicularis'') from [[Indonesia]] | image2 = BrownSpiderMonkey (edit2).jpg | image2_caption = [[Brown spider monkey]] (''Ateles hybridus'') | auto = yes | parent = Simiiformes | authority = {{efn|name=Monkey_vs_Ape|When [[Carl Linnaeus]] defined the [[genus]] ''Simia'' in the [[10th edition of Systema Naturae|10th edition of ''Systema Naturae'']], it included all non-human monkeys and apes ([[simian]]s).{{Sfn|Groves|2008|pp=92–93}} Although "monkey" was never a taxonomic name, and is instead a [[vernacular name]] for a paraphyletic group, its members fall under the infraorder Simiiformes.}}<!-- [[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1866 --> | includes = :[[Platyrrhini]] :[[Cercopithecidae]] :†[[Parapithecidae]] :†[[Proteopithecidae]] :†[[Oligopithecidae]] :†[[Amphipithecidae]] :†[[Eosimiidae]] :†[[Propliopithecoidea]] :†[[Pliopithecoidea]] | excludes = :[[Hominoidea]] }} '''Monkey''' is a common name that may refer to most mammals of the [[infraorder]] [[Simiiformes]], also known as simians. Traditionally, all animals in the group now known as simians are counted as monkeys except the [[ape]]s. Thus monkeys, in that sense, constitute an incomplete [[Paraphyly|paraphyletic]] grouping; alternatively, if apes (Hominoidea) are included, ''monkeys'' and ''simians'' are synonyms. In 1812, [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Étienne Geoffroy]] grouped the [[ape]]s and the [[Cercopithecidae]] group of monkeys together and established the name [[Catarrhini]], "[[Old World monkeys]]" ("''singes de l'Ancien Monde''" in [[French language|French]]).<ref>{{Cite book |last=Martin |first=W.C.Linnaeus |url=https://archive.org/details/generalintroduct00martrich |title=A General Introduction the Natural History Mammiferous Animals, With a Particular View of the Physical History of Man, III the More Closely Allied Genera of the Order Quadrumana, or Monkeys |publisher=Wright and Co. printers |year=1841 |location=London |pages=340, 361}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buffon |first=Georges Louis Leclerc comte de |url=https://books.google.com/books?id=wOwEAAAAYAAJ&dq=sapajous+sagoins+buffon+regarder&pg=PA61 |title=Oeuvres complètes de Buffon: avec les descriptions anatomiques de Daubenton, son collaborateur |date=1827 |publisher=Verdière et Ladrange |pages=61 |language=fr}}</ref> The extant sister of the Catarrhini in the monkey ("singes") group is the [[Platyrrhini]] ([[New World monkeys]]).<ref>{{Cite journal |last=Geoffroy Saint-Hilaire |first=M.É. |date=1812 |title=Tableau des Quadrumanes, ou des animaux composant le premier Ordre de la Classe des Mammifères |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/23270#page/107/mode/1up |journal=Annales du Muséum d'Histoire Naturelle |location=Paris |volume=19 |pages=85–122 |archive-date=2019-03-27 |access-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091031/https://www.biodiversitylibrary.org/item/23270#page/107/mode/1up |url-status=live }}</ref> Some nine million years before the divergence between the Cercopithecidae and the apes,<ref>{{Citation |chapter=Family Cercopithecidae Cercopithecids: Old World Monkeys |chapter-url=http://dx.doi.org/10.5040/9781472926920.part-0018 |title=Mammals of Africa : Primates |year=2013 |publisher=Bloomsbury Publishing (UK) |doi=10.5040/9781472926920.part-0018 |isbn=978-1-4729-2692-0 |access-date=2022-07-13|chapter-url-access=subscription }}</ref> the Platyrrhini emerged within "monkeys" by migration to South America<ref>{{Cite journal |last=Seiffert |first=Erik R. |date=2012-12-19 |title=Early primate evolution in Afro-Arabia |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21335 |journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews |language=en |volume=21 |issue=6 |pages=239–253 |doi=10.1002/evan.21335|pmid=23280921 |s2cid=38884357 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bond |first1=Mariano |last2=Tejedor |first2=Marcelo F. |last3=Campbell |first3=Kenneth E. |last4=Chornogubsky |first4=Laura |last5=Novo |first5=Nelson |last6=Goin |first6=Francisco |date=2015-04-23 |title=Eocene primates of South America and the African origins of New World monkeys |url=http://www.nature.com/articles/nature14120 |journal=Nature |language=en |volume=520 |issue=7548 |pages=538–541 |doi=10.1038/nature14120 |pmid=25652825 |bibcode=2015Natur.520..538B |s2cid=4456556 |issn=0028-0836|hdl=11336/79088 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> likely by ocean.<ref name="O'Neill2012"/><ref>{{Cite journal |last=Kay |first=Richard F. |date=2015-03-06 |title=New World monkey origins |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaa9217 |journal=Science |language=en |volume=347 |issue=6226 |pages=1068–1069 |doi=10.1126/science.aaa9217 |pmid=25745147 |bibcode=2015Sci...347.1068K |s2cid=206636402 |issn=0036-8075|url-access=subscription}}</ref> Apes are thus deep in the tree of extant and extinct monkeys, and any of the apes is distinctly closer related to the Cercopithecidae than the Platyrrhini are. Many monkey species are tree-dwelling ([[Arboreal locomotion|arboreal]]), although there are species that live primarily on the ground, such as [[baboon]]s. Most species are mainly active during the day ([[Diurnality|diurnal]]). Monkeys are generally [[primate cognition|considered to be intelligent]], especially the Old World monkeys. Within suborder [[Haplorhini]], the simians are a sister group to the [[tarsier]]s – the two members diverged some 70 million years ago.<ref name=Pozzi2014>{{cite journal |last1=Pozzi |first1=Luca |last2=Hdgson |first2=Jason A. |last3=Burrell |first3=Andrew S. |last4=Sterner |first4=Kirstin N. |last5=Raaum |first5=Ryan L. |last6=Disotell |first6=Todd R. |title=Primate phylogenetic relationships and divergence dates inferred from complete mitochondrial genomes |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=28 February 2014 |volume=75 |pages=165–183|doi=10.1016/j.ympev.2014.02.023 |pmid=24583291 |pmc=4059600 |bibcode=2014MolPE..75..165P }}</ref> New World monkeys and catarrhine monkeys emerged within the simians roughly 35 million years ago. Old World monkeys and apes emerged within the catarrhine monkeys about 25 million years ago. Extinct basal simians such as ''[[Aegyptopithecus]]'' or ''[[Parapithecus]]'' (35–32 million years ago) are also considered monkeys by primatologists.<ref>{{Cite web |last=Gabbatiss |first=Josh |title=The monkeys that sailed across the Atlantic to South America |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160126-the-monkeys-that-sailed-across-the-atlantic-to-south-america |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127084123/https://www.bbc.com/earth/story/20160126-the-monkeys-that-sailed-across-the-atlantic-to-south-america |archive-date=27 January 2016 |url-status=dead |access-date=14 November 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Takai |first1=Masanaru |last2=Shigehara |first2=Nobuo |last3=Aung |first3=Aye Ko |last4=Tun |first4=Soe Thura |last5=Soe |first5=Aung Naing |last6=Tsubamoto |first6=Takehisa |last7=Thein |first7=Tin |date=2001 |title=A new anthropoid from the latest middle Eocene of Pondaung, central Myanmar |journal=Journal of Human Evolution |volume=40 |issue=5 |pages=393–409 |doi=10.1006/jhev.2001.0463 |pmid=11322801 |bibcode=2001JHumE..40..393T |issn=0047-2484}}</ref> [[Lemur]]s, [[Lorisidae|lorises]], and [[galago]]s are not monkeys, but [[Strepsirrhini|strepsirrhine]] primates (suborder Strepsirrhini). The simians' [[sister group]], the tarsiers, are also haplorhine primates; however, they are also not monkeys. Apes emerged within monkeys as sister of the Cercopithecidae in the Catarrhini, so cladistically they are monkeys as well. However, there has been resistance to directly designate apes (and thus humans) as monkeys, so "Old World monkey" may be taken to mean either the Cercopithecoidea (not including apes) or the Catarrhini (including apes).<ref>{{Cite web |url=http://www.gibbons.de/main/introduction/chapter_english01.html |title=Die Gibbons (Hylobatidae): Eine Einführung |trans-title=The gibbons (Hylobatidae): an introduction |first=Thomas |last=Geissmann |website=Gibbon Research Lab |access-date=15 March 2019 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326101033/http://www.gibbons.de/main/introduction/chapter_english01.html |url-status=live }}</ref> The classification of apes as monkeys was realized by [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]] in the 18th century.<ref name="Martin1841b">{{Cite book |url=https://archive.org/details/generalintroduct00martrich |title=A general introduction to the natural history of mammiferous animals, with a particular view of the physical history of man, and the more closely allied genera of the order Quadrumana, or monkeys |last=Martin |first=W. C. L. |author-link=William Charles Linnaeus Martin |publisher=Wright and Co. printers |year=1841 |location=London, UK |pages=339}}</ref> [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] placed this group in 1758 together with the tarsiers, in a single genus "''[[Simia]]''" (sans ''[[Homo]]''), an ensemble now recognised as the Haplorhini.<ref>{{Cite book |last1=Linné |first1=Carl von |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277 |title=Caroli Linnaei...Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |last2=Salvius |first2=Lars |date=1758 |publisher=Impensis Direct. Laurentii Salvii |volume=1 |location=Holmiae |archive-date=2026-01-04 |access-date=2022-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104165903/https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277 |url-status=live }}</ref> Monkeys, including apes, can be distinguished from other primates by having only two pectoral nipples, a pendulous penis, and a lack of sensory [[whiskers]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{Wikiquote inline|monkeys}} {{Authority control}} [[زمرو:ڀولڙا]] [[زمرو:جانور]] [[زمرو:مماليا]] [[زمرو:سيميان]] [[زمرو:پرائيميٽ]] [[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]] [[Category:Extant Eocene first appearances]] 87kig1uon1ohbbpjobga99y6rner803 427120 427119 2026-11-02T05:44:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٽيڪسانومي (حيوانات)]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427120 wikitext text/x-wiki '''باندر''' وڏو ڀولڙو. ڀولڙن جا ڪيترائي قسم آهن، جن مان باندر ”تمام ذهين“ قسم جو هوندو آهي. اسان وٽ [[سنڌ]] ۾ باندر جو نسل ڪونہ ٿئي، پر وڏي ڀولڙي کي عام طرح ”باندر“ چوندا آهن. اپکنڊ ۾ باندر يا وانر جا ٻہ خاص قسم آهن، هڪ سونھري وارن وارو Rhesus ڀولڙو جيڪو هماليہ جي ٻيلن جبلن ۾ عام آهي ۽ جيڪو اڪثر ڀولائي فقير بازارن ۾ نچائيندا آهن. ۽ ٻيو قسم لنگور سڏجي ٿو جنھن جو منھن ننڍڙو ۽ ڪارو ۽ پڇ ڊگهو هوندو آهي. هي باندر ڪافي مضبوط سنهڙو ۽ ڦڙت ٿئي ٿو. هندو لوڪ وانر (باندر) کي ’هنومان‘ سان نسبت ڏيندا آهن. هنومان کي رام جو ڀڳت هئڻ سبب ديوتائي حيثيت مليل آهي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1 باندر – انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> {{Short description|Animal of the "higher primates", excluding apes}} {{For-multi|the monophyletic clade|Simian|other uses}} {{Redirect|Monky|the Peruvian artist|Monky (artist)}} {{protection padlock|small=yes||expiry=}} {{pp-move}} {{Paraphyletic group | name = Monkeys | fossil_range = {{Geological range|Late Eocene | Present|ref=<ref>{{cite web |url=http://alltheworldsprimates.org/john_fleagle_public.aspx |title=Primate evolution |last1=Fleagle |first1=J. |last2=Gilbert |first2=C. |website=All the World's Primates |editor-last1=Rowe |editor-first1=N. |editor-last2=Myers |editor-first2=M. |publisher=Primate Conservation, Inc. |access-date=18 December 2014 |archive-date=12 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512013618/http://www.alltheworldsprimates.org/john_fleagle_public.aspx |url-status=live}}</ref>}} | image = Ubud Monkey Family.jpg | image_caption = [[Crab-eating macaque]] (''Macaca fascicularis'') from [[Indonesia]] | image2 = BrownSpiderMonkey (edit2).jpg | image2_caption = [[Brown spider monkey]] (''Ateles hybridus'') | auto = yes | parent = Simiiformes | authority = {{efn|name=Monkey_vs_Ape|When [[Carl Linnaeus]] defined the [[genus]] ''Simia'' in the [[10th edition of Systema Naturae|10th edition of ''Systema Naturae'']], it included all non-human monkeys and apes ([[simian]]s).{{Sfn|Groves|2008|pp=92–93}} Although "monkey" was never a taxonomic name, and is instead a [[vernacular name]] for a paraphyletic group, its members fall under the infraorder Simiiformes.}}<!-- [[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1866 --> | includes = :[[Platyrrhini]] :[[Cercopithecidae]] :†[[Parapithecidae]] :†[[Proteopithecidae]] :†[[Oligopithecidae]] :†[[Amphipithecidae]] :†[[Eosimiidae]] :†[[Propliopithecoidea]] :†[[Pliopithecoidea]] | excludes = :[[Hominoidea]] }} '''Monkey''' is a common name that may refer to most mammals of the [[infraorder]] [[Simiiformes]], also known as simians. Traditionally, all animals in the group now known as simians are counted as monkeys except the [[ape]]s. Thus monkeys, in that sense, constitute an incomplete [[Paraphyly|paraphyletic]] grouping; alternatively, if apes (Hominoidea) are included, ''monkeys'' and ''simians'' are synonyms. In 1812, [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Étienne Geoffroy]] grouped the [[ape]]s and the [[Cercopithecidae]] group of monkeys together and established the name [[Catarrhini]], "[[Old World monkeys]]" ("''singes de l'Ancien Monde''" in [[French language|French]]).<ref>{{Cite book |last=Martin |first=W.C.Linnaeus |url=https://archive.org/details/generalintroduct00martrich |title=A General Introduction the Natural History Mammiferous Animals, With a Particular View of the Physical History of Man, III the More Closely Allied Genera of the Order Quadrumana, or Monkeys |publisher=Wright and Co. printers |year=1841 |location=London |pages=340, 361}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buffon |first=Georges Louis Leclerc comte de |url=https://books.google.com/books?id=wOwEAAAAYAAJ&dq=sapajous+sagoins+buffon+regarder&pg=PA61 |title=Oeuvres complètes de Buffon: avec les descriptions anatomiques de Daubenton, son collaborateur |date=1827 |publisher=Verdière et Ladrange |pages=61 |language=fr}}</ref> The extant sister of the Catarrhini in the monkey ("singes") group is the [[Platyrrhini]] ([[New World monkeys]]).<ref>{{Cite journal |last=Geoffroy Saint-Hilaire |first=M.É. |date=1812 |title=Tableau des Quadrumanes, ou des animaux composant le premier Ordre de la Classe des Mammifères |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/23270#page/107/mode/1up |journal=Annales du Muséum d'Histoire Naturelle |location=Paris |volume=19 |pages=85–122 |archive-date=2019-03-27 |access-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091031/https://www.biodiversitylibrary.org/item/23270#page/107/mode/1up |url-status=live }}</ref> Some nine million years before the divergence between the Cercopithecidae and the apes,<ref>{{Citation |chapter=Family Cercopithecidae Cercopithecids: Old World Monkeys |chapter-url=http://dx.doi.org/10.5040/9781472926920.part-0018 |title=Mammals of Africa : Primates |year=2013 |publisher=Bloomsbury Publishing (UK) |doi=10.5040/9781472926920.part-0018 |isbn=978-1-4729-2692-0 |access-date=2022-07-13|chapter-url-access=subscription }}</ref> the Platyrrhini emerged within "monkeys" by migration to South America<ref>{{Cite journal |last=Seiffert |first=Erik R. |date=2012-12-19 |title=Early primate evolution in Afro-Arabia |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21335 |journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews |language=en |volume=21 |issue=6 |pages=239–253 |doi=10.1002/evan.21335|pmid=23280921 |s2cid=38884357 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bond |first1=Mariano |last2=Tejedor |first2=Marcelo F. |last3=Campbell |first3=Kenneth E. |last4=Chornogubsky |first4=Laura |last5=Novo |first5=Nelson |last6=Goin |first6=Francisco |date=2015-04-23 |title=Eocene primates of South America and the African origins of New World monkeys |url=http://www.nature.com/articles/nature14120 |journal=Nature |language=en |volume=520 |issue=7548 |pages=538–541 |doi=10.1038/nature14120 |pmid=25652825 |bibcode=2015Natur.520..538B |s2cid=4456556 |issn=0028-0836|hdl=11336/79088 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> likely by ocean.<ref name="O'Neill2012"/><ref>{{Cite journal |last=Kay |first=Richard F. |date=2015-03-06 |title=New World monkey origins |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaa9217 |journal=Science |language=en |volume=347 |issue=6226 |pages=1068–1069 |doi=10.1126/science.aaa9217 |pmid=25745147 |bibcode=2015Sci...347.1068K |s2cid=206636402 |issn=0036-8075|url-access=subscription}}</ref> Apes are thus deep in the tree of extant and extinct monkeys, and any of the apes is distinctly closer related to the Cercopithecidae than the Platyrrhini are. Many monkey species are tree-dwelling ([[Arboreal locomotion|arboreal]]), although there are species that live primarily on the ground, such as [[baboon]]s. Most species are mainly active during the day ([[Diurnality|diurnal]]). Monkeys are generally [[primate cognition|considered to be intelligent]], especially the Old World monkeys. Within suborder [[Haplorhini]], the simians are a sister group to the [[tarsier]]s – the two members diverged some 70 million years ago.<ref name=Pozzi2014>{{cite journal |last1=Pozzi |first1=Luca |last2=Hdgson |first2=Jason A. |last3=Burrell |first3=Andrew S. |last4=Sterner |first4=Kirstin N. |last5=Raaum |first5=Ryan L. |last6=Disotell |first6=Todd R. |title=Primate phylogenetic relationships and divergence dates inferred from complete mitochondrial genomes |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=28 February 2014 |volume=75 |pages=165–183|doi=10.1016/j.ympev.2014.02.023 |pmid=24583291 |pmc=4059600 |bibcode=2014MolPE..75..165P }}</ref> New World monkeys and catarrhine monkeys emerged within the simians roughly 35 million years ago. Old World monkeys and apes emerged within the catarrhine monkeys about 25 million years ago. Extinct basal simians such as ''[[Aegyptopithecus]]'' or ''[[Parapithecus]]'' (35–32 million years ago) are also considered monkeys by primatologists.<ref>{{Cite web |last=Gabbatiss |first=Josh |title=The monkeys that sailed across the Atlantic to South America |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160126-the-monkeys-that-sailed-across-the-atlantic-to-south-america |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127084123/https://www.bbc.com/earth/story/20160126-the-monkeys-that-sailed-across-the-atlantic-to-south-america |archive-date=27 January 2016 |url-status=dead |access-date=14 November 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Takai |first1=Masanaru |last2=Shigehara |first2=Nobuo |last3=Aung |first3=Aye Ko |last4=Tun |first4=Soe Thura |last5=Soe |first5=Aung Naing |last6=Tsubamoto |first6=Takehisa |last7=Thein |first7=Tin |date=2001 |title=A new anthropoid from the latest middle Eocene of Pondaung, central Myanmar |journal=Journal of Human Evolution |volume=40 |issue=5 |pages=393–409 |doi=10.1006/jhev.2001.0463 |pmid=11322801 |bibcode=2001JHumE..40..393T |issn=0047-2484}}</ref> [[Lemur]]s, [[Lorisidae|lorises]], and [[galago]]s are not monkeys, but [[Strepsirrhini|strepsirrhine]] primates (suborder Strepsirrhini). The simians' [[sister group]], the tarsiers, are also haplorhine primates; however, they are also not monkeys. Apes emerged within monkeys as sister of the Cercopithecidae in the Catarrhini, so cladistically they are monkeys as well. However, there has been resistance to directly designate apes (and thus humans) as monkeys, so "Old World monkey" may be taken to mean either the Cercopithecoidea (not including apes) or the Catarrhini (including apes).<ref>{{Cite web |url=http://www.gibbons.de/main/introduction/chapter_english01.html |title=Die Gibbons (Hylobatidae): Eine Einführung |trans-title=The gibbons (Hylobatidae): an introduction |first=Thomas |last=Geissmann |website=Gibbon Research Lab |access-date=15 March 2019 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326101033/http://www.gibbons.de/main/introduction/chapter_english01.html |url-status=live }}</ref> The classification of apes as monkeys was realized by [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]] in the 18th century.<ref name="Martin1841b">{{Cite book |url=https://archive.org/details/generalintroduct00martrich |title=A general introduction to the natural history of mammiferous animals, with a particular view of the physical history of man, and the more closely allied genera of the order Quadrumana, or monkeys |last=Martin |first=W. C. L. |author-link=William Charles Linnaeus Martin |publisher=Wright and Co. printers |year=1841 |location=London, UK |pages=339}}</ref> [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] placed this group in 1758 together with the tarsiers, in a single genus "''[[Simia]]''" (sans ''[[Homo]]''), an ensemble now recognised as the Haplorhini.<ref>{{Cite book |last1=Linné |first1=Carl von |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277 |title=Caroli Linnaei...Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |last2=Salvius |first2=Lars |date=1758 |publisher=Impensis Direct. Laurentii Salvii |volume=1 |location=Holmiae |archive-date=2026-01-04 |access-date=2022-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104165903/https://www.biodiversitylibrary.org/item/10277 |url-status=live }}</ref> Monkeys, including apes, can be distinguished from other primates by having only two pectoral nipples, a pendulous penis, and a lack of sensory [[whiskers]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{Wikiquote inline|monkeys}} {{Authority control}} [[زمرو:ڀولڙا]] [[زمرو:جانور]] [[زمرو:مماليا]] [[زمرو:سيميان]] [[زمرو:پرائيميٽ]] [[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]] [[Category:Extant Eocene first appearances]] [[زمرو:ٽيڪسانومي (حيوانات)]] 2cby4t3uzw6m79p87fh5v4pk7caqy3t 0 39439 426966 167387 2026-11-01T12:19:52Z Intisar Ali 8681 426966 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جگلانس جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج}} {{Infobox | name = اکروٽ | above = اکروٽ | image = [[File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|270px]] | caption = اکروٽ جو سخت کوپو ۽ کاڌي لائق مغز | header1 = نباتاتي ۽ غذائي ڄاڻ | label2 = عام نالو | data2 = اکروٽ | label3 = انگريزي نالو | data3 = وال نٽ | label4 = سائنسي جنس | data4 = جگلانس (''Juglans'') | label5 = خاندان | data5 = جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') | label6 = مشهور قسم | data6 = فارسي يا عام اکروٽ (''Juglans regia'') | label7 = نباتاتي نوعيت | data7 = هڪ ٻج وارو، گٽليءَ جهڙو ڦر | label8 = استعمال ٿيندڙ حصو | data8 = ٻج جو مغز | label9 = غذائي توانائي | data9 = 654 ڪلو ڪيلوري في 100 گرام | label10 = اهم غذائي جزا | data10 = چرٻي، پروٽين، غذائي ريشو، ميگنيشيم، مينگنيز ۽ اوميگا-3 | label11 = اهم پيدا ڪندڙ ملڪ | data11 = [[چين]]، [[آمريڪا]]، [[ايران]] ۽ [[ترڪي]] | label12 = استعمال | data12 = کاڌو، تيل، رنگ، مس ۽ ٻيا صنعتي استعمال }} '''اکروٽ''' (انگريزي: ''Walnut'') جگلانس (''Juglans'') جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج آهي، جيڪو جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') نباتاتي خاندان سان تعلق رکي ٿو. عام طور تي اکروٽ مان مراد فارسي يا انگريزي اکروٽ، يعني جگلانس ريجيا (''Juglans regia'') هوندو آهي. اکروٽ سخت ڪاٺ جهڙي کوپي ۾ بند هوندو آهي، جنهن جي اندر ٻن حصن ۾ ورهايل مغز هوندو آهي. هي مغز غذائي چرٻين، پروٽين، معدنيات ۽ ٻين غذائي جزن جو ذريعو آهي.<ref name="Kew">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1|title=Juglans regia L.|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref><ref name="Small">{{حوالو ڪتاب|last=Small|first=Ernest|title=Top 100 Food Plants|publisher=NRC Research Press|year=2009|isbn=9780660198583|page=545|url=https://books.google.com/books?id=nyWY_YkV7qAC&pg=PA545}}</ref> اکروٽ کي روزمره جي استعمال ۾ خشڪ ميوو يا نٽ چيو ويندو آهي، پر نباتاتي لحاظ کان اهو حقيقي نٽ نه آهي. ان جي ڦر جي ٻاهرين سائي کل نباتاتي طور ڦر جي اصل بيضه دانيءَ جي ڀت جو حصو نه، پر اضافي گلائي بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. انهيءَ ڪري ان کي گٽليءَ جهڙو اضافي ڦر سمجهيو ويندو آهي. اکروٽ جا وڻ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا آهن. عام اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه هماليه کان اولهه ايشيا تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ پاڪستان، افغانستان، ايران ۽ ترڪي جا علائقا شامل آهن.<ref name="Kew"/> == نباتاتي بناوت == [[File:Inside of a walnut in growth.jpg|thumb|left|220px|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو]] اکروٽ جو ڦر عام طور گول يا بيضوي شڪل جو هوندو آهي. ان جي ٻاهرين سائي کل پچڻ دوران آهستي آهستي خشڪ ۽ ڀُرڀُري ٿيندي آهي، جڏهن ته اندر موجود سخت کوپو ٻج جي حفاظت ڪندو آهي. کوپي جي اندر مغز جا عام طور ٻه وڏا حصا هوندا آهن، جن جي وچ ۾ هڪ سنهي پردي جهڙي بناوت موجود هوندي آهي.<ref name="Harvest">{{حوالو ويب|last=Grant|first=Amy|date=19 April 2021|title=Walnut Tree Harvesting: When Are Walnuts Ready To Pick|url=https://www.gardeningknowhow.com/edible/nut-trees/walnut/walnut-tree-harvesting.htm|website=Gardening Know How|language=en}}</ref> اڪثر تجارتي اکروٽن جا کوپا ٻن حصن ۾ ورهائجي کلندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن ٽن يا چئن حصن وارا کوپا به پيدا ٿيندا آهن. اکروٽ جي مغز جي مٿان هڪ سنهي ناسي رنگ جي ٻج واري کل هوندي آهي، جنهن ۾ قدرتي اينٽي آڪسيڊنٽ مرڪب موجود هوندا آهن. اهي مرڪب ٻج جي چرٻين کي آڪسيجن جي اثر کان ڪجهه حد تائين محفوظ رکڻ ۾ مدد ڏيندا آهن.<ref name="Storage">{{حوالو ويب|title=Walnut: Agriculture – Transport Information Service|url=https://www.tis-gdv.de/tis_e/ware/nuesse/walnuss/walnuss.htm|publisher=German Insurance Association|year=2010|language=en}}</ref> [[File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|thumb|220px|سائي کل جي اندر اکروٽ جو سخت کوپو]] اتر اڌ گولي ۾ ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ سيپٽمبر کان نومبر تائين پچندا آهن. البت پچڻ جو وقت موسم، اوچائي، وڻ جي قسم ۽ مقامي آبهوا موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="Harvest"/> === وڻ ۽ پن === عام اکروٽ هڪ پن ڇاڻيندڙ وڻ آهي. ان جا پن مرڪب هوندا آهن ۽ هڪ مرڪزي ڏانڊيءَ تي ڪيترائي ننڍا پنڙا لڳل هوندا آهن. بهار جي موسم ۾ نوان پن نڪرندا آهن. ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ ٻين وڻن جي ڀيٽ ۾ دير سان پن ڪڍندو آهي. اکروٽ جي وڻ تي نر ۽ مادي گل الڳ الڳ هوندا آهن، پر ٻئي هڪ ئي وڻ تي پيدا ٿيندا آهن. نر گل عام طور لڙڪندڙ ٻورن ۾ هوندا آهن، جڏهن ته مادي گلن مان ڦر ٺهندو آهي. === ڪيميائي بناوت === اکروٽ جي سائي کل، کوپي ۽ وڻ جي مختلف حصن ۾ ڪيترائي نباتاتي ڪيميائي مرڪب موجود هوندا آهن. انهن ۾ پولي فينول، فينولڪ تيزاب، فلاوونائيڊ ۽ جگلُون (''Juglone'') شامل آهن. جگلُون هڪ قدرتي ڪيميائي مرڪب آهي، جيڪو خاص طور اکروٽ جي سائي کل ۽ ٻين حصن ۾ ملي ٿو.<ref name="Phenolics">{{حوالو جرنل|last1=Cosmulescu|first1=Sina Niculina|last2=Trandafir|first2=Ion|last3=Achim|first3=Gheorghe|last4=Botu|first4=Mihai|last5=Baciu|first5=Adrian|last6=Gruia|first6=Marius|title=Phenolics of Green Husk in Mature Walnut Fruits|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|year=2010|volume=38|issue=1|pages=53–56|doi=10.15835/nbha3814624}}</ref> اکروٽ ۾ پيڊنڪيولاگن (''Pedunculagin'') نالي ايلئجي ٽينن پڻ موجود هوندو آهي. هي مرڪب پولي فينولن جي گروهه سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Ellagitannin">{{حوالو جرنل|last1=Cerdá|first1=Begoña|last2=Tomás-Barberán|first2=Francisco A.|last3=Espín|first3=Juan Carlos|title=Metabolism of Antioxidant and Chemopreventive Ellagitannins from Strawberries, Raspberries, Walnuts, and Oak-Aged Wine in Humans|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|year=2005|volume=53|issue=2|pages=227–235|doi=10.1021/jf049144d}}</ref> فارسي اکروٽ جي ٿڙ جي کل مان ريجيولون (''Regiolone'')، جگلُون، بيٽولينڪ تيزاب ۽ سائٽوسٽيرول جهڙا مرڪب پڻ الڳ ڪيا ويا آهن.<ref name="Regiolone">{{حوالو جرنل|last1=Talapatra|first1=Sunil K.|last2=Karmacharya|first2=Bimala|last3=De|first3=Shambhu C.|last4=Talapatra|first4=Bani|title=(−)-Regiolone, an α-tetralone from Juglans regia: structure, stereochemistry and conformation|journal=Phytochemistry|year=1988|volume=27|issue=12|pages=3929–3932|doi=10.1016/0031-9422(88)83047-4}}</ref> == اکروٽ جا قسم == جگلانس جنس ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي پنهنجي قدرتي ورڇ، ڦر جي شڪل، کوپي جي سختي ۽ استعمال جي لحاظ کان مختلف آهن. انهن مان فارسي اکروٽ عالمي خوراڪي واپار ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو.<ref name="Small"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جا اهم نباتاتي قسم ! style="background:#dceef5;" | عام نالو ! style="background:#dceef5;" | سائنسي نالو ! style="background:#dceef5;" | قدرتي علائقو يا خصوصيت |- | style="background:#fff1d6;" | فارسي يا انگريزي اکروٽ | ''Juglans regia'' | اولهه ايشيا ۽ اولهه هماليه؛ تجارتي طور سڀ کان وڌيڪ پوکيل قسم |- | ڪارو اکروٽ | ''Juglans nigra'' | اتر آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن جو مقامي وڻ؛ سخت کوپي ۽ قيمتي ڪاٺ سبب مشهور |- | جاپاني اکروٽ | ''Juglans ailantifolia'' | جاپان سان لاڳاپيل قسم؛ ان جي دل جهڙي شڪل واري قسم کي هارٽ نٽ چيو ويندو آهي |- | بٽر نٽ | ''Juglans cinerea'' | اتر آمريڪا جو قسم؛ ان جا ٻج کاڌي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن |- | ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ | ''Juglans californica'' | ڪيليفورنيا جو مقامي قسم |- | ايريزونا اکروٽ | ''Juglans major'' | آمريڪا جي ڏکڻ اولهه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ملندڙ قسم |} فارسي اکروٽ جا ڪيترائي تجارتي پوکيل قسم تيار ڪيا ويا آهن. انهن ۾ چانڊلر، هارٽلي، هاورڊ، فرينڪيٽ، سير، ٽولاري، پين، لارا، فرنيٽ ۽ فرنور مشهور آهن. انهن قسمن ۾ ڦر جي ماپ، پيداوار، پچڻ جو وقت، کوپي جي ٿولهه ۽ موسمي موافقت ۾ فرق هوندو آهي.<ref name="Cultivars">{{حوالو ويب|title=Walnut Cultivar Table|url=http://fruitandnuteducation.ucdavis.edu/fruitnutproduction/Walnut/Walnut_Cultivar_Table/|publisher=University of California, Davis|year=2018|language=en}}</ref> == تاريخ == اکروٽ جي استعمال ۽ پوک جي تاريخ قديم آهي. فارسي اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه ايشيا ۽ هماليه جي علائقن سان لاڳاپيل آهي، جتان اهو انساني پوک ۽ واپار وسيلي ٻين علائقن تائين پهتو.<ref name="Kew"/> بازنطيني ۽ عثماني دور ۾ اکروٽ لاءِ شاهي نٽ جي معنيٰ وارو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. قديم زرعي ادب ۾ اکروٽ جي وڻ، پوک ۽ سنڀال بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Geoponika">{{حوالو ڪتاب|title=Geoponika: Agricultural Pursuits|translator=Thomas Owen|year=1806|volume=2|location=London|url=https://archive.org/details/Geoponica02/page/n13/mode/1up}}</ref> ٻارهين صديءَ جي اندلسي زرعي عالم [[ابن العوام]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الفلاحة'' ۾ اکروٽ جي پوک ۽ باغبانيءَ بابت بحث ڪيو آهي. سندس تصنيف وچئين دور جي زرعي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="IbnAwwam">{{حوالو ڪتاب|last=Ibn al-Awwam|first=Yahya ibn Muhammad|title=Le livre de l'agriculture d'Ibn-al-Awam|publisher=A. Franck|year=1864|location=Paris|pages=271–276|url=https://archive.org/details/lelivredelagric00algoog/page/n14/mode/2up}}</ref> == ننڍي کنڊ ۾ اکروٽ == [[فائل:Juglans regia 2009 G2.jpg|thumb|220px|وڻ تي وڌندڙ ڪچو اکروٽ]] اکروٽ جي پوک ڏکڻ ايشيا جي ٿڌن ۽ معتدل جابلو علائقن ۾ ڪئي ويندي آهي. هماليه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي موسمي حالتن ۾ فارسي اکروٽ جي پوک لاءِ موزون ماحول ملي ٿو. سنڌي ليکڪ [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''باغ ۽ باغباني'' ۾ اکروٽ جي پوک بابت لکيو آهي ته اتر هندستان جي ٽڪرن تي اکروٽ جا وڻ عام ٿيندا آهن ۽ انهن مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي آهي. هن اهو پڻ ڄاڻايو ته ٻج مان تيار ڪيل ڪجهه وڻ ٻن يا ٽن فوٽن تائين وڌڻ کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين وڌيڪ واڌ نٿا ڪن ۽ آخرڪار سڙي وڃن ٿا.<ref name="Qaleech">{{حوالو ڪتاب|ليکڪ=مرزا قليچ بيگ|عنوان=باغ ۽ باغباني|سال=1960|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|مقام=ڄامشورو|ٻولي=سنڌي}}</ref> مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب، مقامي اکروٽ جا ڪي وڻ ننڍي قد جا هوندا آهن ۽ انهن جا پن ۽ ڦر نسبتاً گول هوندا آهن. هن مارچ ۾ ٻور اچڻ ۽ جولاءِ جي آخر ۾ ڦر پچڻ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. اهي مشاهدا سندس بيان ڪيل مقامي حالتن سان لاڳاپيل آهن؛ سڀني اکروٽن جي قسمن ۽ علائقن تي هڪجهڙا لاڳو نٿا ٿين.<ref name="Qaleech"/> == پوک ۽ باغباني == === آبهوا ۽ زمين === اکروٽ جا وڻ عام طور معتدل آبهوا ۾ سٺي واڌ ڪندا آهن. انهن کي اهڙي زمين جي ضرورت هوندي آهي، جنهن ۾ پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب انتظام هجي. پاڻي بيهڻ سبب پاڙن جي صحت متاثر ٿي سگهي ٿي. ڪيترن تجارتي قسمن کي سياري جي ٿڌ ۽ بهار جي مناسب گرميءَ جي ضرورت هوندي آهي. === واڌ ۽ افزائش === اکروٽ جا وڻ ٻج مان پيدا ڪري سگهجن ٿا، پر تجارتي باغن ۾ مطلوبه قسم جون خصوصيتون برقرار رکڻ لاءِ پيوندڪاري ۽ ٻين نباتاتي افزائش جي طريقن کي ترجيح ڏني ويندي آهي. ٻج مان پيدا ٿيل وڻ لازمي طور پنهنجي ماءُ وڻ جهڙا نه هوندا آهن. ڪجهه باغن ۾ فارسي اکروٽ کي ٻين جگلانس قسمن جي پاڙن تي پيوند ڪيو ويندو آهي. ڪيليفورنيا جي ڪاري اکروٽ ۽ ان سان لاڳاپيل پاڙن جو استعمال پڻ تجارتي باغبانيءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Small"/> === فصل جي تياري === اکروٽ جي فصل جو وقت قسم ۽ آبهوا موجب مختلف هوندو آهي. جڏهن ٻاهرين سائي کل ڦاٽڻ يا نرم ٿيڻ شروع ڪري ٿي ۽ اندر جو سخت کوپو مڪمل پختگي حاصل ڪري ٿو، تڏهن فصل لاهڻ جو وقت ويجهو هوندو آهي. فصل لاهڻ کان پوءِ ٻاهرين کل هٽائي اکروٽن کي مناسب نموني سڪايو ويندو آهي.<ref name="Harvest"/> == عالمي پيداوار == [[چين]] عالمي سطح تي اکروٽ پيدا ڪندڙ اهم ملڪن مان سڀ کان وڏو ملڪ آهي. گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جي شمارياتي ڊيٽابيس موجب، 2023ع ۾ دنيا ۾ کوپي سميت اکروٽن جي پيداوار لڳ ڀڳ 40 لک ميٽرڪ ٽن هئي، جنهن مان چين جو حصو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="FAO">{{حوالو ويب|title=Walnuts, in shell: Production Quantity, 2023|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=FAOSTAT|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | دنيا ۾ اکروٽ جي پيداوار، 2023ع ! style="background:#dceef5;" | ملڪ ! style="background:#dceef5;" | پيداوار، لک ميٽرڪ ٽن |- | style="background:#fff1d6;" | [[چين]] | 14.0 |- | [[آمريڪا]] | 7.5 |- | [[ايران]] | 3.8 |- | [[ترڪي]] | 3.6 |- | [[ميڪسيڪو]] | 1.7 |- ! style="background:#dceef5;" | سڄي دنيا ! style="background:#dceef5;" | لڳ ڀڳ 40 |} <small>ذريعو: گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جو شمارياتي ڊيٽابيس؛ 2023ع جا انگ اکر.<ref name="FAO"/></small> عالمي پيداوار جا انگ اکر مختلف ادارن وٽ شمارياتي طريقن، فصل جي سال ۽ کوپي سميت يا بنا کوپي وزن جي بنياد تي مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري انهن جو تقابلو ڪندي استعمال ٿيل ماپ ۽ سال کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. == غذائي قدر == [[File:Whole Walnut Kernel.jpg|thumb|220px|اکروٽ جو مڪمل مغز]] اکروٽ غذائي توانائيءَ سان ڀرپور خشڪ ميوو آهي. ان ۾ چرٻيءَ جو مقدار ٻين ڪيترن ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي. آمريڪا جي زراعت کاتي جي غذائي ڊيٽابيس موجب، عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام کاڌي لائق حصي مان لڳ ڀڳ 654 ڪلو ڪيلوري توانائي ملي ٿي.<ref name="USDA">{{حوالو ويب|title=Nuts, walnuts, English: Nutrient Data|url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/170187/nutrients|publisher=United States Department of Agriculture|website=FoodData Central|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#287a50;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ غذائي جزا ! style="background:#def3e5;" | غذائي جزو ! style="background:#def3e5;" | مقدار |- | توانائي | 654 ڪلو ڪيلوري |- | پاڻي | 4.07 گرام |- | پروٽين | 15.23 گرام |- | ڪُل چرٻي | 65.21 گرام |- | ڪاربوهائيڊريٽ | 13.71 گرام |- | غذائي ريشو | 6.7 گرام |- | قدرتي کنڊ | 2.61 گرام |- | ڪيلشيم | 98 ملي گرام |- | ميگنيشيم | 158 ملي گرام |- | فاسفورس | 346 ملي گرام |- | پوٽاشيم | 441 ملي گرام |- | لوهه | 2.91 ملي گرام |- | مينگنيز | 3.414 ملي گرام |- | زنڪ | 3.09 ملي گرام |- | وٽامن بي 6 | 0.537 ملي گرام |- | فوليٽ | 98 مائڪروگرام |} <small>ذريعو: آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس. مقدار خام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز لاءِ آهن.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيون ۽ اوميگا-3 === اکروٽ جي چرٻين جو وڏو حصو غير سير ٿيل چرٻين تي مشتمل هوندو آهي. انهن ۾ پولي اَن سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊ نمايان آهن. خاص طور الفا لينولينڪ تيزاب (''Alpha-linolenic acid'')، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ اوميگا-3 چرٻي آهي، ۽ لينوليئڪ تيزاب (''Linoleic acid'')، جيڪو اوميگا-6 چرٻي آهي، اکروٽ ۾ موجود هوندا آهن.<ref name="USDA"/> عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ لڳ ڀڳ 47 گرام پولي اَن سيچوريٽيڊ چرٻيون هونديون آهن. انهن مان لڳ ڀڳ 9 گرام الفا لينولينڪ تيزاب ۽ 38 گرام لينوليئڪ تيزاب هوندو آهي.<ref name="USDA"/> == صحت بابت تحقيق == === دل ۽ رت جي نالين جي صحت === 2004ع ۾ آمريڪا جي خوراڪ ۽ دوائن واري اداري هڪ مشروط صحت واري دعويٰ جي اجازت ڏني، جنهن موجب محدود، پر مڪمل طور حتمي نه ٿيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزانو لڳ ڀڳ 42.5 گرام اکروٽ، گهٽ سير ٿيل چرٻي ۽ گهٽ ڪوليسٽرول واري غذا جي حصي طور، اضافي ڪيلوريون وڌائڻ کان سواءِ کائڻ سان دل جي شريانين جي بيماريءَ جو خطرو گهٽجي سگهي ٿو. اداري هن دعويٰ کي قطعي سائنسي نتيجو قرار نه ڏنو.<ref name="FDA">{{حوالو ويب|title=Qualified Health Claims: Walnuts and Coronary Heart Disease|url=https://www.fda.gov/food/nutrition-food-labeling-and-critical-foods/qualified-health-claims-letters-enforcement-discretion|publisher=United States Food and Drug Administration|date=9 March 2004|language=en}}</ref> 2011ع ۾ يورپي خوراڪي سلامتيءَ واري اداري جي سائنسي جائزي ۾ روزانو 30 گرام اکروٽ کائڻ سان رت جي نالين جي اندرين تهه تي دارومدار رکندڙ ڦهلاءَ جي عمل ۾ بهتري بابت ثبوتن کي قبول ڪيو ويو. ساڳئي جائزي ۾ رت جي ايل ڊي ايل ڪوليسٽرول جي گهٽتائي بابت مخصوص دعويٰ لاءِ ڪافي سبب ۽ نتيجي وارو ثبوت نه مليو.<ref name="EFSA">{{حوالو جرنل|title=Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to walnuts and maintenance of normal blood LDL-cholesterol concentrations and improvement of endothelium-dependent vasodilation|journal=EFSA Journal|year=2011|volume=9|issue=4|page=2074|doi=10.2903/j.efsa.2011.2074}}</ref> === رت جو دٻاءُ === 2020ع جي هڪ منظم تحقيقي جائزي ۾ اکروٽ جي استعمال ۽ رت جي دٻاءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جو مطالعو ڪيو ويو. محققن موجب، موجود ثبوت ايترا مضبوط نه هئا جو اکروٽ کائڻ کي رت جي دٻاءَ گهٽائڻ جي مستقل حڪمت عملي طور تجويز ڪري سگهجي.<ref name="BP">{{حوالو جرنل|last1=Li|first1=Jiayang|last2=Jiang|first2=Bo|last3=Santos|first3=Heitor O.|title=Effects of walnut intake on blood pressure: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials|journal=Phytotherapy Research|year=2020|volume=34|issue=11|pages=2921–2931|doi=10.1002/ptr.6740}}</ref> === دماغي ۽ ذهني صحت === اکروٽ جي استعمال ۽ يادگيري، سوچڻ جي صلاحيت ۽ ٻين ذهني عملن بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. 2021ع جي هڪ منظم جائزي ۽ ميٽا تجزيي موجب، موجود مطالعي مان اکروٽ جي استعمال ۽ ذهني صحت جي وچ ۾ واضح ۽ حتمي لاڳاپو ثابت نه ٿيو.<ref name="Cognition">{{حوالو جرنل|last1=Cahoon|first1=Danielle|last2=Shertukde|first2=Shruti P.|last3=Avendano|first3=Esther E.|title=Walnut intake, cognitive outcomes and risk factors: a systematic review and meta-analysis|journal=Annals of Medicine|year=2021|volume=53|issue=1|pages=972–998|doi=10.1080/07853890.2021.1925955}}</ref> == اکروٽ جي الرجي == اکروٽ انهن وڻن جي خشڪ ميون مان آهي، جيڪي ڪجهه ماڻهن ۾ خوراڪي الرجي پيدا ڪري سگهن ٿا. اکروٽ جي الرجي معمولي خارش کان وٺي شديد ۽ جان ليوا ردعمل تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="AllergyCollege">{{حوالو ويب|title=Tree Nut Allergy|url=https://acaai.org/allergies/allergic-conditions/food/tree-nut/|publisher=American College of Allergy, Asthma and Immunology|date=28 June 2023|language=en}}</ref> الرجيءَ جون عام علامتون پيٽ ۾ سور، الٽي، متلي، خارش، چپن يا ڳلي ۾ سُڄ، ساهه کڻڻ ۾ تڪليف ۽ نگلڻ ۾ ڏکيائي ٿي سگهن ٿيون. شديد حالت ۾ اينافائيليڪسس (''Anaphylaxis'') ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ترت طبي علاج ضروري هوندو آهي.<ref name="CanadaAllergy">{{حوالو ويب|title=Tree Nuts: Priority Food Allergens|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/reports-publications/food-safety/tree-nuts-priority-food-allergens.html|publisher=Health Canada|year=2017|language=en}}</ref> يورپ ۾ وڻن جي خشڪ ميون جي الرجي بابت 2024ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ان جي پکڙجڻ ۽ مختلف آباديءَ وارن گروهن ۾ فرق جو مطالعو ڪيو ويو.<ref name="Prevalence">{{حوالو جرنل|last1=Spolidoro|first1=G. C.|last2=Lisik|first2=D.|last3=Nyassi|first3=S.|title=Prevalence of tree nut allergy in Europe: A systematic review and meta-analysis|journal=Allergy|year=2024|volume=79|issue=2|pages=302–323|doi=10.1111/all.15905}}</ref> اکروٽ جي الرجي پيدا ڪندڙ پروٽينن ۾ لپڊ ٽرانسفر پروٽين، ٽو ايس البومين، وائسيلن، ليگيومن ۽ اوليوسن شامل آهن. ڪجهه ماڻهن ۾ اکروٽ ۽ پيڪان سميت ٻين وڻن جي خشڪ ميون جي الرجيءَ ۾ گڏيل ردعمل پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name="AllergenProteins">{{حوالو جرنل|last1=Borres|first1=M. P.|last2=Sato|first2=S.|last3=Ebisawa|first3=M.|title=Recent advances in diagnosing and managing nut allergies with focus on hazelnuts, walnuts, and cashew nuts|journal=World Allergy Organization Journal|year=2022|volume=15|issue=4|page=100641|doi=10.1016/j.waojou.2022.100641}}</ref> == اکروٽ جو ذخيرو ۽ حفاظت == اکروٽ ۾ چرٻيءَ جي گهڻي مقدار سبب غلط ذخيرو ڪرڻ سان ان جي ذائقي ۽ معيار ۾ خرابي اچي سگهي ٿي. آڪسيجن، گرمي ۽ نميءَ جي اثر هيٺ چرٻيون خراب ٿي سگهن ٿيون، جنهن سان بدبوءِ يا کٽاڻ پيدا ٿي سگهي ٿي. اکروٽ کي ٿڌي، خشڪ ۽ مناسب هوا بند انتظام واري جاءِ تي رکڻ گهرجي. ڊگهي عرصي لاءِ گهٽ گرمي پد تي ذخيرو ڪرڻ سان معيار برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. صنعتي ذخيرن ۾ منفي 3 کان صفر درجا سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گهريلو سطح تي ٿڌي ۽ گهٽ نميءَ واري جاءِ بهتر هوندي آهي.<ref name="Storage"/> نميءَ ۽ گرميءَ جي نامناسب حالتن ۾ اکروٽن تي ڦڦوند پيدا ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ڦڦوندون افلاٽوڪسن (''Aflatoxin'') جهڙا زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿيون. اهڙا آلوده اکروٽ کائڻ لاءِ محفوظ نه هوندا آهن.<ref name="FAOAflatoxin">{{حوالو ويب|title=Prevention of Aflatoxin Contamination|url=https://www.fao.org/docrep/w9474t/w9474t06.htm|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=1998|language=en}}</ref> == استعمال == === کاڌي ۾ استعمال === [[File:Walnuts in their shells available for sale.jpg|thumb|220px|وڪري لاءِ رکيل اکروٽ]] اکروٽ کي خام، ڀُڃي يا ٻين کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جو مغز مٺاڻن، ڪيڪن، بسڪيٽن، چاڪليٽ، سلادن ۽ مختلف روايتي کاڌن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو مغز سڄو، اڌ يا ننڍن ٽڪرن جي صورت ۾ وڪرو ٿيندو آهي. مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ اکروٽ اهم جزو آهي. ترڪي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي بقلوا، ايران جي فسنجان، جارجيا جي گوزيناڪي ۽ يورپ جي ڪيترن ڪيڪن ۽ مٺاڻن ۾ اکروٽ استعمال ٿيندو آهي. [[File:Gozinaki with walnuts.jpg|thumb|220px|اکروٽ ۽ ماکيءَ مان ٺهيل جارجيا جو روايتي مٺاڻ]] === اکروٽ جو تيل === اکروٽ جي مغز مان تيل حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي کاڌي ۽ ڪجهه ٻين مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو تيل سلادن جي ڊريسنگ ۽ ٿڌن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جو دونهي وارو نقطو نسبتاً گهٽ هجڻ سبب اهو تمام تيز گرميءَ تي ڊگهي وقت تائين ترڻ لاءِ مناسب نه هوندو آهي.<ref name="BBCOil">{{حوالو ويب|title=Walnut Oil Recipes|url=https://www.bbc.co.uk/food/walnut_oil|publisher=BBC|language=en}}</ref> === مس ۽ رنگ === اکروٽ جي ٻاهرين سائي کل مان ناسي رنگ جو قدرتي مادو حاصل ڪري سگهجي ٿو. ان کي ڪپڙن، وارن ۽ ٻين شين کي رنگڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ا nac8oliwflxutc9zzy2qjb2r69riw7c 426967 426966 2026-11-01T12:23:11Z Intisar Ali 8681 426967 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جگلانس جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج}} {{Infobox | name = اکروٽ | above = اکروٽ | image = [[File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|270px]] | caption = اکروٽ جو سخت کوپو ۽ کاڌي لائق مغز | header1 = نباتاتي ۽ غذائي ڄاڻ | label2 = عام نالو | data2 = اکروٽ | label3 = انگريزي نالو | data3 = وال نٽ | label4 = سائنسي جنس | data4 = جگلانس (''Juglans'') | label5 = خاندان | data5 = جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') | label6 = مشهور قسم | data6 = فارسي يا عام اکروٽ (''Juglans regia'') | label7 = نباتاتي نوعيت | data7 = هڪ ٻج وارو، گٽليءَ جهڙو ڦر | label8 = استعمال ٿيندڙ حصو | data8 = ٻج جو مغز | label9 = غذائي توانائي | data9 = 654 ڪلو ڪيلوري في 100 گرام | label10 = اهم غذائي جزا | data10 = چرٻي، پروٽين، غذائي ريشو، ميگنيشيم، مينگنيز ۽ اوميگا-3 | label11 = اهم پيدا ڪندڙ ملڪ | data11 = [[چين]]، [[آمريڪا]]، [[ايران]] ۽ [[ترڪي]] | label12 = استعمال | data12 = کاڌو، تيل، رنگ، مس ۽ ٻيا صنعتي استعمال }} '''اکروٽ''' (انگريزي: ''Walnut'') جگلانس (''Juglans'') جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج آهي، جيڪو جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') نباتاتي خاندان سان تعلق رکي ٿو. عام طور تي اکروٽ مان مراد فارسي يا انگريزي اکروٽ، يعني جگلانس ريجيا (''Juglans regia'') هوندو آهي. اکروٽ سخت ڪاٺ جهڙي کوپي ۾ بند هوندو آهي، جنهن جي اندر ٻن حصن ۾ ورهايل مغز هوندو آهي. هي مغز غذائي چرٻين، پروٽين، معدنيات ۽ ٻين غذائي جزن جو ذريعو آهي.<ref name="Kew">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1|title=Juglans regia L.|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref><ref name="Small">{{حوالو ڪتاب|last=Small|first=Ernest|title=Top 100 Food Plants|publisher=NRC Research Press|year=2009|isbn=9780660198583|page=545|url=https://books.google.com/books?id=nyWY_YkV7qAC&pg=PA545}}</ref> اکروٽ کي روزمره جي استعمال ۾ خشڪ ميوو يا نٽ چيو ويندو آهي، پر نباتاتي لحاظ کان اهو حقيقي نٽ نه آهي. ان جي ڦر جي ٻاهرين سائي کل نباتاتي طور ڦر جي اصل بيضه دانيءَ جي ڀت جو حصو نه، پر اضافي گلائي بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. انهيءَ ڪري ان کي گٽليءَ جهڙو اضافي ڦر سمجهيو ويندو آهي. اکروٽ جا وڻ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا آهن. عام اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه هماليه کان اولهه ايشيا تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ پاڪستان، افغانستان، ايران ۽ ترڪي جا علائقا شامل آهن.<ref name="Kew"/> == نباتاتي بناوت == [[File:Inside of a walnut in growth.jpg|thumb|left|220px|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو]] اکروٽ جو ڦر عام طور گول يا بيضوي شڪل جو هوندو آهي. ان جي ٻاهرين سائي کل پچڻ دوران آهستي آهستي خشڪ ۽ ڀُرڀُري ٿيندي آهي، جڏهن ته اندر موجود سخت کوپو ٻج جي حفاظت ڪندو آهي. کوپي جي اندر مغز جا عام طور ٻه وڏا حصا هوندا آهن، جن جي وچ ۾ هڪ سنهي پردي جهڙي بناوت موجود هوندي آهي.<ref name="Harvest">{{حوالو ويب|last=Grant|first=Amy|date=19 April 2021|title=Walnut Tree Harvesting: When Are Walnuts Ready To Pick|url=https://www.gardeningknowhow.com/edible/nut-trees/walnut/walnut-tree-harvesting.htm|website=Gardening Know How|language=en}}</ref> اڪثر تجارتي اکروٽن جا کوپا ٻن حصن ۾ ورهائجي کلندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن ٽن يا چئن حصن وارا کوپا به پيدا ٿيندا آهن. اکروٽ جي مغز جي مٿان هڪ سنهي ناسي رنگ جي ٻج واري کل هوندي آهي، جنهن ۾ قدرتي اينٽي آڪسيڊنٽ مرڪب موجود هوندا آهن. اهي مرڪب ٻج جي چرٻين کي آڪسيجن جي اثر کان ڪجهه حد تائين محفوظ رکڻ ۾ مدد ڏيندا آهن.<ref name="Storage">{{حوالو ويب|title=Walnut: Agriculture – Transport Information Service|url=https://www.tis-gdv.de/tis_e/ware/nuesse/walnuss/walnuss.htm|publisher=German Insurance Association|year=2010|language=en}}</ref> [[File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|thumb|220px|سائي کل جي اندر اکروٽ جو سخت کوپو]] اتر اڌ گولي ۾ ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ سيپٽمبر کان نومبر تائين پچندا آهن. البت پچڻ جو وقت موسم، اوچائي، وڻ جي قسم ۽ مقامي آبهوا موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="Harvest"/> === وڻ ۽ پن === عام اکروٽ هڪ پن ڇاڻيندڙ وڻ آهي. ان جا پن مرڪب هوندا آهن ۽ هڪ مرڪزي ڏانڊيءَ تي ڪيترائي ننڍا پنڙا لڳل هوندا آهن. بهار جي موسم ۾ نوان پن نڪرندا آهن. ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ ٻين وڻن جي ڀيٽ ۾ دير سان پن ڪڍندو آهي. اکروٽ جي وڻ تي نر ۽ مادي گل الڳ الڳ هوندا آهن، پر ٻئي هڪ ئي وڻ تي پيدا ٿيندا آهن. نر گل عام طور لڙڪندڙ ٻورن ۾ هوندا آهن، جڏهن ته مادي گلن مان ڦر ٺهندو آهي. === ڪيميائي بناوت === اکروٽ جي سائي کل، کوپي ۽ وڻ جي مختلف حصن ۾ ڪيترائي نباتاتي ڪيميائي مرڪب موجود هوندا آهن. انهن ۾ پولي فينول، فينولڪ تيزاب، فلاوونائيڊ ۽ جگلُون (''Juglone'') شامل آهن. جگلُون هڪ قدرتي ڪيميائي مرڪب آهي، جيڪو خاص طور اکروٽ جي سائي کل ۽ ٻين حصن ۾ ملي ٿو.<ref name="Phenolics">{{حوالو جرنل|last1=Cosmulescu|first1=Sina Niculina|last2=Trandafir|first2=Ion|last3=Achim|first3=Gheorghe|last4=Botu|first4=Mihai|last5=Baciu|first5=Adrian|last6=Gruia|first6=Marius|title=Phenolics of Green Husk in Mature Walnut Fruits|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|year=2010|volume=38|issue=1|pages=53–56|doi=10.15835/nbha3814624}}</ref> اکروٽ ۾ پيڊنڪيولاگن (''Pedunculagin'') نالي ايلئجي ٽينن پڻ موجود هوندو آهي. هي مرڪب پولي فينولن جي گروهه سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Ellagitannin">{{حوالو جرنل|last1=Cerdá|first1=Begoña|last2=Tomás-Barberán|first2=Francisco A.|last3=Espín|first3=Juan Carlos|title=Metabolism of Antioxidant and Chemopreventive Ellagitannins from Strawberries, Raspberries, Walnuts, and Oak-Aged Wine in Humans|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|year=2005|volume=53|issue=2|pages=227–235|doi=10.1021/jf049144d}}</ref> فارسي اکروٽ جي ٿڙ جي کل مان ريجيولون (''Regiolone'')، جگلُون، بيٽولينڪ تيزاب ۽ سائٽوسٽيرول جهڙا مرڪب پڻ الڳ ڪيا ويا آهن.<ref name="Regiolone">{{حوالو جرنل|last1=Talapatra|first1=Sunil K.|last2=Karmacharya|first2=Bimala|last3=De|first3=Shambhu C.|last4=Talapatra|first4=Bani|title=(−)-Regiolone, an α-tetralone from Juglans regia: structure, stereochemistry and conformation|journal=Phytochemistry|year=1988|volume=27|issue=12|pages=3929–3932|doi=10.1016/0031-9422(88)83047-4}}</ref> == اکروٽ جا قسم == جگلانس جنس ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي پنهنجي قدرتي ورڇ، ڦر جي شڪل، کوپي جي سختي ۽ استعمال جي لحاظ کان مختلف آهن. انهن مان فارسي اکروٽ عالمي خوراڪي واپار ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو.<ref name="Small"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جا اهم نباتاتي قسم ! style="background:#dceef5;" | عام نالو ! style="background:#dceef5;" | سائنسي نالو ! style="background:#dceef5;" | قدرتي علائقو يا خصوصيت |- | style="background:#fff1d6;" | فارسي يا انگريزي اکروٽ | ''Juglans regia'' | اولهه ايشيا ۽ اولهه هماليه؛ تجارتي طور سڀ کان وڌيڪ پوکيل قسم |- | ڪارو اکروٽ | ''Juglans nigra'' | اتر آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن جو مقامي وڻ؛ سخت کوپي ۽ قيمتي ڪاٺ سبب مشهور |- | جاپاني اکروٽ | ''Juglans ailantifolia'' | جاپان سان لاڳاپيل قسم؛ ان جي دل جهڙي شڪل واري قسم کي هارٽ نٽ چيو ويندو آهي |- | بٽر نٽ | ''Juglans cinerea'' | اتر آمريڪا جو قسم؛ ان جا ٻج کاڌي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن |- | ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ | ''Juglans californica'' | ڪيليفورنيا جو مقامي قسم |- | ايريزونا اکروٽ | ''Juglans major'' | آمريڪا جي ڏکڻ اولهه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ملندڙ قسم |} فارسي اکروٽ جا ڪيترائي تجارتي پوکيل قسم تيار ڪيا ويا آهن. انهن ۾ چانڊلر، هارٽلي، هاورڊ، فرينڪيٽ، سير، ٽولاري، پين، لارا، فرنيٽ ۽ فرنور مشهور آهن. انهن قسمن ۾ ڦر جي ماپ، پيداوار، پچڻ جو وقت، کوپي جي ٿولهه ۽ موسمي موافقت ۾ فرق هوندو آهي.<ref name="Cultivars">{{حوالو ويب|title=Walnut Cultivar Table|url=http://fruitandnuteducation.ucdavis.edu/fruitnutproduction/Walnut/Walnut_Cultivar_Table/|publisher=University of California, Davis|year=2018|language=en}}</ref> == تاريخ == اکروٽ جي استعمال ۽ پوک جي تاريخ قديم آهي. فارسي اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه ايشيا ۽ هماليه جي علائقن سان لاڳاپيل آهي، جتان اهو انساني پوک ۽ واپار وسيلي ٻين علائقن تائين پهتو.<ref name="Kew"/> بازنطيني ۽ عثماني دور ۾ اکروٽ لاءِ شاهي نٽ جي معنيٰ وارو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. قديم زرعي ادب ۾ اکروٽ جي وڻ، پوک ۽ سنڀال بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Geoponika">{{حوالو ڪتاب|title=Geoponika: Agricultural Pursuits|translator=Thomas Owen|year=1806|volume=2|location=London|url=https://archive.org/details/Geoponica02/page/n13/mode/1up}}</ref> ٻارهين صديءَ جي اندلسي زرعي عالم [[ابن العوام]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الفلاحة'' ۾ اکروٽ جي پوک ۽ باغبانيءَ بابت بحث ڪيو آهي. سندس تصنيف وچئين دور جي زرعي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="IbnAwwam">{{حوالو ڪتاب|last=Ibn al-Awwam|first=Yahya ibn Muhammad|title=Le livre de l'agriculture d'Ibn-al-Awam|publisher=A. Franck|year=1864|location=Paris|pages=271–276|url=https://archive.org/details/lelivredelagric00algoog/page/n14/mode/2up}}</ref> == ننڍي کنڊ ۾ اکروٽ == [[فائل:Juglans regia 2009 G2.jpg|thumb|220px|وڻ تي وڌندڙ ڪچو اکروٽ]] اکروٽ جي پوک ڏکڻ ايشيا جي ٿڌن ۽ معتدل جابلو علائقن ۾ ڪئي ويندي آهي. هماليه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي موسمي حالتن ۾ فارسي اکروٽ جي پوک لاءِ موزون ماحول ملي ٿو. سنڌي ليکڪ [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''باغ ۽ باغباني'' ۾ اکروٽ جي پوک بابت لکيو آهي ته اتر هندستان جي ٽڪرن تي اکروٽ جا وڻ عام ٿيندا آهن ۽ انهن مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي آهي. هن اهو پڻ ڄاڻايو ته ٻج مان تيار ڪيل ڪجهه وڻ ٻن يا ٽن فوٽن تائين وڌڻ کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين وڌيڪ واڌ نٿا ڪن ۽ آخرڪار سڙي وڃن ٿا.<ref name="Qaleech">{{حوالو ڪتاب|ليکڪ=مرزا قليچ بيگ|عنوان=باغ ۽ باغباني|سال=1960|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|مقام=ڄامشورو|ٻولي=سنڌي}}</ref> مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب، مقامي اکروٽ جا ڪي وڻ ننڍي قد جا هوندا آهن ۽ انهن جا پن ۽ ڦر نسبتاً گول هوندا آهن. هن مارچ ۾ ٻور اچڻ ۽ جولاءِ جي آخر ۾ ڦر پچڻ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. اهي مشاهدا سندس بيان ڪيل مقامي حالتن سان لاڳاپيل آهن؛ سڀني اکروٽن جي قسمن ۽ علائقن تي هڪجهڙا لاڳو نٿا ٿين.<ref name="Qaleech"/> == پوک ۽ باغباني == === آبهوا ۽ زمين === اکروٽ جا وڻ عام طور معتدل آبهوا ۾ سٺي واڌ ڪندا آهن. انهن کي اهڙي زمين جي ضرورت هوندي آهي، جنهن ۾ پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب انتظام هجي. پاڻي بيهڻ سبب پاڙن جي صحت متاثر ٿي سگهي ٿي. ڪيترن تجارتي قسمن کي سياري جي ٿڌ ۽ بهار جي مناسب گرميءَ جي ضرورت هوندي آهي. === واڌ ۽ افزائش === اکروٽ جا وڻ ٻج مان پيدا ڪري سگهجن ٿا، پر تجارتي باغن ۾ مطلوبه قسم جون خصوصيتون برقرار رکڻ لاءِ پيوندڪاري ۽ ٻين نباتاتي افزائش جي طريقن کي ترجيح ڏني ويندي آهي. ٻج مان پيدا ٿيل وڻ لازمي طور پنهنجي ماءُ وڻ جهڙا نه هوندا آهن. ڪجهه باغن ۾ فارسي اکروٽ کي ٻين جگلانس قسمن جي پاڙن تي پيوند ڪيو ويندو آهي. ڪيليفورنيا جي ڪاري اکروٽ ۽ ان سان لاڳاپيل پاڙن جو استعمال پڻ تجارتي باغبانيءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Small"/> === فصل جي تياري === اکروٽ جي فصل جو وقت قسم ۽ آبهوا موجب مختلف هوندو آهي. جڏهن ٻاهرين سائي کل ڦاٽڻ يا نرم ٿيڻ شروع ڪري ٿي ۽ اندر جو سخت کوپو مڪمل پختگي حاصل ڪري ٿو، تڏهن فصل لاهڻ جو وقت ويجهو هوندو آهي. فصل لاهڻ کان پوءِ ٻاهرين کل هٽائي اکروٽن کي مناسب نموني سڪايو ويندو آهي.<ref name="Harvest"/> == عالمي پيداوار == [[چين]] عالمي سطح تي اکروٽ پيدا ڪندڙ اهم ملڪن مان سڀ کان وڏو ملڪ آهي. گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جي شمارياتي ڊيٽابيس موجب، 2023ع ۾ دنيا ۾ کوپي سميت اکروٽن جي پيداوار لڳ ڀڳ 40 لک ميٽرڪ ٽن هئي، جنهن مان چين جو حصو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="FAO">{{حوالو ويب|title=Walnuts, in shell: Production Quantity, 2023|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=FAOSTAT|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | دنيا ۾ اکروٽ جي پيداوار، 2023ع ! style="background:#dceef5;" | ملڪ ! style="background:#dceef5;" | پيداوار، لک ميٽرڪ ٽن |- | style="background:#fff1d6;" | [[چين]] | 14.0 |- | [[آمريڪا]] | 7.5 |- | [[ايران]] | 3.8 |- | [[ترڪي]] | 3.6 |- | [[ميڪسيڪو]] | 1.7 |- ! style="background:#dceef5;" | سڄي دنيا ! style="background:#dceef5;" | لڳ ڀڳ 40 |} <small>ذريعو: گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جو شمارياتي ڊيٽابيس؛ 2023ع جا انگ اکر.<ref name="FAO"/></small> عالمي پيداوار جا انگ اکر مختلف ادارن وٽ شمارياتي طريقن، فصل جي سال ۽ کوپي سميت يا بنا کوپي وزن جي بنياد تي مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري انهن جو تقابلو ڪندي استعمال ٿيل ماپ ۽ سال کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. == غذائي قدر == [[File:Whole Walnut Kernel.jpg|thumb|220px|اکروٽ جو مڪمل مغز]] اکروٽ غذائي توانائيءَ سان ڀرپور خشڪ ميوو آهي. ان ۾ چرٻيءَ جو مقدار ٻين ڪيترن ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي. آمريڪا جي زراعت کاتي جي غذائي ڊيٽابيس موجب، عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام کاڌي لائق حصي مان لڳ ڀڳ 654 ڪلو ڪيلوري توانائي ملي ٿي.<ref name="USDA">{{حوالو ويب|title=Nuts, walnuts, English: Nutrient Data|url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/170187/nutrients|publisher=United States Department of Agriculture|website=FoodData Central|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#287a50;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ غذائي جزا ! style="background:#def3e5;" | غذائي جزو ! style="background:#def3e5;" | مقدار |- | توانائي | 654 ڪلو ڪيلوري |- | پاڻي | 4.07 گرام |- | پروٽين | 15.23 گرام |- | ڪُل چرٻي | 65.21 گرام |- | ڪاربوهائيڊريٽ | 13.71 گرام |- | غذائي ريشو | 6.7 گرام |- | قدرتي کنڊ | 2.61 گرام |- | ڪيلشيم | 98 ملي گرام |- | ميگنيشيم | 158 ملي گرام |- | فاسفورس | 346 ملي گرام |- | پوٽاشيم | 441 ملي گرام |- | لوهه | 2.91 ملي گرام |- | مينگنيز | 3.414 ملي گرام |- | زنڪ | 3.09 ملي گرام |- | وٽامن بي 6 | 0.537 ملي گرام |- | فوليٽ | 98 مائڪروگرام |} <small>ذريعو: آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس. مقدار خام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز لاءِ آهن.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيون ۽ اوميگا-3 === اکروٽ جي چرٻين جو وڏو حصو غير سير ٿيل چرٻين تي مشتمل هوندو آهي. انهن ۾ پولي اَن سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊ نمايان آهن. خاص طور الفا لينولينڪ تيزاب (''Alpha-linolenic acid'')، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ اوميگا-3 چرٻي آهي، ۽ لينوليئڪ تيزاب (''Linoleic acid'')، جيڪو اوميگا-6 چرٻي آهي، اکروٽ ۾ موجود هوندا آهن.<ref name="USDA"/> عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ لڳ ڀڳ 47 گرام پولي اَن سيچوريٽيڊ چرٻيون هونديون آهن. انهن مان لڳ ڀڳ 9 گرام الفا لينولينڪ تيزاب ۽ 38 گرام لينوليئڪ تيزاب هوندو آهي.<ref name="USDA"/> == صحت بابت تحقيق == === دل ۽ رت جي نالين جي صحت === 2004ع ۾ آمريڪا جي خوراڪ ۽ دوائن واري اداري هڪ مشروط صحت واري دعويٰ جي اجازت ڏني، جنهن موجب محدود، پر مڪمل طور حتمي نه ٿيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزانو لڳ ڀڳ 42.5 گرام اکروٽ، گهٽ سير ٿيل چرٻي ۽ گهٽ ڪوليسٽرول واري غذا جي حصي طور، اضافي ڪيلوريون وڌائڻ کان سواءِ کائڻ سان دل جي شريانين جي بيماريءَ جو خطرو گهٽجي سگهي ٿو. اداري هن دعويٰ کي قطعي سائنسي نتيجو قرار نه ڏنو.<ref name="FDA">{{حوالو ويب|title=Qualified Health Claims: Walnuts and Coronary Heart Disease|url=https://www.fda.gov/food/nutrition-food-labeling-and-critical-foods/qualified-health-claims-letters-enforcement-discretion|publisher=United States Food and Drug Administration|date=9 March 2004|language=en}}</ref> 2011ع ۾ يورپي خوراڪي سلامتيءَ واري اداري جي سائنسي جائزي ۾ روزانو 30 گرام اکروٽ کائڻ سان رت جي نالين جي اندرين تهه تي دارومدار رکندڙ ڦهلاءَ جي عمل ۾ بهتري بابت ثبوتن کي قبول ڪيو ويو. ساڳئي جائزي ۾ رت جي ايل ڊي ايل ڪوليسٽرول جي گهٽتائي بابت مخصوص دعويٰ لاءِ ڪافي سبب ۽ نتيجي وارو ثبوت نه مليو.<ref name="EFSA">{{حوالو جرنل|title=Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to walnuts and maintenance of normal blood LDL-cholesterol concentrations and improvement of endothelium-dependent vasodilation|journal=EFSA Journal|year=2011|volume=9|issue=4|page=2074|doi=10.2903/j.efsa.2011.2074}}</ref> === رت جو دٻاءُ === 2020ع جي هڪ منظم تحقيقي جائزي ۾ اکروٽ جي استعمال ۽ رت جي دٻاءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جو مطالعو ڪيو ويو. محققن موجب، موجود ثبوت ايترا مضبوط نه هئا جو اکروٽ کائڻ کي رت جي دٻاءَ گهٽائڻ جي مستقل حڪمت عملي طور تجويز ڪري سگهجي.<ref name="BP">{{حوالو جرنل|last1=Li|first1=Jiayang|last2=Jiang|first2=Bo|last3=Santos|first3=Heitor O.|title=Effects of walnut intake on blood pressure: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials|journal=Phytotherapy Research|year=2020|volume=34|issue=11|pages=2921–2931|doi=10.1002/ptr.6740}}</ref> === دماغي ۽ ذهني صحت === اکروٽ جي استعمال ۽ يادگيري، سوچڻ جي صلاحيت ۽ ٻين ذهني عملن بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. 2021ع جي هڪ منظم جائزي ۽ ميٽا تجزيي موجب، موجود مطالعي مان اکروٽ جي استعمال ۽ ذهني صحت جي وچ ۾ واضح ۽ حتمي لاڳاپو ثابت نه ٿيو.<ref name="Cognition">{{حوالو جرنل|last1=Cahoon|first1=Danielle|last2=Shertukde|first2=Shruti P.|last3=Avendano|first3=Esther E.|title=Walnut intake, cognitive outcomes and risk factors: a systematic review and meta-analysis|journal=Annals of Medicine|year=2021|volume=53|issue=1|pages=972–998|doi=10.1080/07853890.2021.1925955}}</ref> == اکروٽ جي الرجي == اکروٽ انهن وڻن جي خشڪ ميون مان آهي، جيڪي ڪجهه ماڻهن ۾ خوراڪي الرجي پيدا ڪري سگهن ٿا. اکروٽ جي الرجي معمولي خارش کان وٺي شديد ۽ جان ليوا ردعمل تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="AllergyCollege">{{حوالو ويب|title=Tree Nut Allergy|url=https://acaai.org/allergies/allergic-conditions/food/tree-nut/|publisher=American College of Allergy, Asthma and Immunology|date=28 June 2023|language=en}}</ref> الرجيءَ جون عام علامتون پيٽ ۾ سور، الٽي، متلي، خارش، چپن يا ڳلي ۾ سُڄ، ساهه کڻڻ ۾ تڪليف ۽ نگلڻ ۾ ڏکيائي ٿي سگهن ٿيون. شديد حالت ۾ اينافائيليڪسس (''Anaphylaxis'') ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ترت طبي علاج ضروري هوندو آهي.<ref name="CanadaAllergy">{{حوالو ويب|title=Tree Nuts: Priority Food Allergens|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/reports-publications/food-safety/tree-nuts-priority-food-allergens.html|publisher=Health Canada|year=2017|language=en}}</ref> يورپ ۾ وڻن جي خشڪ ميون جي الرجي بابت 2024ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ان جي پکڙجڻ ۽ مختلف آباديءَ وارن گروهن ۾ فرق جو مطالعو ڪيو ويو.<ref name="Prevalence">{{حوالو جرنل|last1=Spolidoro|first1=G. C.|last2=Lisik|first2=D.|last3=Nyassi|first3=S.|title=Prevalence of tree nut allergy in Europe: A systematic review and meta-analysis|journal=Allergy|year=2024|volume=79|issue=2|pages=302–323|doi=10.1111/all.15905}}</ref> اکروٽ جي الرجي پيدا ڪندڙ پروٽينن ۾ لپڊ ٽرانسفر پروٽين، ٽو ايس البومين، وائسيلن، ليگيومن ۽ اوليوسن شامل آهن. ڪجهه ماڻهن ۾ اکروٽ ۽ پيڪان سميت ٻين وڻن جي خشڪ ميون جي الرجيءَ ۾ گڏيل ردعمل پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name="AllergenProteins">{{حوالو جرنل|last1=Borres|first1=M. P.|last2=Sato|first2=S.|last3=Ebisawa|first3=M.|title=Recent advances in diagnosing and managing nut allergies with focus on hazelnuts, walnuts, and cashew nuts|journal=World Allergy Organization Journal|year=2022|volume=15|issue=4|page=100641|doi=10.1016/j.waojou.2022.100641}}</ref> == اکروٽ جو ذخيرو ۽ حفاظت == اکروٽ ۾ چرٻيءَ جي گهڻي مقدار سبب غلط ذخيرو ڪرڻ سان ان جي ذائقي ۽ معيار ۾ خرابي اچي سگهي ٿي. آڪسيجن، گرمي ۽ نميءَ جي اثر هيٺ چرٻيون خراب ٿي سگهن ٿيون، جنهن سان بدبوءِ يا کٽاڻ پيدا ٿي سگهي ٿي. اکروٽ کي ٿڌي، خشڪ ۽ مناسب هوا بند انتظام واري جاءِ تي رکڻ گهرجي. ڊگهي عرصي لاءِ گهٽ گرمي پد تي ذخيرو ڪرڻ سان معيار برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. صنعتي ذخيرن ۾ منفي 3 کان صفر درجا سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گهريلو سطح تي ٿڌي ۽ گهٽ نميءَ واري جاءِ بهتر هوندي آهي.<ref name="Storage"/> نميءَ ۽ گرميءَ جي نامناسب حالتن ۾ اکروٽن تي ڦڦوند پيدا ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ڦڦوندون افلاٽوڪسن (''Aflatoxin'') جهڙا زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿيون. اهڙا آلوده اکروٽ کائڻ لاءِ محفوظ نه هوندا آهن.<ref name="FAOAflatoxin">{{حوالو ويب|title=Prevention of Aflatoxin Contamination|url=https://www.fao.org/docrep/w9474t/w9474t06.htm|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=1998|language=en}}</ref> == استعمال == === کاڌي ۾ استعمال === [[File:Walnuts in their shells available for sale.jpg|thumb|220px|وڪري لاءِ رکيل اکروٽ]] اکروٽ کي خام، ڀُڃي يا ٻين کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جو مغز مٺاڻن، ڪيڪن، بسڪيٽن، چاڪليٽ، سلادن ۽ مختلف روايتي کاڌن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو مغز سڄو، اڌ يا ننڍن ٽڪرن جي صورت ۾ وڪرو ٿيندو آهي. مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ اکروٽ اهم جزو آهي. ترڪي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي بقلوا، ايران جي فسنجان، جارجيا جي گوزيناڪي ۽ يورپ جي ڪيترن ڪيڪن ۽ مٺاڻن ۾ اکروٽ استعمال ٿيندو آهي. [[File:Gozinaki with walnuts.jpg|thumb|220px|اکروٽ ۽ ماکيءَ مان ٺهيل جارجيا جو روايتي مٺاڻ]] === اکروٽ جو تيل === اکروٽ جي مغز مان تيل حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي کاڌي ۽ ڪجهه ٻين مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو تيل سلادن جي ڊريسنگ ۽ ٿڌن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جو دونهي وارو نقطو نسبتاً گهٽ هجڻ سبب اهو تمام تيز گرميءَ تي ڊگهي وقت تائين ترڻ لاءِ مناسب نه هوندو آهي.<ref name="BBCOil">{{حوالو ويب|title=Walnut Oil Recipes|url=https://www.bbc.co.uk/food/walnut_oil|publisher=BBC|language=en}}</ref> === مس ۽ رنگ === اکروٽ جي ٻاهرين سائي کل مان ناسي رنگ جو قدرتي مادو حاصل ڪري سگهجي ٿو. ان کي ڪپڙن، وارن ۽ ٻين شين کي رنگڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. اکروٽ جي کل مان تيار ٿيندڙ مس لکڻ ۽ مصوريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.<ref name="Ink">{{حوالو ويب|title=Black Walnut Ink Workshop|url=http://www.gnsi.science-art.com/GNSIDC/reports/2002Oct/Oct2002.html|publisher=Guild of Natural Science Illustrators|year=2002|language=en}}</ref> قديم روم ۽ وچئين دور جي يورپ ۾ اکروٽ جي کل مان حاصل ٿيندڙ رنگ وارن کي رنگڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Hair">{{حوالو ڪتاب|last=Sherrow|first=Victoria|title=Encyclopedia of Hair: A Cultural History|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=9780313331459}}</ref> === صنعتي صفائي === اکروٽ جا سخت کوپا پيسي صفائي ۽ مٿاڇري تان گند يا پراڻو رنگ هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. پيسيل کوپن جي نسبتاً نرم رڳڙيندڙ خاصيت سبب اهي ڪجهه صنعتي صفائيءَ جي عملن ۾ استعمال ٿين ٿا. 1982ع ۾ جرمنيءَ ۾ آمريڪي فوج جي هڪ هيليڪاپٽر حادثي جي جاچ دوران معلوم ٿيو ته صفائيءَ ۾ استعمال ٿيل اکروٽ جي کوپي جا ذرڙا تيل جي هڪ رستي ۾ ڦاسي پيا هئا. انهيءَ واقعي کان پوءِ اهڙي صفائيءَ جي طريقي بابت هوابازيءَ جي شعبي ۾ حفاظتي خدشا پيدا ٿيا.<ref name="Crash">{{حوالو ويب|title=In Re Air Crash Disaster at Mannheim Germany on 9/11/82|url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/769/115/197097/|publisher=United States Court of Appeals, Third Circuit|year=1985|language=en}}</ref> === پاڻيءَ جي صفائي === تيل ۽ گئس جي صنعت ۾ پيسيل اکروٽ جي کوپن مان ٺهيل فلٽر پاڻيءَ مان تيل وارا آلودگي پيدا ڪندڙ ذرڙا ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Filters">{{حوالو ڪتاب|last=Cheremisinoff|first=Nicholas P.|title=Perfluorinated Chemicals: Contaminants of Concern|publisher=Wiley|year=2017|isbn=9781119363538|page=194}}</ref> === پالتو ٻلين لاءِ استعمال === پيسيل اکروٽ جا کوپا ڪجهه تجارتي شين ۾ پالتو ٻلين جي فضلي لاءِ بستري جهڙي مواد طور استعمال ٿيندا آهن. اهڙين شين کي مٽيءَ جي روايتي متبادل طور پيش ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه ماڻهن ۽ جانورن ۾ انهن سان حساسيت يا الرجيءَ جا خدشا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name="CatLitter">{{حوالو ويب|title=The Best Natural Cat Litter We Tested with Our Pets|url=https://www.insider.com/guides/pets/best-natural-cat-litter|website=Insider|date=24 October 2022|language=en}}</ref> === روايتي طب === اکروٽ ۽ ان جي وڻ جا مختلف حصا ڪيترن علائقن جي روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. اکروٽ کي باخ فلاور ريميڊيز (''Bach flower remedies'') جي تيارين ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. بهرحال، اهڙن گلن مان تيار ڪيل علاج سان ڪينسر يا ٻين سنگين بيمارين جي علاج يا روڪٿام بابت قابل اعتماد سائنسي ثبوت موجود نه آهن.<ref name="CancerResearch">{{حوالو ويب|title=Flower Remedies|url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/complementary-alternative-therapies/individual-therapies/flower-remedies|publisher=Cancer Research UK|language=en}}</ref> === گڏ ڪرڻ ۽ آرائشي استعمال === چين ۾ ڪجهه مخصوص قسمن جي اکروٽن جا وڏا، هم شڪل ۽ خوبصورت کوپا گڏ ڪرڻ جو رواج موجود آهي. انهن کي هٿن ۾ ڦيرائڻ، سينگار ۽ گڏ ڪرڻ واريون شيون طور استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙن اکروٽن کي وينوان اکروٽ (''Wenwan walnuts'') چيو ويندو آهي.<ref name="Reuters">{{حوالو خبر|last1=Subler|first1=Jason|last2=Lee|first2=Jane Lanhee|title=Status-conscious investors shell out on great walnuts of China|url=https://www.reuters.com/article/us-china-walnuts-idUSBRE87R0NV20120828|publisher=Reuters|date=28 August 2012|language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|مڪمل اکروٽ، ٽٽل کوپو ۽ مغز File:Inside of a walnut in growth.jpg|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|سائي کل ۽ سخت کوپو File:Juglans regia 2009 G2.jpg|وڻ تي وڌندڙ اکروٽ File:California Blackwalnut.jpg|ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ File:Whole Walnut Kernel.jpg|اکروٽ جو مغز File:4 walnut kernels.jpg|اکروٽ جي مغز جا ٽڪرا File:Gozinaki with walnuts.jpg|اکروٽ مان ٺهيل جارجيا جو مٺاڻ File:Walnut murabba.jpg|ڪچن اکروٽن مان تيار ڪيل مربو File:A Pair Of Chnese Collectible Walnuts.jpg|چين ۾ گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آرائشي اکروٽ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[خشڪ ميوو]] * [[بادام]] * [[پستا]] * [[کاڌي جو تيل]] * [[باغباني]] * [[زراعت]] * [[مرزا قليچ بيگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{حوالو ڪتاب|last=Ramos|first=David D.|title=Walnut Production Manual|publisher=University of California Agriculture and Natural Resources|year=1997|isbn=9781879906273|url=https://books.google.com/books?id=yKawaOt88A0C}} * {{حوالو ڪتاب|last=Smith|first=Jane S.|title=The Garden of Invention: Luther Burbank and the Business of Breeding Plants|publisher=Penguin Books|year=2009|isbn=9780143116899}} * {{حوالو ڪتاب|ليکڪ=مرزا قليچ بيگ|عنوان=باغ ۽ باغباني|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|سال=1960|مقام=ڄامشورو}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1 ڪيو سائنس — عام اکروٽ جي نباتاتي ڄاڻ] * [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جا انگ اکر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Walnuts وڪيميڊيا ڪامنز تي اکروٽن جون تصويرون] [[زمرو:خشڪ ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق ٻج]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:فصل]] [[زمرو:ٻوٽا]] 1iwpqrqo2d9tpyx31i6t5ta7ruuqo2s 426968 426967 2026-11-01T12:26:13Z Intisar Ali 8681 /* صحت بابت تحقيق */ 426968 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جگلانس جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج}} {{Infobox | name = اکروٽ | above = اکروٽ | image = [[File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|270px]] | caption = اکروٽ جو سخت کوپو ۽ کاڌي لائق مغز | header1 = نباتاتي ۽ غذائي ڄاڻ | label2 = عام نالو | data2 = اکروٽ | label3 = انگريزي نالو | data3 = وال نٽ | label4 = سائنسي جنس | data4 = جگلانس (''Juglans'') | label5 = خاندان | data5 = جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') | label6 = مشهور قسم | data6 = فارسي يا عام اکروٽ (''Juglans regia'') | label7 = نباتاتي نوعيت | data7 = هڪ ٻج وارو، گٽليءَ جهڙو ڦر | label8 = استعمال ٿيندڙ حصو | data8 = ٻج جو مغز | label9 = غذائي توانائي | data9 = 654 ڪلو ڪيلوري في 100 گرام | label10 = اهم غذائي جزا | data10 = چرٻي، پروٽين، غذائي ريشو، ميگنيشيم، مينگنيز ۽ اوميگا-3 | label11 = اهم پيدا ڪندڙ ملڪ | data11 = [[چين]]، [[آمريڪا]]، [[ايران]] ۽ [[ترڪي]] | label12 = استعمال | data12 = کاڌو، تيل، رنگ، مس ۽ ٻيا صنعتي استعمال }} '''اکروٽ''' (انگريزي: ''Walnut'') جگلانس (''Juglans'') جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج آهي، جيڪو جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') نباتاتي خاندان سان تعلق رکي ٿو. عام طور تي اکروٽ مان مراد فارسي يا انگريزي اکروٽ، يعني جگلانس ريجيا (''Juglans regia'') هوندو آهي. اکروٽ سخت ڪاٺ جهڙي کوپي ۾ بند هوندو آهي، جنهن جي اندر ٻن حصن ۾ ورهايل مغز هوندو آهي. هي مغز غذائي چرٻين، پروٽين، معدنيات ۽ ٻين غذائي جزن جو ذريعو آهي.<ref name="Kew">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1|title=Juglans regia L.|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref><ref name="Small">{{حوالو ڪتاب|last=Small|first=Ernest|title=Top 100 Food Plants|publisher=NRC Research Press|year=2009|isbn=9780660198583|page=545|url=https://books.google.com/books?id=nyWY_YkV7qAC&pg=PA545}}</ref> اکروٽ کي روزمره جي استعمال ۾ خشڪ ميوو يا نٽ چيو ويندو آهي، پر نباتاتي لحاظ کان اهو حقيقي نٽ نه آهي. ان جي ڦر جي ٻاهرين سائي کل نباتاتي طور ڦر جي اصل بيضه دانيءَ جي ڀت جو حصو نه، پر اضافي گلائي بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. انهيءَ ڪري ان کي گٽليءَ جهڙو اضافي ڦر سمجهيو ويندو آهي. اکروٽ جا وڻ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا آهن. عام اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه هماليه کان اولهه ايشيا تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ پاڪستان، افغانستان، ايران ۽ ترڪي جا علائقا شامل آهن.<ref name="Kew"/> == نباتاتي بناوت == [[File:Inside of a walnut in growth.jpg|thumb|left|220px|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو]] اکروٽ جو ڦر عام طور گول يا بيضوي شڪل جو هوندو آهي. ان جي ٻاهرين سائي کل پچڻ دوران آهستي آهستي خشڪ ۽ ڀُرڀُري ٿيندي آهي، جڏهن ته اندر موجود سخت کوپو ٻج جي حفاظت ڪندو آهي. کوپي جي اندر مغز جا عام طور ٻه وڏا حصا هوندا آهن، جن جي وچ ۾ هڪ سنهي پردي جهڙي بناوت موجود هوندي آهي.<ref name="Harvest">{{حوالو ويب|last=Grant|first=Amy|date=19 April 2021|title=Walnut Tree Harvesting: When Are Walnuts Ready To Pick|url=https://www.gardeningknowhow.com/edible/nut-trees/walnut/walnut-tree-harvesting.htm|website=Gardening Know How|language=en}}</ref> اڪثر تجارتي اکروٽن جا کوپا ٻن حصن ۾ ورهائجي کلندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن ٽن يا چئن حصن وارا کوپا به پيدا ٿيندا آهن. اکروٽ جي مغز جي مٿان هڪ سنهي ناسي رنگ جي ٻج واري کل هوندي آهي، جنهن ۾ قدرتي اينٽي آڪسيڊنٽ مرڪب موجود هوندا آهن. اهي مرڪب ٻج جي چرٻين کي آڪسيجن جي اثر کان ڪجهه حد تائين محفوظ رکڻ ۾ مدد ڏيندا آهن.<ref name="Storage">{{حوالو ويب|title=Walnut: Agriculture – Transport Information Service|url=https://www.tis-gdv.de/tis_e/ware/nuesse/walnuss/walnuss.htm|publisher=German Insurance Association|year=2010|language=en}}</ref> [[File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|thumb|220px|سائي کل جي اندر اکروٽ جو سخت کوپو]] اتر اڌ گولي ۾ ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ سيپٽمبر کان نومبر تائين پچندا آهن. البت پچڻ جو وقت موسم، اوچائي، وڻ جي قسم ۽ مقامي آبهوا موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="Harvest"/> === وڻ ۽ پن === عام اکروٽ هڪ پن ڇاڻيندڙ وڻ آهي. ان جا پن مرڪب هوندا آهن ۽ هڪ مرڪزي ڏانڊيءَ تي ڪيترائي ننڍا پنڙا لڳل هوندا آهن. بهار جي موسم ۾ نوان پن نڪرندا آهن. ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ ٻين وڻن جي ڀيٽ ۾ دير سان پن ڪڍندو آهي. اکروٽ جي وڻ تي نر ۽ مادي گل الڳ الڳ هوندا آهن، پر ٻئي هڪ ئي وڻ تي پيدا ٿيندا آهن. نر گل عام طور لڙڪندڙ ٻورن ۾ هوندا آهن، جڏهن ته مادي گلن مان ڦر ٺهندو آهي. === ڪيميائي بناوت === اکروٽ جي سائي کل، کوپي ۽ وڻ جي مختلف حصن ۾ ڪيترائي نباتاتي ڪيميائي مرڪب موجود هوندا آهن. انهن ۾ پولي فينول، فينولڪ تيزاب، فلاوونائيڊ ۽ جگلُون (''Juglone'') شامل آهن. جگلُون هڪ قدرتي ڪيميائي مرڪب آهي، جيڪو خاص طور اکروٽ جي سائي کل ۽ ٻين حصن ۾ ملي ٿو.<ref name="Phenolics">{{حوالو جرنل|last1=Cosmulescu|first1=Sina Niculina|last2=Trandafir|first2=Ion|last3=Achim|first3=Gheorghe|last4=Botu|first4=Mihai|last5=Baciu|first5=Adrian|last6=Gruia|first6=Marius|title=Phenolics of Green Husk in Mature Walnut Fruits|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|year=2010|volume=38|issue=1|pages=53–56|doi=10.15835/nbha3814624}}</ref> اکروٽ ۾ پيڊنڪيولاگن (''Pedunculagin'') نالي ايلئجي ٽينن پڻ موجود هوندو آهي. هي مرڪب پولي فينولن جي گروهه سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Ellagitannin">{{حوالو جرنل|last1=Cerdá|first1=Begoña|last2=Tomás-Barberán|first2=Francisco A.|last3=Espín|first3=Juan Carlos|title=Metabolism of Antioxidant and Chemopreventive Ellagitannins from Strawberries, Raspberries, Walnuts, and Oak-Aged Wine in Humans|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|year=2005|volume=53|issue=2|pages=227–235|doi=10.1021/jf049144d}}</ref> فارسي اکروٽ جي ٿڙ جي کل مان ريجيولون (''Regiolone'')، جگلُون، بيٽولينڪ تيزاب ۽ سائٽوسٽيرول جهڙا مرڪب پڻ الڳ ڪيا ويا آهن.<ref name="Regiolone">{{حوالو جرنل|last1=Talapatra|first1=Sunil K.|last2=Karmacharya|first2=Bimala|last3=De|first3=Shambhu C.|last4=Talapatra|first4=Bani|title=(−)-Regiolone, an α-tetralone from Juglans regia: structure, stereochemistry and conformation|journal=Phytochemistry|year=1988|volume=27|issue=12|pages=3929–3932|doi=10.1016/0031-9422(88)83047-4}}</ref> == اکروٽ جا قسم == جگلانس جنس ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي پنهنجي قدرتي ورڇ، ڦر جي شڪل، کوپي جي سختي ۽ استعمال جي لحاظ کان مختلف آهن. انهن مان فارسي اکروٽ عالمي خوراڪي واپار ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو.<ref name="Small"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جا اهم نباتاتي قسم ! style="background:#dceef5;" | عام نالو ! style="background:#dceef5;" | سائنسي نالو ! style="background:#dceef5;" | قدرتي علائقو يا خصوصيت |- | style="background:#fff1d6;" | فارسي يا انگريزي اکروٽ | ''Juglans regia'' | اولهه ايشيا ۽ اولهه هماليه؛ تجارتي طور سڀ کان وڌيڪ پوکيل قسم |- | ڪارو اکروٽ | ''Juglans nigra'' | اتر آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن جو مقامي وڻ؛ سخت کوپي ۽ قيمتي ڪاٺ سبب مشهور |- | جاپاني اکروٽ | ''Juglans ailantifolia'' | جاپان سان لاڳاپيل قسم؛ ان جي دل جهڙي شڪل واري قسم کي هارٽ نٽ چيو ويندو آهي |- | بٽر نٽ | ''Juglans cinerea'' | اتر آمريڪا جو قسم؛ ان جا ٻج کاڌي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن |- | ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ | ''Juglans californica'' | ڪيليفورنيا جو مقامي قسم |- | ايريزونا اکروٽ | ''Juglans major'' | آمريڪا جي ڏکڻ اولهه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ملندڙ قسم |} فارسي اکروٽ جا ڪيترائي تجارتي پوکيل قسم تيار ڪيا ويا آهن. انهن ۾ چانڊلر، هارٽلي، هاورڊ، فرينڪيٽ، سير، ٽولاري، پين، لارا، فرنيٽ ۽ فرنور مشهور آهن. انهن قسمن ۾ ڦر جي ماپ، پيداوار، پچڻ جو وقت، کوپي جي ٿولهه ۽ موسمي موافقت ۾ فرق هوندو آهي.<ref name="Cultivars">{{حوالو ويب|title=Walnut Cultivar Table|url=http://fruitandnuteducation.ucdavis.edu/fruitnutproduction/Walnut/Walnut_Cultivar_Table/|publisher=University of California, Davis|year=2018|language=en}}</ref> == تاريخ == اکروٽ جي استعمال ۽ پوک جي تاريخ قديم آهي. فارسي اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه ايشيا ۽ هماليه جي علائقن سان لاڳاپيل آهي، جتان اهو انساني پوک ۽ واپار وسيلي ٻين علائقن تائين پهتو.<ref name="Kew"/> بازنطيني ۽ عثماني دور ۾ اکروٽ لاءِ شاهي نٽ جي معنيٰ وارو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. قديم زرعي ادب ۾ اکروٽ جي وڻ، پوک ۽ سنڀال بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Geoponika">{{حوالو ڪتاب|title=Geoponika: Agricultural Pursuits|translator=Thomas Owen|year=1806|volume=2|location=London|url=https://archive.org/details/Geoponica02/page/n13/mode/1up}}</ref> ٻارهين صديءَ جي اندلسي زرعي عالم [[ابن العوام]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الفلاحة'' ۾ اکروٽ جي پوک ۽ باغبانيءَ بابت بحث ڪيو آهي. سندس تصنيف وچئين دور جي زرعي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="IbnAwwam">{{حوالو ڪتاب|last=Ibn al-Awwam|first=Yahya ibn Muhammad|title=Le livre de l'agriculture d'Ibn-al-Awam|publisher=A. Franck|year=1864|location=Paris|pages=271–276|url=https://archive.org/details/lelivredelagric00algoog/page/n14/mode/2up}}</ref> == ننڍي کنڊ ۾ اکروٽ == [[فائل:Juglans regia 2009 G2.jpg|thumb|220px|وڻ تي وڌندڙ ڪچو اکروٽ]] اکروٽ جي پوک ڏکڻ ايشيا جي ٿڌن ۽ معتدل جابلو علائقن ۾ ڪئي ويندي آهي. هماليه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي موسمي حالتن ۾ فارسي اکروٽ جي پوک لاءِ موزون ماحول ملي ٿو. سنڌي ليکڪ [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''باغ ۽ باغباني'' ۾ اکروٽ جي پوک بابت لکيو آهي ته اتر هندستان جي ٽڪرن تي اکروٽ جا وڻ عام ٿيندا آهن ۽ انهن مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي آهي. هن اهو پڻ ڄاڻايو ته ٻج مان تيار ڪيل ڪجهه وڻ ٻن يا ٽن فوٽن تائين وڌڻ کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين وڌيڪ واڌ نٿا ڪن ۽ آخرڪار سڙي وڃن ٿا.<ref name="Qaleech">{{حوالو ڪتاب|ليکڪ=مرزا قليچ بيگ|عنوان=باغ ۽ باغباني|سال=1960|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|مقام=ڄامشورو|ٻولي=سنڌي}}</ref> مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب، مقامي اکروٽ جا ڪي وڻ ننڍي قد جا هوندا آهن ۽ انهن جا پن ۽ ڦر نسبتاً گول هوندا آهن. هن مارچ ۾ ٻور اچڻ ۽ جولاءِ جي آخر ۾ ڦر پچڻ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. اهي مشاهدا سندس بيان ڪيل مقامي حالتن سان لاڳاپيل آهن؛ سڀني اکروٽن جي قسمن ۽ علائقن تي هڪجهڙا لاڳو نٿا ٿين.<ref name="Qaleech"/> == پوک ۽ باغباني == === آبهوا ۽ زمين === اکروٽ جا وڻ عام طور معتدل آبهوا ۾ سٺي واڌ ڪندا آهن. انهن کي اهڙي زمين جي ضرورت هوندي آهي، جنهن ۾ پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب انتظام هجي. پاڻي بيهڻ سبب پاڙن جي صحت متاثر ٿي سگهي ٿي. ڪيترن تجارتي قسمن کي سياري جي ٿڌ ۽ بهار جي مناسب گرميءَ جي ضرورت هوندي آهي. === واڌ ۽ افزائش === اکروٽ جا وڻ ٻج مان پيدا ڪري سگهجن ٿا، پر تجارتي باغن ۾ مطلوبه قسم جون خصوصيتون برقرار رکڻ لاءِ پيوندڪاري ۽ ٻين نباتاتي افزائش جي طريقن کي ترجيح ڏني ويندي آهي. ٻج مان پيدا ٿيل وڻ لازمي طور پنهنجي ماءُ وڻ جهڙا نه هوندا آهن. ڪجهه باغن ۾ فارسي اکروٽ کي ٻين جگلانس قسمن جي پاڙن تي پيوند ڪيو ويندو آهي. ڪيليفورنيا جي ڪاري اکروٽ ۽ ان سان لاڳاپيل پاڙن جو استعمال پڻ تجارتي باغبانيءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Small"/> === فصل جي تياري === اکروٽ جي فصل جو وقت قسم ۽ آبهوا موجب مختلف هوندو آهي. جڏهن ٻاهرين سائي کل ڦاٽڻ يا نرم ٿيڻ شروع ڪري ٿي ۽ اندر جو سخت کوپو مڪمل پختگي حاصل ڪري ٿو، تڏهن فصل لاهڻ جو وقت ويجهو هوندو آهي. فصل لاهڻ کان پوءِ ٻاهرين کل هٽائي اکروٽن کي مناسب نموني سڪايو ويندو آهي.<ref name="Harvest"/> == عالمي پيداوار == [[چين]] عالمي سطح تي اکروٽ پيدا ڪندڙ اهم ملڪن مان سڀ کان وڏو ملڪ آهي. گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جي شمارياتي ڊيٽابيس موجب، 2023ع ۾ دنيا ۾ کوپي سميت اکروٽن جي پيداوار لڳ ڀڳ 40 لک ميٽرڪ ٽن هئي، جنهن مان چين جو حصو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="FAO">{{حوالو ويب|title=Walnuts, in shell: Production Quantity, 2023|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=FAOSTAT|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | دنيا ۾ اکروٽ جي پيداوار، 2023ع ! style="background:#dceef5;" | ملڪ ! style="background:#dceef5;" | پيداوار، لک ميٽرڪ ٽن |- | style="background:#fff1d6;" | [[چين]] | 14.0 |- | [[آمريڪا]] | 7.5 |- | [[ايران]] | 3.8 |- | [[ترڪي]] | 3.6 |- | [[ميڪسيڪو]] | 1.7 |- ! style="background:#dceef5;" | سڄي دنيا ! style="background:#dceef5;" | لڳ ڀڳ 40 |} <small>ذريعو: گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جو شمارياتي ڊيٽابيس؛ 2023ع جا انگ اکر.<ref name="FAO"/></small> عالمي پيداوار جا انگ اکر مختلف ادارن وٽ شمارياتي طريقن، فصل جي سال ۽ کوپي سميت يا بنا کوپي وزن جي بنياد تي مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري انهن جو تقابلو ڪندي استعمال ٿيل ماپ ۽ سال کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. == غذائي قدر == [[File:Whole Walnut Kernel.jpg|thumb|220px|اکروٽ جو مڪمل مغز]] اکروٽ غذائي توانائيءَ سان ڀرپور خشڪ ميوو آهي. ان ۾ چرٻيءَ جو مقدار ٻين ڪيترن ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي. آمريڪا جي زراعت کاتي جي غذائي ڊيٽابيس موجب، عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام کاڌي لائق حصي مان لڳ ڀڳ 654 ڪلو ڪيلوري توانائي ملي ٿي.<ref name="USDA">{{حوالو ويب|title=Nuts, walnuts, English: Nutrient Data|url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/170187/nutrients|publisher=United States Department of Agriculture|website=FoodData Central|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#287a50;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ غذائي جزا ! style="background:#def3e5;" | غذائي جزو ! style="background:#def3e5;" | مقدار |- | توانائي | 654 ڪلو ڪيلوري |- | پاڻي | 4.07 گرام |- | پروٽين | 15.23 گرام |- | ڪُل چرٻي | 65.21 گرام |- | ڪاربوهائيڊريٽ | 13.71 گرام |- | غذائي ريشو | 6.7 گرام |- | قدرتي کنڊ | 2.61 گرام |- | ڪيلشيم | 98 ملي گرام |- | ميگنيشيم | 158 ملي گرام |- | فاسفورس | 346 ملي گرام |- | پوٽاشيم | 441 ملي گرام |- | لوهه | 2.91 ملي گرام |- | مينگنيز | 3.414 ملي گرام |- | زنڪ | 3.09 ملي گرام |- | وٽامن بي 6 | 0.537 ملي گرام |- | فوليٽ | 98 مائڪروگرام |} <small>ذريعو: آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس. مقدار خام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز لاءِ آهن.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيون ۽ اوميگا-3 === اکروٽ جي چرٻين جو وڏو حصو غير سير ٿيل چرٻين تي مشتمل هوندو آهي. انهن ۾ پولي اَن سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊ نمايان آهن. خاص طور الفا لينولينڪ تيزاب (''Alpha-linolenic acid'')، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ اوميگا-3 چرٻي آهي، ۽ لينوليئڪ تيزاب (''Linoleic acid'')، جيڪو اوميگا-6 چرٻي آهي، اکروٽ ۾ موجود هوندا آهن.<ref name="USDA"/> عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ لڳ ڀڳ 47 گرام پولي اَن سيچوريٽيڊ چرٻيون هونديون آهن. انهن مان لڳ ڀڳ 9 گرام الفا لينولينڪ تيزاب ۽ 38 گرام لينوليئڪ تيزاب هوندو آهي.<ref name="USDA"/> == صحت بابت تحقيق == === دل ۽ رت جي نالين جي صحت === 2004ع ۾ آمريڪا جي خوراڪ ۽ دوائن واري اداري هڪ مشروط صحت واري دعويٰ جي اجازت ڏني، جنهن موجب محدود، پر مڪمل طور حتمي نه ٿيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزانو لڳ ڀڳ 42.5 گرام اکروٽ، گهٽ سير ٿيل چرٻي ۽ گهٽ ڪوليسٽرول واري غذا جي حصي طور، اضافي ڪيلوريون وڌائڻ کان سواءِ کائڻ سان دل جي شريانين جي بيماريءَ جو خطرو گهٽجي سگهي ٿو. اداري هن دعويٰ کي قطعي سائنسي نتيجو قرار نه ڏنو.<ref name="FDA">{{حوالو ويب|title=Qualified Health Claims: Walnuts and Coronary Heart Disease|url=https://www.fda.gov/food/nutrition-food-labeling-and-critical-foods/qualified-health-claims-letters-enforcement-discretion|publisher=United States Food and Drug Administration|date=9 March 2004|language=en}}</ref> 2011ع ۾ يورپي خوراڪي سلامتيءَ واري اداري جي سائنسي جائزي ۾ روزانو 30 گرام اکروٽ کائڻ سان رت جي نالين جي اندرين تهه تي دارومدار رکندڙ ڦهلاءَ جي عمل ۾ بهتري بابت ثبوتن کي قبول ڪيو ويو. ساڳئي جائزي ۾ رت جي ايل ڊي ايل ڪوليسٽرول جي گهٽتائي بابت مخصوص دعويٰ لاءِ ڪافي سبب ۽ نتيجي وارو ثبوت نه مليو.<ref name="EFSA">{{Cite journal|title=Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to walnuts and maintenance of normal blood LDL-cholesterol concentrations and improvement of endothelium-dependent vasodilation|journal=EFSA Journal|year=2011|volume=9|issue=4|page=2074|doi=10.2903/j.efsa.2011.2074}}</ref> === رت جو دٻاءُ === 2020ع جي هڪ منظم تحقيقي جائزي ۾ اکروٽ جي استعمال ۽ رت جي دٻاءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جو مطالعو ڪيو ويو. محققن موجب، موجود ثبوت ايترا مضبوط نه هئا جو اکروٽ کائڻ کي رت جي دٻاءَ گهٽائڻ جي مستقل حڪمت عملي طور تجويز ڪري سگهجي.<ref name="BP">{{Cite journal|last1=Li|first1=Jiayang|last2=Jiang|first2=Bo|last3=Santos|first3=Heitor O.|title=Effects of walnut intake on blood pressure: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials|journal=Phytotherapy Research|year=2020|volume=34|issue=11|pages=2921–2931|doi=10.1002/ptr.6740}}</ref> === دماغي ۽ ذهني صحت === اکروٽ جي استعمال ۽ يادگيري، سوچڻ جي صلاحيت ۽ ٻين ذهني عملن بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. 2021ع جي هڪ منظم جائزي ۽ ميٽا تجزيي موجب، موجود مطالعي مان اکروٽ جي استعمال ۽ ذهني صحت جي وچ ۾ واضح ۽ حتمي لاڳاپو ثابت نه ٿيو.<ref name="Cognition">{{Cite journal|last1=Cahoon|first1=Danielle|last2=Shertukde|first2=Shruti P.|last3=Avendano|first3=Esther E.|title=Walnut intake, cognitive outcomes and risk factors: a systematic review and meta-analysis|journal=Annals of Medicine|year=2021|volume=53|issue=1|pages=972–998|doi=10.1080/07853890.2021.1925955}}</ref> == اکروٽ جي الرجي == اکروٽ انهن وڻن جي خشڪ ميون مان آهي، جيڪي ڪجهه ماڻهن ۾ خوراڪي الرجي پيدا ڪري سگهن ٿا. اکروٽ جي الرجي معمولي خارش کان وٺي شديد ۽ جان ليوا ردعمل تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="AllergyCollege">{{حوالو ويب|title=Tree Nut Allergy|url=https://acaai.org/allergies/allergic-conditions/food/tree-nut/|publisher=American College of Allergy, Asthma and Immunology|date=28 June 2023|language=en}}</ref> الرجيءَ جون عام علامتون پيٽ ۾ سور، الٽي، متلي، خارش، چپن يا ڳلي ۾ سُڄ، ساهه کڻڻ ۾ تڪليف ۽ نگلڻ ۾ ڏکيائي ٿي سگهن ٿيون. شديد حالت ۾ اينافائيليڪسس (''Anaphylaxis'') ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ترت طبي علاج ضروري هوندو آهي.<ref name="CanadaAllergy">{{حوالو ويب|title=Tree Nuts: Priority Food Allergens|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/reports-publications/food-safety/tree-nuts-priority-food-allergens.html|publisher=Health Canada|year=2017|language=en}}</ref> يورپ ۾ وڻن جي خشڪ ميون جي الرجي بابت 2024ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ان جي پکڙجڻ ۽ مختلف آباديءَ وارن گروهن ۾ فرق جو مطالعو ڪيو ويو.<ref name="Prevalence">{{حوالو جرنل|last1=Spolidoro|first1=G. C.|last2=Lisik|first2=D.|last3=Nyassi|first3=S.|title=Prevalence of tree nut allergy in Europe: A systematic review and meta-analysis|journal=Allergy|year=2024|volume=79|issue=2|pages=302–323|doi=10.1111/all.15905}}</ref> اکروٽ جي الرجي پيدا ڪندڙ پروٽينن ۾ لپڊ ٽرانسفر پروٽين، ٽو ايس البومين، وائسيلن، ليگيومن ۽ اوليوسن شامل آهن. ڪجهه ماڻهن ۾ اکروٽ ۽ پيڪان سميت ٻين وڻن جي خشڪ ميون جي الرجيءَ ۾ گڏيل ردعمل پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name="AllergenProteins">{{حوالو جرنل|last1=Borres|first1=M. P.|last2=Sato|first2=S.|last3=Ebisawa|first3=M.|title=Recent advances in diagnosing and managing nut allergies with focus on hazelnuts, walnuts, and cashew nuts|journal=World Allergy Organization Journal|year=2022|volume=15|issue=4|page=100641|doi=10.1016/j.waojou.2022.100641}}</ref> == اکروٽ جو ذخيرو ۽ حفاظت == اکروٽ ۾ چرٻيءَ جي گهڻي مقدار سبب غلط ذخيرو ڪرڻ سان ان جي ذائقي ۽ معيار ۾ خرابي اچي سگهي ٿي. آڪسيجن، گرمي ۽ نميءَ جي اثر هيٺ چرٻيون خراب ٿي سگهن ٿيون، جنهن سان بدبوءِ يا کٽاڻ پيدا ٿي سگهي ٿي. اکروٽ کي ٿڌي، خشڪ ۽ مناسب هوا بند انتظام واري جاءِ تي رکڻ گهرجي. ڊگهي عرصي لاءِ گهٽ گرمي پد تي ذخيرو ڪرڻ سان معيار برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. صنعتي ذخيرن ۾ منفي 3 کان صفر درجا سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گهريلو سطح تي ٿڌي ۽ گهٽ نميءَ واري جاءِ بهتر هوندي آهي.<ref name="Storage"/> نميءَ ۽ گرميءَ جي نامناسب حالتن ۾ اکروٽن تي ڦڦوند پيدا ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ڦڦوندون افلاٽوڪسن (''Aflatoxin'') جهڙا زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿيون. اهڙا آلوده اکروٽ کائڻ لاءِ محفوظ نه هوندا آهن.<ref name="FAOAflatoxin">{{حوالو ويب|title=Prevention of Aflatoxin Contamination|url=https://www.fao.org/docrep/w9474t/w9474t06.htm|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=1998|language=en}}</ref> == استعمال == === کاڌي ۾ استعمال === [[File:Walnuts in their shells available for sale.jpg|thumb|220px|وڪري لاءِ رکيل اکروٽ]] اکروٽ کي خام، ڀُڃي يا ٻين کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جو مغز مٺاڻن، ڪيڪن، بسڪيٽن، چاڪليٽ، سلادن ۽ مختلف روايتي کاڌن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو مغز سڄو، اڌ يا ننڍن ٽڪرن جي صورت ۾ وڪرو ٿيندو آهي. مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ اکروٽ اهم جزو آهي. ترڪي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي بقلوا، ايران جي فسنجان، جارجيا جي گوزيناڪي ۽ يورپ جي ڪيترن ڪيڪن ۽ مٺاڻن ۾ اکروٽ استعمال ٿيندو آهي. [[File:Gozinaki with walnuts.jpg|thumb|220px|اکروٽ ۽ ماکيءَ مان ٺهيل جارجيا جو روايتي مٺاڻ]] === اکروٽ جو تيل === اکروٽ جي مغز مان تيل حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي کاڌي ۽ ڪجهه ٻين مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو تيل سلادن جي ڊريسنگ ۽ ٿڌن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جو دونهي وارو نقطو نسبتاً گهٽ هجڻ سبب اهو تمام تيز گرميءَ تي ڊگهي وقت تائين ترڻ لاءِ مناسب نه هوندو آهي.<ref name="BBCOil">{{حوالو ويب|title=Walnut Oil Recipes|url=https://www.bbc.co.uk/food/walnut_oil|publisher=BBC|language=en}}</ref> === مس ۽ رنگ === اکروٽ جي ٻاهرين سائي کل مان ناسي رنگ جو قدرتي مادو حاصل ڪري سگهجي ٿو. ان کي ڪپڙن، وارن ۽ ٻين شين کي رنگڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. اکروٽ جي کل مان تيار ٿيندڙ مس لکڻ ۽ مصوريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.<ref name="Ink">{{حوالو ويب|title=Black Walnut Ink Workshop|url=http://www.gnsi.science-art.com/GNSIDC/reports/2002Oct/Oct2002.html|publisher=Guild of Natural Science Illustrators|year=2002|language=en}}</ref> قديم روم ۽ وچئين دور جي يورپ ۾ اکروٽ جي کل مان حاصل ٿيندڙ رنگ وارن کي رنگڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Hair">{{حوالو ڪتاب|last=Sherrow|first=Victoria|title=Encyclopedia of Hair: A Cultural History|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=9780313331459}}</ref> === صنعتي صفائي === اکروٽ جا سخت کوپا پيسي صفائي ۽ مٿاڇري تان گند يا پراڻو رنگ هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. پيسيل کوپن جي نسبتاً نرم رڳڙيندڙ خاصيت سبب اهي ڪجهه صنعتي صفائيءَ جي عملن ۾ استعمال ٿين ٿا. 1982ع ۾ جرمنيءَ ۾ آمريڪي فوج جي هڪ هيليڪاپٽر حادثي جي جاچ دوران معلوم ٿيو ته صفائيءَ ۾ استعمال ٿيل اکروٽ جي کوپي جا ذرڙا تيل جي هڪ رستي ۾ ڦاسي پيا هئا. انهيءَ واقعي کان پوءِ اهڙي صفائيءَ جي طريقي بابت هوابازيءَ جي شعبي ۾ حفاظتي خدشا پيدا ٿيا.<ref name="Crash">{{حوالو ويب|title=In Re Air Crash Disaster at Mannheim Germany on 9/11/82|url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/769/115/197097/|publisher=United States Court of Appeals, Third Circuit|year=1985|language=en}}</ref> === پاڻيءَ جي صفائي === تيل ۽ گئس جي صنعت ۾ پيسيل اکروٽ جي کوپن مان ٺهيل فلٽر پاڻيءَ مان تيل وارا آلودگي پيدا ڪندڙ ذرڙا ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Filters">{{حوالو ڪتاب|last=Cheremisinoff|first=Nicholas P.|title=Perfluorinated Chemicals: Contaminants of Concern|publisher=Wiley|year=2017|isbn=9781119363538|page=194}}</ref> === پالتو ٻلين لاءِ استعمال === پيسيل اکروٽ جا کوپا ڪجهه تجارتي شين ۾ پالتو ٻلين جي فضلي لاءِ بستري جهڙي مواد طور استعمال ٿيندا آهن. اهڙين شين کي مٽيءَ جي روايتي متبادل طور پيش ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه ماڻهن ۽ جانورن ۾ انهن سان حساسيت يا الرجيءَ جا خدشا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name="CatLitter">{{حوالو ويب|title=The Best Natural Cat Litter We Tested with Our Pets|url=https://www.insider.com/guides/pets/best-natural-cat-litter|website=Insider|date=24 October 2022|language=en}}</ref> === روايتي طب === اکروٽ ۽ ان جي وڻ جا مختلف حصا ڪيترن علائقن جي روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. اکروٽ کي باخ فلاور ريميڊيز (''Bach flower remedies'') جي تيارين ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. بهرحال، اهڙن گلن مان تيار ڪيل علاج سان ڪينسر يا ٻين سنگين بيمارين جي علاج يا روڪٿام بابت قابل اعتماد سائنسي ثبوت موجود نه آهن.<ref name="CancerResearch">{{حوالو ويب|title=Flower Remedies|url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/complementary-alternative-therapies/individual-therapies/flower-remedies|publisher=Cancer Research UK|language=en}}</ref> === گڏ ڪرڻ ۽ آرائشي استعمال === چين ۾ ڪجهه مخصوص قسمن جي اکروٽن جا وڏا، هم شڪل ۽ خوبصورت کوپا گڏ ڪرڻ جو رواج موجود آهي. انهن کي هٿن ۾ ڦيرائڻ، سينگار ۽ گڏ ڪرڻ واريون شيون طور استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙن اکروٽن کي وينوان اکروٽ (''Wenwan walnuts'') چيو ويندو آهي.<ref name="Reuters">{{حوالو خبر|last1=Subler|first1=Jason|last2=Lee|first2=Jane Lanhee|title=Status-conscious investors shell out on great walnuts of China|url=https://www.reuters.com/article/us-china-walnuts-idUSBRE87R0NV20120828|publisher=Reuters|date=28 August 2012|language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|مڪمل اکروٽ، ٽٽل کوپو ۽ مغز File:Inside of a walnut in growth.jpg|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|سائي کل ۽ سخت کوپو File:Juglans regia 2009 G2.jpg|وڻ تي وڌندڙ اکروٽ File:California Blackwalnut.jpg|ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ File:Whole Walnut Kernel.jpg|اکروٽ جو مغز File:4 walnut kernels.jpg|اکروٽ جي مغز جا ٽڪرا File:Gozinaki with walnuts.jpg|اکروٽ مان ٺهيل جارجيا جو مٺاڻ File:Walnut murabba.jpg|ڪچن اکروٽن مان تيار ڪيل مربو File:A Pair Of Chnese Collectible Walnuts.jpg|چين ۾ گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آرائشي اکروٽ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[خشڪ ميوو]] * [[بادام]] * [[پستا]] * [[کاڌي جو تيل]] * [[باغباني]] * [[زراعت]] * [[مرزا قليچ بيگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{حوالو ڪتاب|last=Ramos|first=David D.|title=Walnut Production Manual|publisher=University of California Agriculture and Natural Resources|year=1997|isbn=9781879906273|url=https://books.google.com/books?id=yKawaOt88A0C}} * {{حوالو ڪتاب|last=Smith|first=Jane S.|title=The Garden of Invention: Luther Burbank and the Business of Breeding Plants|publisher=Penguin Books|year=2009|isbn=9780143116899}} * {{حوالو ڪتاب|ليکڪ=مرزا قليچ بيگ|عنوان=باغ ۽ باغباني|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|سال=1960|مقام=ڄامشورو}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1 ڪيو سائنس — عام اکروٽ جي نباتاتي ڄاڻ] * [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جا انگ اکر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Walnuts وڪيميڊيا ڪامنز تي اکروٽن جون تصويرون] [[زمرو:خشڪ ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق ٻج]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:فصل]] [[زمرو:ٻوٽا]] rjj7824a48myuzsjeo9vavzjvoiz2gg 426969 426968 2026-11-01T12:27:30Z Intisar Ali 8681 426969 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جگلانس جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج}} {{Infobox | name = اکروٽ | above = اکروٽ | image = [[File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|270px]] | caption = اکروٽ جو سخت کوپو ۽ کاڌي لائق مغز | header1 = نباتاتي ۽ غذائي ڄاڻ | label2 = عام نالو | data2 = اکروٽ | label3 = انگريزي نالو | data3 = وال نٽ | label4 = سائنسي جنس | data4 = جگلانس (''Juglans'') | label5 = خاندان | data5 = جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') | label6 = مشهور قسم | data6 = فارسي يا عام اکروٽ (''Juglans regia'') | label7 = نباتاتي نوعيت | data7 = هڪ ٻج وارو، گٽليءَ جهڙو ڦر | label8 = استعمال ٿيندڙ حصو | data8 = ٻج جو مغز | label9 = غذائي توانائي | data9 = 654 ڪلو ڪيلوري في 100 گرام | label10 = اهم غذائي جزا | data10 = چرٻي، پروٽين، غذائي ريشو، ميگنيشيم، مينگنيز ۽ اوميگا-3 | label11 = اهم پيدا ڪندڙ ملڪ | data11 = [[چين]]، [[آمريڪا]]، [[ايران]] ۽ [[ترڪي]] | label12 = استعمال | data12 = کاڌو، تيل، رنگ، مس ۽ ٻيا صنعتي استعمال }} '''اکروٽ''' (انگريزي: ''Walnut'') جگلانس (''Juglans'') جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج آهي، جيڪو جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') نباتاتي خاندان سان تعلق رکي ٿو. عام طور تي اکروٽ مان مراد فارسي يا انگريزي اکروٽ، يعني جگلانس ريجيا (''Juglans regia'') هوندو آهي. اکروٽ سخت ڪاٺ جهڙي کوپي ۾ بند هوندو آهي، جنهن جي اندر ٻن حصن ۾ ورهايل مغز هوندو آهي. هي مغز غذائي چرٻين، پروٽين، معدنيات ۽ ٻين غذائي جزن جو ذريعو آهي.<ref name="Kew">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1|title=Juglans regia L.|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref><ref name="Small">{{حوالو ڪتاب|last=Small|first=Ernest|title=Top 100 Food Plants|publisher=NRC Research Press|year=2009|isbn=9780660198583|page=545|url=https://books.google.com/books?id=nyWY_YkV7qAC&pg=PA545}}</ref> اکروٽ کي روزمره جي استعمال ۾ خشڪ ميوو يا نٽ چيو ويندو آهي، پر نباتاتي لحاظ کان اهو حقيقي نٽ نه آهي. ان جي ڦر جي ٻاهرين سائي کل نباتاتي طور ڦر جي اصل بيضه دانيءَ جي ڀت جو حصو نه، پر اضافي گلائي بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. انهيءَ ڪري ان کي گٽليءَ جهڙو اضافي ڦر سمجهيو ويندو آهي. اکروٽ جا وڻ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا آهن. عام اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه هماليه کان اولهه ايشيا تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ پاڪستان، افغانستان، ايران ۽ ترڪي جا علائقا شامل آهن.<ref name="Kew"/> == نباتاتي بناوت == [[File:Inside of a walnut in growth.jpg|thumb|left|220px|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو]] اکروٽ جو ڦر عام طور گول يا بيضوي شڪل جو هوندو آهي. ان جي ٻاهرين سائي کل پچڻ دوران آهستي آهستي خشڪ ۽ ڀُرڀُري ٿيندي آهي، جڏهن ته اندر موجود سخت کوپو ٻج جي حفاظت ڪندو آهي. کوپي جي اندر مغز جا عام طور ٻه وڏا حصا هوندا آهن، جن جي وچ ۾ هڪ سنهي پردي جهڙي بناوت موجود هوندي آهي.<ref name="Harvest">{{حوالو ويب|last=Grant|first=Amy|date=19 April 2021|title=Walnut Tree Harvesting: When Are Walnuts Ready To Pick|url=https://www.gardeningknowhow.com/edible/nut-trees/walnut/walnut-tree-harvesting.htm|website=Gardening Know How|language=en}}</ref> اڪثر تجارتي اکروٽن جا کوپا ٻن حصن ۾ ورهائجي کلندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن ٽن يا چئن حصن وارا کوپا به پيدا ٿيندا آهن. اکروٽ جي مغز جي مٿان هڪ سنهي ناسي رنگ جي ٻج واري کل هوندي آهي، جنهن ۾ قدرتي اينٽي آڪسيڊنٽ مرڪب موجود هوندا آهن. اهي مرڪب ٻج جي چرٻين کي آڪسيجن جي اثر کان ڪجهه حد تائين محفوظ رکڻ ۾ مدد ڏيندا آهن.<ref name="Storage">{{حوالو ويب|title=Walnut: Agriculture – Transport Information Service|url=https://www.tis-gdv.de/tis_e/ware/nuesse/walnuss/walnuss.htm|publisher=German Insurance Association|year=2010|language=en}}</ref> [[File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|thumb|220px|سائي کل جي اندر اکروٽ جو سخت کوپو]] اتر اڌ گولي ۾ ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ سيپٽمبر کان نومبر تائين پچندا آهن. البت پچڻ جو وقت موسم، اوچائي، وڻ جي قسم ۽ مقامي آبهوا موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="Harvest"/> === وڻ ۽ پن === عام اکروٽ هڪ پن ڇاڻيندڙ وڻ آهي. ان جا پن مرڪب هوندا آهن ۽ هڪ مرڪزي ڏانڊيءَ تي ڪيترائي ننڍا پنڙا لڳل هوندا آهن. بهار جي موسم ۾ نوان پن نڪرندا آهن. ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ ٻين وڻن جي ڀيٽ ۾ دير سان پن ڪڍندو آهي. اکروٽ جي وڻ تي نر ۽ مادي گل الڳ الڳ هوندا آهن، پر ٻئي هڪ ئي وڻ تي پيدا ٿيندا آهن. نر گل عام طور لڙڪندڙ ٻورن ۾ هوندا آهن، جڏهن ته مادي گلن مان ڦر ٺهندو آهي. === ڪيميائي بناوت === اکروٽ جي سائي کل، کوپي ۽ وڻ جي مختلف حصن ۾ ڪيترائي نباتاتي ڪيميائي مرڪب موجود هوندا آهن. انهن ۾ پولي فينول، فينولڪ تيزاب، فلاوونائيڊ ۽ جگلُون (''Juglone'') شامل آهن. جگلُون هڪ قدرتي ڪيميائي مرڪب آهي، جيڪو خاص طور اکروٽ جي سائي کل ۽ ٻين حصن ۾ ملي ٿو.<ref name="Phenolics">{{Cite journal|last1=Cosmulescu|first1=Sina Niculina|last2=Trandafir|first2=Ion|last3=Achim|first3=Gheorghe|last4=Botu|first4=Mihai|last5=Baciu|first5=Adrian|last6=Gruia|first6=Marius|title=Phenolics of Green Husk in Mature Walnut Fruits|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|year=2010|volume=38|issue=1|pages=53–56|doi=10.15835/nbha3814624}}</ref> اکروٽ ۾ پيڊنڪيولاگن (''Pedunculagin'') نالي ايلئجي ٽينن پڻ موجود هوندو آهي. هي مرڪب پولي فينولن جي گروهه سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Ellagitannin">{{Cite journal|last1=Cerdá|first1=Begoña|last2=Tomás-Barberán|first2=Francisco A.|last3=Espín|first3=Juan Carlos|title=Metabolism of Antioxidant and Chemopreventive Ellagitannins from Strawberries, Raspberries, Walnuts, and Oak-Aged Wine in Humans|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|year=2005|volume=53|issue=2|pages=227–235|doi=10.1021/jf049144d}}</ref> فارسي اکروٽ جي ٿڙ جي کل مان ريجيولون (''Regiolone'')، جگلُون، بيٽولينڪ تيزاب ۽ سائٽوسٽيرول جهڙا مرڪب پڻ الڳ ڪيا ويا آهن.<ref name="Regiolone">{{Cite journal|last1=Talapatra|first1=Sunil K.|last2=Karmacharya|first2=Bimala|last3=De|first3=Shambhu C.|last4=Talapatra|first4=Bani|title=(−)-Regiolone, an α-tetralone from Juglans regia: structure, stereochemistry and conformation|journal=Phytochemistry|year=1988|volume=27|issue=12|pages=3929–3932|doi=10.1016/0031-9422(88)83047-4}}</ref> == اکروٽ جا قسم == جگلانس جنس ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي پنهنجي قدرتي ورڇ، ڦر جي شڪل، کوپي جي سختي ۽ استعمال جي لحاظ کان مختلف آهن. انهن مان فارسي اکروٽ عالمي خوراڪي واپار ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو.<ref name="Small"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جا اهم نباتاتي قسم ! style="background:#dceef5;" | عام نالو ! style="background:#dceef5;" | سائنسي نالو ! style="background:#dceef5;" | قدرتي علائقو يا خصوصيت |- | style="background:#fff1d6;" | فارسي يا انگريزي اکروٽ | ''Juglans regia'' | اولهه ايشيا ۽ اولهه هماليه؛ تجارتي طور سڀ کان وڌيڪ پوکيل قسم |- | ڪارو اکروٽ | ''Juglans nigra'' | اتر آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن جو مقامي وڻ؛ سخت کوپي ۽ قيمتي ڪاٺ سبب مشهور |- | جاپاني اکروٽ | ''Juglans ailantifolia'' | جاپان سان لاڳاپيل قسم؛ ان جي دل جهڙي شڪل واري قسم کي هارٽ نٽ چيو ويندو آهي |- | بٽر نٽ | ''Juglans cinerea'' | اتر آمريڪا جو قسم؛ ان جا ٻج کاڌي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن |- | ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ | ''Juglans californica'' | ڪيليفورنيا جو مقامي قسم |- | ايريزونا اکروٽ | ''Juglans major'' | آمريڪا جي ڏکڻ اولهه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ملندڙ قسم |} فارسي اکروٽ جا ڪيترائي تجارتي پوکيل قسم تيار ڪيا ويا آهن. انهن ۾ چانڊلر، هارٽلي، هاورڊ، فرينڪيٽ، سير، ٽولاري، پين، لارا، فرنيٽ ۽ فرنور مشهور آهن. انهن قسمن ۾ ڦر جي ماپ، پيداوار، پچڻ جو وقت، کوپي جي ٿولهه ۽ موسمي موافقت ۾ فرق هوندو آهي.<ref name="Cultivars">{{حوالو ويب|title=Walnut Cultivar Table|url=http://fruitandnuteducation.ucdavis.edu/fruitnutproduction/Walnut/Walnut_Cultivar_Table/|publisher=University of California, Davis|year=2018|language=en}}</ref> == تاريخ == اکروٽ جي استعمال ۽ پوک جي تاريخ قديم آهي. فارسي اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه ايشيا ۽ هماليه جي علائقن سان لاڳاپيل آهي، جتان اهو انساني پوک ۽ واپار وسيلي ٻين علائقن تائين پهتو.<ref name="Kew"/> بازنطيني ۽ عثماني دور ۾ اکروٽ لاءِ شاهي نٽ جي معنيٰ وارو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. قديم زرعي ادب ۾ اکروٽ جي وڻ، پوک ۽ سنڀال بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Geoponika">{{حوالو ڪتاب|title=Geoponika: Agricultural Pursuits|translator=Thomas Owen|year=1806|volume=2|location=London|url=https://archive.org/details/Geoponica02/page/n13/mode/1up}}</ref> ٻارهين صديءَ جي اندلسي زرعي عالم [[ابن العوام]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الفلاحة'' ۾ اکروٽ جي پوک ۽ باغبانيءَ بابت بحث ڪيو آهي. سندس تصنيف وچئين دور جي زرعي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="IbnAwwam">{{حوالو ڪتاب|last=Ibn al-Awwam|first=Yahya ibn Muhammad|title=Le livre de l'agriculture d'Ibn-al-Awam|publisher=A. Franck|year=1864|location=Paris|pages=271–276|url=https://archive.org/details/lelivredelagric00algoog/page/n14/mode/2up}}</ref> == ننڍي کنڊ ۾ اکروٽ == [[فائل:Juglans regia 2009 G2.jpg|thumb|220px|وڻ تي وڌندڙ ڪچو اکروٽ]] اکروٽ جي پوک ڏکڻ ايشيا جي ٿڌن ۽ معتدل جابلو علائقن ۾ ڪئي ويندي آهي. هماليه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي موسمي حالتن ۾ فارسي اکروٽ جي پوک لاءِ موزون ماحول ملي ٿو. سنڌي ليکڪ [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''باغ ۽ باغباني'' ۾ اکروٽ جي پوک بابت لکيو آهي ته اتر هندستان جي ٽڪرن تي اکروٽ جا وڻ عام ٿيندا آهن ۽ انهن مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي آهي. هن اهو پڻ ڄاڻايو ته ٻج مان تيار ڪيل ڪجهه وڻ ٻن يا ٽن فوٽن تائين وڌڻ کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين وڌيڪ واڌ نٿا ڪن ۽ آخرڪار سڙي وڃن ٿا.<ref name="Qaleech">{{حوالو ڪتاب|ليکڪ=مرزا قليچ بيگ|عنوان=باغ ۽ باغباني|سال=1960|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|مقام=ڄامشورو|ٻولي=سنڌي}}</ref> مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب، مقامي اکروٽ جا ڪي وڻ ننڍي قد جا هوندا آهن ۽ انهن جا پن ۽ ڦر نسبتاً گول هوندا آهن. هن مارچ ۾ ٻور اچڻ ۽ جولاءِ جي آخر ۾ ڦر پچڻ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. اهي مشاهدا سندس بيان ڪيل مقامي حالتن سان لاڳاپيل آهن؛ سڀني اکروٽن جي قسمن ۽ علائقن تي هڪجهڙا لاڳو نٿا ٿين.<ref name="Qaleech"/> == پوک ۽ باغباني == === آبهوا ۽ زمين === اکروٽ جا وڻ عام طور معتدل آبهوا ۾ سٺي واڌ ڪندا آهن. انهن کي اهڙي زمين جي ضرورت هوندي آهي، جنهن ۾ پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب انتظام هجي. پاڻي بيهڻ سبب پاڙن جي صحت متاثر ٿي سگهي ٿي. ڪيترن تجارتي قسمن کي سياري جي ٿڌ ۽ بهار جي مناسب گرميءَ جي ضرورت هوندي آهي. === واڌ ۽ افزائش === اکروٽ جا وڻ ٻج مان پيدا ڪري سگهجن ٿا، پر تجارتي باغن ۾ مطلوبه قسم جون خصوصيتون برقرار رکڻ لاءِ پيوندڪاري ۽ ٻين نباتاتي افزائش جي طريقن کي ترجيح ڏني ويندي آهي. ٻج مان پيدا ٿيل وڻ لازمي طور پنهنجي ماءُ وڻ جهڙا نه هوندا آهن. ڪجهه باغن ۾ فارسي اکروٽ کي ٻين جگلانس قسمن جي پاڙن تي پيوند ڪيو ويندو آهي. ڪيليفورنيا جي ڪاري اکروٽ ۽ ان سان لاڳاپيل پاڙن جو استعمال پڻ تجارتي باغبانيءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Small"/> === فصل جي تياري === اکروٽ جي فصل جو وقت قسم ۽ آبهوا موجب مختلف هوندو آهي. جڏهن ٻاهرين سائي کل ڦاٽڻ يا نرم ٿيڻ شروع ڪري ٿي ۽ اندر جو سخت کوپو مڪمل پختگي حاصل ڪري ٿو، تڏهن فصل لاهڻ جو وقت ويجهو هوندو آهي. فصل لاهڻ کان پوءِ ٻاهرين کل هٽائي اکروٽن کي مناسب نموني سڪايو ويندو آهي.<ref name="Harvest"/> == عالمي پيداوار == [[چين]] عالمي سطح تي اکروٽ پيدا ڪندڙ اهم ملڪن مان سڀ کان وڏو ملڪ آهي. گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جي شمارياتي ڊيٽابيس موجب، 2023ع ۾ دنيا ۾ کوپي سميت اکروٽن جي پيداوار لڳ ڀڳ 40 لک ميٽرڪ ٽن هئي، جنهن مان چين جو حصو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="FAO">{{حوالو ويب|title=Walnuts, in shell: Production Quantity, 2023|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=FAOSTAT|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | دنيا ۾ اکروٽ جي پيداوار، 2023ع ! style="background:#dceef5;" | ملڪ ! style="background:#dceef5;" | پيداوار، لک ميٽرڪ ٽن |- | style="background:#fff1d6;" | [[چين]] | 14.0 |- | [[آمريڪا]] | 7.5 |- | [[ايران]] | 3.8 |- | [[ترڪي]] | 3.6 |- | [[ميڪسيڪو]] | 1.7 |- ! style="background:#dceef5;" | سڄي دنيا ! style="background:#dceef5;" | لڳ ڀڳ 40 |} <small>ذريعو: گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جو شمارياتي ڊيٽابيس؛ 2023ع جا انگ اکر.<ref name="FAO"/></small> عالمي پيداوار جا انگ اکر مختلف ادارن وٽ شمارياتي طريقن، فصل جي سال ۽ کوپي سميت يا بنا کوپي وزن جي بنياد تي مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري انهن جو تقابلو ڪندي استعمال ٿيل ماپ ۽ سال کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. == غذائي قدر == [[File:Whole Walnut Kernel.jpg|thumb|220px|اکروٽ جو مڪمل مغز]] اکروٽ غذائي توانائيءَ سان ڀرپور خشڪ ميوو آهي. ان ۾ چرٻيءَ جو مقدار ٻين ڪيترن ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي. آمريڪا جي زراعت کاتي جي غذائي ڊيٽابيس موجب، عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام کاڌي لائق حصي مان لڳ ڀڳ 654 ڪلو ڪيلوري توانائي ملي ٿي.<ref name="USDA">{{حوالو ويب|title=Nuts, walnuts, English: Nutrient Data|url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/170187/nutrients|publisher=United States Department of Agriculture|website=FoodData Central|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#287a50;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ غذائي جزا ! style="background:#def3e5;" | غذائي جزو ! style="background:#def3e5;" | مقدار |- | توانائي | 654 ڪلو ڪيلوري |- | پاڻي | 4.07 گرام |- | پروٽين | 15.23 گرام |- | ڪُل چرٻي | 65.21 گرام |- | ڪاربوهائيڊريٽ | 13.71 گرام |- | غذائي ريشو | 6.7 گرام |- | قدرتي کنڊ | 2.61 گرام |- | ڪيلشيم | 98 ملي گرام |- | ميگنيشيم | 158 ملي گرام |- | فاسفورس | 346 ملي گرام |- | پوٽاشيم | 441 ملي گرام |- | لوهه | 2.91 ملي گرام |- | مينگنيز | 3.414 ملي گرام |- | زنڪ | 3.09 ملي گرام |- | وٽامن بي 6 | 0.537 ملي گرام |- | فوليٽ | 98 مائڪروگرام |} <small>ذريعو: آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس. مقدار خام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز لاءِ آهن.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيون ۽ اوميگا-3 === اکروٽ جي چرٻين جو وڏو حصو غير سير ٿيل چرٻين تي مشتمل هوندو آهي. انهن ۾ پولي اَن سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊ نمايان آهن. خاص طور الفا لينولينڪ تيزاب (''Alpha-linolenic acid'')، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ اوميگا-3 چرٻي آهي، ۽ لينوليئڪ تيزاب (''Linoleic acid'')، جيڪو اوميگا-6 چرٻي آهي، اکروٽ ۾ موجود هوندا آهن.<ref name="USDA"/> عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ لڳ ڀڳ 47 گرام پولي اَن سيچوريٽيڊ چرٻيون هونديون آهن. انهن مان لڳ ڀڳ 9 گرام الفا لينولينڪ تيزاب ۽ 38 گرام لينوليئڪ تيزاب هوندو آهي.<ref name="USDA"/> == صحت بابت تحقيق == === دل ۽ رت جي نالين جي صحت === 2004ع ۾ آمريڪا جي خوراڪ ۽ دوائن واري اداري هڪ مشروط صحت واري دعويٰ جي اجازت ڏني، جنهن موجب محدود، پر مڪمل طور حتمي نه ٿيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزانو لڳ ڀڳ 42.5 گرام اکروٽ، گهٽ سير ٿيل چرٻي ۽ گهٽ ڪوليسٽرول واري غذا جي حصي طور، اضافي ڪيلوريون وڌائڻ کان سواءِ کائڻ سان دل جي شريانين جي بيماريءَ جو خطرو گهٽجي سگهي ٿو. اداري هن دعويٰ کي قطعي سائنسي نتيجو قرار نه ڏنو.<ref name="FDA">{{حوالو ويب|title=Qualified Health Claims: Walnuts and Coronary Heart Disease|url=https://www.fda.gov/food/nutrition-food-labeling-and-critical-foods/qualified-health-claims-letters-enforcement-discretion|publisher=United States Food and Drug Administration|date=9 March 2004|language=en}}</ref> 2011ع ۾ يورپي خوراڪي سلامتيءَ واري اداري جي سائنسي جائزي ۾ روزانو 30 گرام اکروٽ کائڻ سان رت جي نالين جي اندرين تهه تي دارومدار رکندڙ ڦهلاءَ جي عمل ۾ بهتري بابت ثبوتن کي قبول ڪيو ويو. ساڳئي جائزي ۾ رت جي ايل ڊي ايل ڪوليسٽرول جي گهٽتائي بابت مخصوص دعويٰ لاءِ ڪافي سبب ۽ نتيجي وارو ثبوت نه مليو.<ref name="EFSA">{{Cite journal|title=Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to walnuts and maintenance of normal blood LDL-cholesterol concentrations and improvement of endothelium-dependent vasodilation|journal=EFSA Journal|year=2011|volume=9|issue=4|page=2074|doi=10.2903/j.efsa.2011.2074}}</ref> === رت جو دٻاءُ === 2020ع جي هڪ منظم تحقيقي جائزي ۾ اکروٽ جي استعمال ۽ رت جي دٻاءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جو مطالعو ڪيو ويو. محققن موجب، موجود ثبوت ايترا مضبوط نه هئا جو اکروٽ کائڻ کي رت جي دٻاءَ گهٽائڻ جي مستقل حڪمت عملي طور تجويز ڪري سگهجي.<ref name="BP">{{Cite journal|last1=Li|first1=Jiayang|last2=Jiang|first2=Bo|last3=Santos|first3=Heitor O.|title=Effects of walnut intake on blood pressure: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials|journal=Phytotherapy Research|year=2020|volume=34|issue=11|pages=2921–2931|doi=10.1002/ptr.6740}}</ref> === دماغي ۽ ذهني صحت === اکروٽ جي استعمال ۽ يادگيري، سوچڻ جي صلاحيت ۽ ٻين ذهني عملن بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. 2021ع جي هڪ منظم جائزي ۽ ميٽا تجزيي موجب، موجود مطالعي مان اکروٽ جي استعمال ۽ ذهني صحت جي وچ ۾ واضح ۽ حتمي لاڳاپو ثابت نه ٿيو.<ref name="Cognition">{{Cite journal|last1=Cahoon|first1=Danielle|last2=Shertukde|first2=Shruti P.|last3=Avendano|first3=Esther E.|title=Walnut intake, cognitive outcomes and risk factors: a systematic review and meta-analysis|journal=Annals of Medicine|year=2021|volume=53|issue=1|pages=972–998|doi=10.1080/07853890.2021.1925955}}</ref> == اکروٽ جي الرجي == اکروٽ انهن وڻن جي خشڪ ميون مان آهي، جيڪي ڪجهه ماڻهن ۾ خوراڪي الرجي پيدا ڪري سگهن ٿا. اکروٽ جي الرجي معمولي خارش کان وٺي شديد ۽ جان ليوا ردعمل تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="AllergyCollege">{{حوالو ويب|title=Tree Nut Allergy|url=https://acaai.org/allergies/allergic-conditions/food/tree-nut/|publisher=American College of Allergy, Asthma and Immunology|date=28 June 2023|language=en}}</ref> الرجيءَ جون عام علامتون پيٽ ۾ سور، الٽي، متلي، خارش، چپن يا ڳلي ۾ سُڄ، ساهه کڻڻ ۾ تڪليف ۽ نگلڻ ۾ ڏکيائي ٿي سگهن ٿيون. شديد حالت ۾ اينافائيليڪسس (''Anaphylaxis'') ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ترت طبي علاج ضروري هوندو آهي.<ref name="CanadaAllergy">{{حوالو ويب|title=Tree Nuts: Priority Food Allergens|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/reports-publications/food-safety/tree-nuts-priority-food-allergens.html|publisher=Health Canada|year=2017|language=en}}</ref> يورپ ۾ وڻن جي خشڪ ميون جي الرجي بابت 2024ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ان جي پکڙجڻ ۽ مختلف آباديءَ وارن گروهن ۾ فرق جو مطالعو ڪيو ويو.<ref name="Prevalence">{{حوالو جرنل|last1=Spolidoro|first1=G. C.|last2=Lisik|first2=D.|last3=Nyassi|first3=S.|title=Prevalence of tree nut allergy in Europe: A systematic review and meta-analysis|journal=Allergy|year=2024|volume=79|issue=2|pages=302–323|doi=10.1111/all.15905}}</ref> اکروٽ جي الرجي پيدا ڪندڙ پروٽينن ۾ لپڊ ٽرانسفر پروٽين، ٽو ايس البومين، وائسيلن، ليگيومن ۽ اوليوسن شامل آهن. ڪجهه ماڻهن ۾ اکروٽ ۽ پيڪان سميت ٻين وڻن جي خشڪ ميون جي الرجيءَ ۾ گڏيل ردعمل پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name="AllergenProteins">{{حوالو جرنل|last1=Borres|first1=M. P.|last2=Sato|first2=S.|last3=Ebisawa|first3=M.|title=Recent advances in diagnosing and managing nut allergies with focus on hazelnuts, walnuts, and cashew nuts|journal=World Allergy Organization Journal|year=2022|volume=15|issue=4|page=100641|doi=10.1016/j.waojou.2022.100641}}</ref> == اکروٽ جو ذخيرو ۽ حفاظت == اکروٽ ۾ چرٻيءَ جي گهڻي مقدار سبب غلط ذخيرو ڪرڻ سان ان جي ذائقي ۽ معيار ۾ خرابي اچي سگهي ٿي. آڪسيجن، گرمي ۽ نميءَ جي اثر هيٺ چرٻيون خراب ٿي سگهن ٿيون، جنهن سان بدبوءِ يا کٽاڻ پيدا ٿي سگهي ٿي. اکروٽ کي ٿڌي، خشڪ ۽ مناسب هوا بند انتظام واري جاءِ تي رکڻ گهرجي. ڊگهي عرصي لاءِ گهٽ گرمي پد تي ذخيرو ڪرڻ سان معيار برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. صنعتي ذخيرن ۾ منفي 3 کان صفر درجا سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گهريلو سطح تي ٿڌي ۽ گهٽ نميءَ واري جاءِ بهتر هوندي آهي.<ref name="Storage"/> نميءَ ۽ گرميءَ جي نامناسب حالتن ۾ اکروٽن تي ڦڦوند پيدا ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ڦڦوندون افلاٽوڪسن (''Aflatoxin'') جهڙا زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿيون. اهڙا آلوده اکروٽ کائڻ لاءِ محفوظ نه هوندا آهن.<ref name="FAOAflatoxin">{{حوالو ويب|title=Prevention of Aflatoxin Contamination|url=https://www.fao.org/docrep/w9474t/w9474t06.htm|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=1998|language=en}}</ref> == استعمال == === کاڌي ۾ استعمال === [[File:Walnuts in their shells available for sale.jpg|thumb|220px|وڪري لاءِ رکيل اکروٽ]] اکروٽ کي خام، ڀُڃي يا ٻين کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جو مغز مٺاڻن، ڪيڪن، بسڪيٽن، چاڪليٽ، سلادن ۽ مختلف روايتي کاڌن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو مغز سڄو، اڌ يا ننڍن ٽڪرن جي صورت ۾ وڪرو ٿيندو آهي. مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ اکروٽ اهم جزو آهي. ترڪي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي بقلوا، ايران جي فسنجان، جارجيا جي گوزيناڪي ۽ يورپ جي ڪيترن ڪيڪن ۽ مٺاڻن ۾ اکروٽ استعمال ٿيندو آهي. [[File:Gozinaki with walnuts.jpg|thumb|220px|اکروٽ ۽ ماکيءَ مان ٺهيل جارجيا جو روايتي مٺاڻ]] === اکروٽ جو تيل === اکروٽ جي مغز مان تيل حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي کاڌي ۽ ڪجهه ٻين مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو تيل سلادن جي ڊريسنگ ۽ ٿڌن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جو دونهي وارو نقطو نسبتاً گهٽ هجڻ سبب اهو تمام تيز گرميءَ تي ڊگهي وقت تائين ترڻ لاءِ مناسب نه هوندو آهي.<ref name="BBCOil">{{حوالو ويب|title=Walnut Oil Recipes|url=https://www.bbc.co.uk/food/walnut_oil|publisher=BBC|language=en}}</ref> === مس ۽ رنگ === اکروٽ جي ٻاهرين سائي کل مان ناسي رنگ جو قدرتي مادو حاصل ڪري سگهجي ٿو. ان کي ڪپڙن، وارن ۽ ٻين شين کي رنگڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. اکروٽ جي کل مان تيار ٿيندڙ مس لکڻ ۽ مصوريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.<ref name="Ink">{{حوالو ويب|title=Black Walnut Ink Workshop|url=http://www.gnsi.science-art.com/GNSIDC/reports/2002Oct/Oct2002.html|publisher=Guild of Natural Science Illustrators|year=2002|language=en}}</ref> قديم روم ۽ وچئين دور جي يورپ ۾ اکروٽ جي کل مان حاصل ٿيندڙ رنگ وارن کي رنگڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Hair">{{حوالو ڪتاب|last=Sherrow|first=Victoria|title=Encyclopedia of Hair: A Cultural History|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=9780313331459}}</ref> === صنعتي صفائي === اکروٽ جا سخت کوپا پيسي صفائي ۽ مٿاڇري تان گند يا پراڻو رنگ هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. پيسيل کوپن جي نسبتاً نرم رڳڙيندڙ خاصيت سبب اهي ڪجهه صنعتي صفائيءَ جي عملن ۾ استعمال ٿين ٿا. 1982ع ۾ جرمنيءَ ۾ آمريڪي فوج جي هڪ هيليڪاپٽر حادثي جي جاچ دوران معلوم ٿيو ته صفائيءَ ۾ استعمال ٿيل اکروٽ جي کوپي جا ذرڙا تيل جي هڪ رستي ۾ ڦاسي پيا هئا. انهيءَ واقعي کان پوءِ اهڙي صفائيءَ جي طريقي بابت هوابازيءَ جي شعبي ۾ حفاظتي خدشا پيدا ٿيا.<ref name="Crash">{{حوالو ويب|title=In Re Air Crash Disaster at Mannheim Germany on 9/11/82|url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/769/115/197097/|publisher=United States Court of Appeals, Third Circuit|year=1985|language=en}}</ref> === پاڻيءَ جي صفائي === تيل ۽ گئس جي صنعت ۾ پيسيل اکروٽ جي کوپن مان ٺهيل فلٽر پاڻيءَ مان تيل وارا آلودگي پيدا ڪندڙ ذرڙا ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Filters">{{حوالو ڪتاب|last=Cheremisinoff|first=Nicholas P.|title=Perfluorinated Chemicals: Contaminants of Concern|publisher=Wiley|year=2017|isbn=9781119363538|page=194}}</ref> === پالتو ٻلين لاءِ استعمال === پيسيل اکروٽ جا کوپا ڪجهه تجارتي شين ۾ پالتو ٻلين جي فضلي لاءِ بستري جهڙي مواد طور استعمال ٿيندا آهن. اهڙين شين کي مٽيءَ جي روايتي متبادل طور پيش ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه ماڻهن ۽ جانورن ۾ انهن سان حساسيت يا الرجيءَ جا خدشا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name="CatLitter">{{حوالو ويب|title=The Best Natural Cat Litter We Tested with Our Pets|url=https://www.insider.com/guides/pets/best-natural-cat-litter|website=Insider|date=24 October 2022|language=en}}</ref> === روايتي طب === اکروٽ ۽ ان جي وڻ جا مختلف حصا ڪيترن علائقن جي روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. اکروٽ کي باخ فلاور ريميڊيز (''Bach flower remedies'') جي تيارين ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. بهرحال، اهڙن گلن مان تيار ڪيل علاج سان ڪينسر يا ٻين سنگين بيمارين جي علاج يا روڪٿام بابت قابل اعتماد سائنسي ثبوت موجود نه آهن.<ref name="CancerResearch">{{حوالو ويب|title=Flower Remedies|url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/complementary-alternative-therapies/individual-therapies/flower-remedies|publisher=Cancer Research UK|language=en}}</ref> === گڏ ڪرڻ ۽ آرائشي استعمال === چين ۾ ڪجهه مخصوص قسمن جي اکروٽن جا وڏا، هم شڪل ۽ خوبصورت کوپا گڏ ڪرڻ جو رواج موجود آهي. انهن کي هٿن ۾ ڦيرائڻ، سينگار ۽ گڏ ڪرڻ واريون شيون طور استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙن اکروٽن کي وينوان اکروٽ (''Wenwan walnuts'') چيو ويندو آهي.<ref name="Reuters">{{حوالو خبر|last1=Subler|first1=Jason|last2=Lee|first2=Jane Lanhee|title=Status-conscious investors shell out on great walnuts of China|url=https://www.reuters.com/article/us-china-walnuts-idUSBRE87R0NV20120828|publisher=Reuters|date=28 August 2012|language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|مڪمل اکروٽ، ٽٽل کوپو ۽ مغز File:Inside of a walnut in growth.jpg|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|سائي کل ۽ سخت کوپو File:Juglans regia 2009 G2.jpg|وڻ تي وڌندڙ اکروٽ File:California Blackwalnut.jpg|ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ File:Whole Walnut Kernel.jpg|اکروٽ جو مغز File:4 walnut kernels.jpg|اکروٽ جي مغز جا ٽڪرا File:Gozinaki with walnuts.jpg|اکروٽ مان ٺهيل جارجيا جو مٺاڻ File:Walnut murabba.jpg|ڪچن اکروٽن مان تيار ڪيل مربو File:A Pair Of Chnese Collectible Walnuts.jpg|چين ۾ گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آرائشي اکروٽ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[خشڪ ميوو]] * [[بادام]] * [[پستا]] * [[کاڌي جو تيل]] * [[باغباني]] * [[زراعت]] * [[مرزا قليچ بيگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{حوالو ڪتاب|last=Ramos|first=David D.|title=Walnut Production Manual|publisher=University of California Agriculture and Natural Resources|year=1997|isbn=9781879906273|url=https://books.google.com/books?id=yKawaOt88A0C}} * {{حوالو ڪتاب|last=Smith|first=Jane S.|title=The Garden of Invention: Luther Burbank and the Business of Breeding Plants|publisher=Penguin Books|year=2009|isbn=9780143116899}} * {{حوالو ڪتاب|ليکڪ=مرزا قليچ بيگ|عنوان=باغ ۽ باغباني|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|سال=1960|مقام=ڄامشورو}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1 ڪيو سائنس — عام اکروٽ جي نباتاتي ڄاڻ] * [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جا انگ اکر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Walnuts وڪيميڊيا ڪامنز تي اکروٽن جون تصويرون] [[زمرو:خشڪ ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق ٻج]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:فصل]] [[زمرو:ٻوٽا]] hihq0f1e90l98bbv2ryd7w7i6ymdewq 426970 426969 2026-11-01T12:31:04Z Intisar Ali 8681 /* ننڍي کنڊ ۾ اکروٽ */ 426970 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جگلانس جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج}} {{Infobox | name = اکروٽ | above = اکروٽ | image = [[File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|270px]] | caption = اکروٽ جو سخت کوپو ۽ کاڌي لائق مغز | header1 = نباتاتي ۽ غذائي ڄاڻ | label2 = عام نالو | data2 = اکروٽ | label3 = انگريزي نالو | data3 = وال نٽ | label4 = سائنسي جنس | data4 = جگلانس (''Juglans'') | label5 = خاندان | data5 = جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') | label6 = مشهور قسم | data6 = فارسي يا عام اکروٽ (''Juglans regia'') | label7 = نباتاتي نوعيت | data7 = هڪ ٻج وارو، گٽليءَ جهڙو ڦر | label8 = استعمال ٿيندڙ حصو | data8 = ٻج جو مغز | label9 = غذائي توانائي | data9 = 654 ڪلو ڪيلوري في 100 گرام | label10 = اهم غذائي جزا | data10 = چرٻي، پروٽين، غذائي ريشو، ميگنيشيم، مينگنيز ۽ اوميگا-3 | label11 = اهم پيدا ڪندڙ ملڪ | data11 = [[چين]]، [[آمريڪا]]، [[ايران]] ۽ [[ترڪي]] | label12 = استعمال | data12 = کاڌو، تيل، رنگ، مس ۽ ٻيا صنعتي استعمال }} '''اکروٽ''' (انگريزي: ''Walnut'') جگلانس (''Juglans'') جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج آهي، جيڪو جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') نباتاتي خاندان سان تعلق رکي ٿو. عام طور تي اکروٽ مان مراد فارسي يا انگريزي اکروٽ، يعني جگلانس ريجيا (''Juglans regia'') هوندو آهي. اکروٽ سخت ڪاٺ جهڙي کوپي ۾ بند هوندو آهي، جنهن جي اندر ٻن حصن ۾ ورهايل مغز هوندو آهي. هي مغز غذائي چرٻين، پروٽين، معدنيات ۽ ٻين غذائي جزن جو ذريعو آهي.<ref name="Kew">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1|title=Juglans regia L.|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref><ref name="Small">{{حوالو ڪتاب|last=Small|first=Ernest|title=Top 100 Food Plants|publisher=NRC Research Press|year=2009|isbn=9780660198583|page=545|url=https://books.google.com/books?id=nyWY_YkV7qAC&pg=PA545}}</ref> اکروٽ کي روزمره جي استعمال ۾ خشڪ ميوو يا نٽ چيو ويندو آهي، پر نباتاتي لحاظ کان اهو حقيقي نٽ نه آهي. ان جي ڦر جي ٻاهرين سائي کل نباتاتي طور ڦر جي اصل بيضه دانيءَ جي ڀت جو حصو نه، پر اضافي گلائي بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. انهيءَ ڪري ان کي گٽليءَ جهڙو اضافي ڦر سمجهيو ويندو آهي. اکروٽ جا وڻ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا آهن. عام اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه هماليه کان اولهه ايشيا تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ پاڪستان، افغانستان، ايران ۽ ترڪي جا علائقا شامل آهن.<ref name="Kew"/> == نباتاتي بناوت == [[File:Inside of a walnut in growth.jpg|thumb|left|220px|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو]] اکروٽ جو ڦر عام طور گول يا بيضوي شڪل جو هوندو آهي. ان جي ٻاهرين سائي کل پچڻ دوران آهستي آهستي خشڪ ۽ ڀُرڀُري ٿيندي آهي، جڏهن ته اندر موجود سخت کوپو ٻج جي حفاظت ڪندو آهي. کوپي جي اندر مغز جا عام طور ٻه وڏا حصا هوندا آهن، جن جي وچ ۾ هڪ سنهي پردي جهڙي بناوت موجود هوندي آهي.<ref name="Harvest">{{حوالو ويب|last=Grant|first=Amy|date=19 April 2021|title=Walnut Tree Harvesting: When Are Walnuts Ready To Pick|url=https://www.gardeningknowhow.com/edible/nut-trees/walnut/walnut-tree-harvesting.htm|website=Gardening Know How|language=en}}</ref> اڪثر تجارتي اکروٽن جا کوپا ٻن حصن ۾ ورهائجي کلندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن ٽن يا چئن حصن وارا کوپا به پيدا ٿيندا آهن. اکروٽ جي مغز جي مٿان هڪ سنهي ناسي رنگ جي ٻج واري کل هوندي آهي، جنهن ۾ قدرتي اينٽي آڪسيڊنٽ مرڪب موجود هوندا آهن. اهي مرڪب ٻج جي چرٻين کي آڪسيجن جي اثر کان ڪجهه حد تائين محفوظ رکڻ ۾ مدد ڏيندا آهن.<ref name="Storage">{{حوالو ويب|title=Walnut: Agriculture – Transport Information Service|url=https://www.tis-gdv.de/tis_e/ware/nuesse/walnuss/walnuss.htm|publisher=German Insurance Association|year=2010|language=en}}</ref> [[File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|thumb|220px|سائي کل جي اندر اکروٽ جو سخت کوپو]] اتر اڌ گولي ۾ ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ سيپٽمبر کان نومبر تائين پچندا آهن. البت پچڻ جو وقت موسم، اوچائي، وڻ جي قسم ۽ مقامي آبهوا موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="Harvest"/> === وڻ ۽ پن === عام اکروٽ هڪ پن ڇاڻيندڙ وڻ آهي. ان جا پن مرڪب هوندا آهن ۽ هڪ مرڪزي ڏانڊيءَ تي ڪيترائي ننڍا پنڙا لڳل هوندا آهن. بهار جي موسم ۾ نوان پن نڪرندا آهن. ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ ٻين وڻن جي ڀيٽ ۾ دير سان پن ڪڍندو آهي. اکروٽ جي وڻ تي نر ۽ مادي گل الڳ الڳ هوندا آهن، پر ٻئي هڪ ئي وڻ تي پيدا ٿيندا آهن. نر گل عام طور لڙڪندڙ ٻورن ۾ هوندا آهن، جڏهن ته مادي گلن مان ڦر ٺهندو آهي. === ڪيميائي بناوت === اکروٽ جي سائي کل، کوپي ۽ وڻ جي مختلف حصن ۾ ڪيترائي نباتاتي ڪيميائي مرڪب موجود هوندا آهن. انهن ۾ پولي فينول، فينولڪ تيزاب، فلاوونائيڊ ۽ جگلُون (''Juglone'') شامل آهن. جگلُون هڪ قدرتي ڪيميائي مرڪب آهي، جيڪو خاص طور اکروٽ جي سائي کل ۽ ٻين حصن ۾ ملي ٿو.<ref name="Phenolics">{{Cite journal|last1=Cosmulescu|first1=Sina Niculina|last2=Trandafir|first2=Ion|last3=Achim|first3=Gheorghe|last4=Botu|first4=Mihai|last5=Baciu|first5=Adrian|last6=Gruia|first6=Marius|title=Phenolics of Green Husk in Mature Walnut Fruits|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|year=2010|volume=38|issue=1|pages=53–56|doi=10.15835/nbha3814624}}</ref> اکروٽ ۾ پيڊنڪيولاگن (''Pedunculagin'') نالي ايلئجي ٽينن پڻ موجود هوندو آهي. هي مرڪب پولي فينولن جي گروهه سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Ellagitannin">{{Cite journal|last1=Cerdá|first1=Begoña|last2=Tomás-Barberán|first2=Francisco A.|last3=Espín|first3=Juan Carlos|title=Metabolism of Antioxidant and Chemopreventive Ellagitannins from Strawberries, Raspberries, Walnuts, and Oak-Aged Wine in Humans|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|year=2005|volume=53|issue=2|pages=227–235|doi=10.1021/jf049144d}}</ref> فارسي اکروٽ جي ٿڙ جي کل مان ريجيولون (''Regiolone'')، جگلُون، بيٽولينڪ تيزاب ۽ سائٽوسٽيرول جهڙا مرڪب پڻ الڳ ڪيا ويا آهن.<ref name="Regiolone">{{Cite journal|last1=Talapatra|first1=Sunil K.|last2=Karmacharya|first2=Bimala|last3=De|first3=Shambhu C.|last4=Talapatra|first4=Bani|title=(−)-Regiolone, an α-tetralone from Juglans regia: structure, stereochemistry and conformation|journal=Phytochemistry|year=1988|volume=27|issue=12|pages=3929–3932|doi=10.1016/0031-9422(88)83047-4}}</ref> == اکروٽ جا قسم == جگلانس جنس ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي پنهنجي قدرتي ورڇ، ڦر جي شڪل، کوپي جي سختي ۽ استعمال جي لحاظ کان مختلف آهن. انهن مان فارسي اکروٽ عالمي خوراڪي واپار ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو.<ref name="Small"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جا اهم نباتاتي قسم ! style="background:#dceef5;" | عام نالو ! style="background:#dceef5;" | سائنسي نالو ! style="background:#dceef5;" | قدرتي علائقو يا خصوصيت |- | style="background:#fff1d6;" | فارسي يا انگريزي اکروٽ | ''Juglans regia'' | اولهه ايشيا ۽ اولهه هماليه؛ تجارتي طور سڀ کان وڌيڪ پوکيل قسم |- | ڪارو اکروٽ | ''Juglans nigra'' | اتر آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن جو مقامي وڻ؛ سخت کوپي ۽ قيمتي ڪاٺ سبب مشهور |- | جاپاني اکروٽ | ''Juglans ailantifolia'' | جاپان سان لاڳاپيل قسم؛ ان جي دل جهڙي شڪل واري قسم کي هارٽ نٽ چيو ويندو آهي |- | بٽر نٽ | ''Juglans cinerea'' | اتر آمريڪا جو قسم؛ ان جا ٻج کاڌي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن |- | ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ | ''Juglans californica'' | ڪيليفورنيا جو مقامي قسم |- | ايريزونا اکروٽ | ''Juglans major'' | آمريڪا جي ڏکڻ اولهه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ملندڙ قسم |} فارسي اکروٽ جا ڪيترائي تجارتي پوکيل قسم تيار ڪيا ويا آهن. انهن ۾ چانڊلر، هارٽلي، هاورڊ، فرينڪيٽ، سير، ٽولاري، پين، لارا، فرنيٽ ۽ فرنور مشهور آهن. انهن قسمن ۾ ڦر جي ماپ، پيداوار، پچڻ جو وقت، کوپي جي ٿولهه ۽ موسمي موافقت ۾ فرق هوندو آهي.<ref name="Cultivars">{{حوالو ويب|title=Walnut Cultivar Table|url=http://fruitandnuteducation.ucdavis.edu/fruitnutproduction/Walnut/Walnut_Cultivar_Table/|publisher=University of California, Davis|year=2018|language=en}}</ref> == تاريخ == اکروٽ جي استعمال ۽ پوک جي تاريخ قديم آهي. فارسي اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه ايشيا ۽ هماليه جي علائقن سان لاڳاپيل آهي، جتان اهو انساني پوک ۽ واپار وسيلي ٻين علائقن تائين پهتو.<ref name="Kew"/> بازنطيني ۽ عثماني دور ۾ اکروٽ لاءِ شاهي نٽ جي معنيٰ وارو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. قديم زرعي ادب ۾ اکروٽ جي وڻ، پوک ۽ سنڀال بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Geoponika">{{حوالو ڪتاب|title=Geoponika: Agricultural Pursuits|translator=Thomas Owen|year=1806|volume=2|location=London|url=https://archive.org/details/Geoponica02/page/n13/mode/1up}}</ref> ٻارهين صديءَ جي اندلسي زرعي عالم [[ابن العوام]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الفلاحة'' ۾ اکروٽ جي پوک ۽ باغبانيءَ بابت بحث ڪيو آهي. سندس تصنيف وچئين دور جي زرعي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="IbnAwwam">{{حوالو ڪتاب|last=Ibn al-Awwam|first=Yahya ibn Muhammad|title=Le livre de l'agriculture d'Ibn-al-Awam|publisher=A. Franck|year=1864|location=Paris|pages=271–276|url=https://archive.org/details/lelivredelagric00algoog/page/n14/mode/2up}}</ref> == ننڍي کنڊ ۾ اکروٽ == [[فائل:Juglans regia 2009 G2.jpg|thumb|220px|وڻ تي وڌندڙ ڪچو اکروٽ]] اکروٽ جي پوک ڏکڻ ايشيا جي ٿڌن ۽ معتدل جابلو علائقن ۾ ڪئي ويندي آهي. هماليه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي موسمي حالتن ۾ فارسي اکروٽ جي پوک لاءِ موزون ماحول ملي ٿو. سنڌي ليکڪ [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''باغ ۽ باغباني'' ۾ اکروٽ جي پوک بابت لکيو آهي ته اتر هندستان جي ٽڪرن تي اکروٽ جا وڻ عام ٿيندا آهن ۽ انهن مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي آهي. هن اهو پڻ ڄاڻايو ته ٻج مان تيار ڪيل ڪجهه وڻ ٻن يا ٽن فوٽن تائين وڌڻ کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين وڌيڪ واڌ نٿا ڪن ۽ آخرڪار سڙي وڃن ٿا. <ref name="Qaleech">{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=باغ ۽ باغباني |year=1960 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |language=sd }}</ref> مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب، مقامي اکروٽ جا ڪي وڻ ننڍي قد جا هوندا آهن ۽ انهن جا پن ۽ ڦر نسبتاً گول هوندا آهن. هن مارچ ۾ ٻور اچڻ ۽ جولاءِ جي آخر ۾ ڦر پچڻ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. اهي مشاهدا سندس بيان ڪيل مقامي حالتن سان لاڳاپيل آهن؛ سڀني اکروٽن جي قسمن ۽ علائقن تي هڪجهڙا لاڳو نٿا ٿين.<ref name="Qaleech"/> == پوک ۽ باغباني == === آبهوا ۽ زمين === اکروٽ جا وڻ عام طور معتدل آبهوا ۾ سٺي واڌ ڪندا آهن. انهن کي اهڙي زمين جي ضرورت هوندي آهي، جنهن ۾ پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب انتظام هجي. پاڻي بيهڻ سبب پاڙن جي صحت متاثر ٿي سگهي ٿي. ڪيترن تجارتي قسمن کي سياري جي ٿڌ ۽ بهار جي مناسب گرميءَ جي ضرورت هوندي آهي. === واڌ ۽ افزائش === اکروٽ جا وڻ ٻج مان پيدا ڪري سگهجن ٿا، پر تجارتي باغن ۾ مطلوبه قسم جون خصوصيتون برقرار رکڻ لاءِ پيوندڪاري ۽ ٻين نباتاتي افزائش جي طريقن کي ترجيح ڏني ويندي آهي. ٻج مان پيدا ٿيل وڻ لازمي طور پنهنجي ماءُ وڻ جهڙا نه هوندا آهن. ڪجهه باغن ۾ فارسي اکروٽ کي ٻين جگلانس قسمن جي پاڙن تي پيوند ڪيو ويندو آهي. ڪيليفورنيا جي ڪاري اکروٽ ۽ ان سان لاڳاپيل پاڙن جو استعمال پڻ تجارتي باغبانيءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Small"/> === فصل جي تياري === اکروٽ جي فصل جو وقت قسم ۽ آبهوا موجب مختلف هوندو آهي. جڏهن ٻاهرين سائي کل ڦاٽڻ يا نرم ٿيڻ شروع ڪري ٿي ۽ اندر جو سخت کوپو مڪمل پختگي حاصل ڪري ٿو، تڏهن فصل لاهڻ جو وقت ويجهو هوندو آهي. فصل لاهڻ کان پوءِ ٻاهرين کل هٽائي اکروٽن کي مناسب نموني سڪايو ويندو آهي.<ref name="Harvest"/> == عالمي پيداوار == [[چين]] عالمي سطح تي اکروٽ پيدا ڪندڙ اهم ملڪن مان سڀ کان وڏو ملڪ آهي. گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جي شمارياتي ڊيٽابيس موجب، 2023ع ۾ دنيا ۾ کوپي سميت اکروٽن جي پيداوار لڳ ڀڳ 40 لک ميٽرڪ ٽن هئي، جنهن مان چين جو حصو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="FAO">{{حوالو ويب|title=Walnuts, in shell: Production Quantity, 2023|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=FAOSTAT|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | دنيا ۾ اکروٽ جي پيداوار، 2023ع ! style="background:#dceef5;" | ملڪ ! style="background:#dceef5;" | پيداوار، لک ميٽرڪ ٽن |- | style="background:#fff1d6;" | [[چين]] | 14.0 |- | [[آمريڪا]] | 7.5 |- | [[ايران]] | 3.8 |- | [[ترڪي]] | 3.6 |- | [[ميڪسيڪو]] | 1.7 |- ! style="background:#dceef5;" | سڄي دنيا ! style="background:#dceef5;" | لڳ ڀڳ 40 |} <small>ذريعو: گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جو شمارياتي ڊيٽابيس؛ 2023ع جا انگ اکر.<ref name="FAO"/></small> عالمي پيداوار جا انگ اکر مختلف ادارن وٽ شمارياتي طريقن، فصل جي سال ۽ کوپي سميت يا بنا کوپي وزن جي بنياد تي مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري انهن جو تقابلو ڪندي استعمال ٿيل ماپ ۽ سال کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. == غذائي قدر == [[File:Whole Walnut Kernel.jpg|thumb|220px|اکروٽ جو مڪمل مغز]] اکروٽ غذائي توانائيءَ سان ڀرپور خشڪ ميوو آهي. ان ۾ چرٻيءَ جو مقدار ٻين ڪيترن ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي. آمريڪا جي زراعت کاتي جي غذائي ڊيٽابيس موجب، عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام کاڌي لائق حصي مان لڳ ڀڳ 654 ڪلو ڪيلوري توانائي ملي ٿي.<ref name="USDA">{{حوالو ويب|title=Nuts, walnuts, English: Nutrient Data|url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/170187/nutrients|publisher=United States Department of Agriculture|website=FoodData Central|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#287a50;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ غذائي جزا ! style="background:#def3e5;" | غذائي جزو ! style="background:#def3e5;" | مقدار |- | توانائي | 654 ڪلو ڪيلوري |- | پاڻي | 4.07 گرام |- | پروٽين | 15.23 گرام |- | ڪُل چرٻي | 65.21 گرام |- | ڪاربوهائيڊريٽ | 13.71 گرام |- | غذائي ريشو | 6.7 گرام |- | قدرتي کنڊ | 2.61 گرام |- | ڪيلشيم | 98 ملي گرام |- | ميگنيشيم | 158 ملي گرام |- | فاسفورس | 346 ملي گرام |- | پوٽاشيم | 441 ملي گرام |- | لوهه | 2.91 ملي گرام |- | مينگنيز | 3.414 ملي گرام |- | زنڪ | 3.09 ملي گرام |- | وٽامن بي 6 | 0.537 ملي گرام |- | فوليٽ | 98 مائڪروگرام |} <small>ذريعو: آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس. مقدار خام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز لاءِ آهن.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيون ۽ اوميگا-3 === اکروٽ جي چرٻين جو وڏو حصو غير سير ٿيل چرٻين تي مشتمل هوندو آهي. انهن ۾ پولي اَن سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊ نمايان آهن. خاص طور الفا لينولينڪ تيزاب (''Alpha-linolenic acid'')، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ اوميگا-3 چرٻي آهي، ۽ لينوليئڪ تيزاب (''Linoleic acid'')، جيڪو اوميگا-6 چرٻي آهي، اکروٽ ۾ موجود هوندا آهن.<ref name="USDA"/> عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ لڳ ڀڳ 47 گرام پولي اَن سيچوريٽيڊ چرٻيون هونديون آهن. انهن مان لڳ ڀڳ 9 گرام الفا لينولينڪ تيزاب ۽ 38 گرام لينوليئڪ تيزاب هوندو آهي.<ref name="USDA"/> == صحت بابت تحقيق == === دل ۽ رت جي نالين جي صحت === 2004ع ۾ آمريڪا جي خوراڪ ۽ دوائن واري اداري هڪ مشروط صحت واري دعويٰ جي اجازت ڏني، جنهن موجب محدود، پر مڪمل طور حتمي نه ٿيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزانو لڳ ڀڳ 42.5 گرام اکروٽ، گهٽ سير ٿيل چرٻي ۽ گهٽ ڪوليسٽرول واري غذا جي حصي طور، اضافي ڪيلوريون وڌائڻ کان سواءِ کائڻ سان دل جي شريانين جي بيماريءَ جو خطرو گهٽجي سگهي ٿو. اداري هن دعويٰ کي قطعي سائنسي نتيجو قرار نه ڏنو.<ref name="FDA">{{حوالو ويب|title=Qualified Health Claims: Walnuts and Coronary Heart Disease|url=https://www.fda.gov/food/nutrition-food-labeling-and-critical-foods/qualified-health-claims-letters-enforcement-discretion|publisher=United States Food and Drug Administration|date=9 March 2004|language=en}}</ref> 2011ع ۾ يورپي خوراڪي سلامتيءَ واري اداري جي سائنسي جائزي ۾ روزانو 30 گرام اکروٽ کائڻ سان رت جي نالين جي اندرين تهه تي دارومدار رکندڙ ڦهلاءَ جي عمل ۾ بهتري بابت ثبوتن کي قبول ڪيو ويو. ساڳئي جائزي ۾ رت جي ايل ڊي ايل ڪوليسٽرول جي گهٽتائي بابت مخصوص دعويٰ لاءِ ڪافي سبب ۽ نتيجي وارو ثبوت نه مليو.<ref name="EFSA">{{Cite journal|title=Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to walnuts and maintenance of normal blood LDL-cholesterol concentrations and improvement of endothelium-dependent vasodilation|journal=EFSA Journal|year=2011|volume=9|issue=4|page=2074|doi=10.2903/j.efsa.2011.2074}}</ref> === رت جو دٻاءُ === 2020ع جي هڪ منظم تحقيقي جائزي ۾ اکروٽ جي استعمال ۽ رت جي دٻاءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جو مطالعو ڪيو ويو. محققن موجب، موجود ثبوت ايترا مضبوط نه هئا جو اکروٽ کائڻ کي رت جي دٻاءَ گهٽائڻ جي مستقل حڪمت عملي طور تجويز ڪري سگهجي.<ref name="BP">{{Cite journal|last1=Li|first1=Jiayang|last2=Jiang|first2=Bo|last3=Santos|first3=Heitor O.|title=Effects of walnut intake on blood pressure: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials|journal=Phytotherapy Research|year=2020|volume=34|issue=11|pages=2921–2931|doi=10.1002/ptr.6740}}</ref> === دماغي ۽ ذهني صحت === اکروٽ جي استعمال ۽ يادگيري، سوچڻ جي صلاحيت ۽ ٻين ذهني عملن بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. 2021ع جي هڪ منظم جائزي ۽ ميٽا تجزيي موجب، موجود مطالعي مان اکروٽ جي استعمال ۽ ذهني صحت جي وچ ۾ واضح ۽ حتمي لاڳاپو ثابت نه ٿيو.<ref name="Cognition">{{Cite journal|last1=Cahoon|first1=Danielle|last2=Shertukde|first2=Shruti P.|last3=Avendano|first3=Esther E.|title=Walnut intake, cognitive outcomes and risk factors: a systematic review and meta-analysis|journal=Annals of Medicine|year=2021|volume=53|issue=1|pages=972–998|doi=10.1080/07853890.2021.1925955}}</ref> == اکروٽ جي الرجي == اکروٽ انهن وڻن جي خشڪ ميون مان آهي، جيڪي ڪجهه ماڻهن ۾ خوراڪي الرجي پيدا ڪري سگهن ٿا. اکروٽ جي الرجي معمولي خارش کان وٺي شديد ۽ جان ليوا ردعمل تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="AllergyCollege">{{حوالو ويب|title=Tree Nut Allergy|url=https://acaai.org/allergies/allergic-conditions/food/tree-nut/|publisher=American College of Allergy, Asthma and Immunology|date=28 June 2023|language=en}}</ref> الرجيءَ جون عام علامتون پيٽ ۾ سور، الٽي، متلي، خارش، چپن يا ڳلي ۾ سُڄ، ساهه کڻڻ ۾ تڪليف ۽ نگلڻ ۾ ڏکيائي ٿي سگهن ٿيون. شديد حالت ۾ اينافائيليڪسس (''Anaphylaxis'') ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ترت طبي علاج ضروري هوندو آهي.<ref name="CanadaAllergy">{{حوالو ويب|title=Tree Nuts: Priority Food Allergens|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/reports-publications/food-safety/tree-nuts-priority-food-allergens.html|publisher=Health Canada|year=2017|language=en}}</ref> يورپ ۾ وڻن جي خشڪ ميون جي الرجي بابت 2024ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ان جي پکڙجڻ ۽ مختلف آباديءَ وارن گروهن ۾ فرق جو مطالعو ڪيو ويو.<ref name="Prevalence">{{حوالو جرنل|last1=Spolidoro|first1=G. C.|last2=Lisik|first2=D.|last3=Nyassi|first3=S.|title=Prevalence of tree nut allergy in Europe: A systematic review and meta-analysis|journal=Allergy|year=2024|volume=79|issue=2|pages=302–323|doi=10.1111/all.15905}}</ref> اکروٽ جي الرجي پيدا ڪندڙ پروٽينن ۾ لپڊ ٽرانسفر پروٽين، ٽو ايس البومين، وائسيلن، ليگيومن ۽ اوليوسن شامل آهن. ڪجهه ماڻهن ۾ اکروٽ ۽ پيڪان سميت ٻين وڻن جي خشڪ ميون جي الرجيءَ ۾ گڏيل ردعمل پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name="AllergenProteins">{{حوالو جرنل|last1=Borres|first1=M. P.|last2=Sato|first2=S.|last3=Ebisawa|first3=M.|title=Recent advances in diagnosing and managing nut allergies with focus on hazelnuts, walnuts, and cashew nuts|journal=World Allergy Organization Journal|year=2022|volume=15|issue=4|page=100641|doi=10.1016/j.waojou.2022.100641}}</ref> == اکروٽ جو ذخيرو ۽ حفاظت == اکروٽ ۾ چرٻيءَ جي گهڻي مقدار سبب غلط ذخيرو ڪرڻ سان ان جي ذائقي ۽ معيار ۾ خرابي اچي سگهي ٿي. آڪسيجن، گرمي ۽ نميءَ جي اثر هيٺ چرٻيون خراب ٿي سگهن ٿيون، جنهن سان بدبوءِ يا کٽاڻ پيدا ٿي سگهي ٿي. اکروٽ کي ٿڌي، خشڪ ۽ مناسب هوا بند انتظام واري جاءِ تي رکڻ گهرجي. ڊگهي عرصي لاءِ گهٽ گرمي پد تي ذخيرو ڪرڻ سان معيار برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. صنعتي ذخيرن ۾ منفي 3 کان صفر درجا سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گهريلو سطح تي ٿڌي ۽ گهٽ نميءَ واري جاءِ بهتر هوندي آهي.<ref name="Storage"/> نميءَ ۽ گرميءَ جي نامناسب حالتن ۾ اکروٽن تي ڦڦوند پيدا ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ڦڦوندون افلاٽوڪسن (''Aflatoxin'') جهڙا زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿيون. اهڙا آلوده اکروٽ کائڻ لاءِ محفوظ نه هوندا آهن.<ref name="FAOAflatoxin">{{حوالو ويب|title=Prevention of Aflatoxin Contamination|url=https://www.fao.org/docrep/w9474t/w9474t06.htm|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=1998|language=en}}</ref> == استعمال == === کاڌي ۾ استعمال === [[File:Walnuts in their shells available for sale.jpg|thumb|220px|وڪري لاءِ رکيل اکروٽ]] اکروٽ کي خام، ڀُڃي يا ٻين کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جو مغز مٺاڻن، ڪيڪن، بسڪيٽن، چاڪليٽ، سلادن ۽ مختلف روايتي کاڌن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو مغز سڄو، اڌ يا ننڍن ٽڪرن جي صورت ۾ وڪرو ٿيندو آهي. مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ اکروٽ اهم جزو آهي. ترڪي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي بقلوا، ايران جي فسنجان، جارجيا جي گوزيناڪي ۽ يورپ جي ڪيترن ڪيڪن ۽ مٺاڻن ۾ اکروٽ استعمال ٿيندو آهي. [[File:Gozinaki with walnuts.jpg|thumb|220px|اکروٽ ۽ ماکيءَ مان ٺهيل جارجيا جو روايتي مٺاڻ]] === اکروٽ جو تيل === اکروٽ جي مغز مان تيل حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي کاڌي ۽ ڪجهه ٻين مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو تيل سلادن جي ڊريسنگ ۽ ٿڌن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جو دونهي وارو نقطو نسبتاً گهٽ هجڻ سبب اهو تمام تيز گرميءَ تي ڊگهي وقت تائين ترڻ لاءِ مناسب نه هوندو آهي.<ref name="BBCOil">{{حوالو ويب|title=Walnut Oil Recipes|url=https://www.bbc.co.uk/food/walnut_oil|publisher=BBC|language=en}}</ref> === مس ۽ رنگ === اکروٽ جي ٻاهرين سائي کل مان ناسي رنگ جو قدرتي مادو حاصل ڪري سگهجي ٿو. ان کي ڪپڙن، وارن ۽ ٻين شين کي رنگڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. اکروٽ جي کل مان تيار ٿيندڙ مس لکڻ ۽ مصوريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.<ref name="Ink">{{حوالو ويب|title=Black Walnut Ink Workshop|url=http://www.gnsi.science-art.com/GNSIDC/reports/2002Oct/Oct2002.html|publisher=Guild of Natural Science Illustrators|year=2002|language=en}}</ref> قديم روم ۽ وچئين دور جي يورپ ۾ اکروٽ جي کل مان حاصل ٿيندڙ رنگ وارن کي رنگڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Hair">{{حوالو ڪتاب|last=Sherrow|first=Victoria|title=Encyclopedia of Hair: A Cultural History|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=9780313331459}}</ref> === صنعتي صفائي === اکروٽ جا سخت کوپا پيسي صفائي ۽ مٿاڇري تان گند يا پراڻو رنگ هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. پيسيل کوپن جي نسبتاً نرم رڳڙيندڙ خاصيت سبب اهي ڪجهه صنعتي صفائيءَ جي عملن ۾ استعمال ٿين ٿا. 1982ع ۾ جرمنيءَ ۾ آمريڪي فوج جي هڪ هيليڪاپٽر حادثي جي جاچ دوران معلوم ٿيو ته صفائيءَ ۾ استعمال ٿيل اکروٽ جي کوپي جا ذرڙا تيل جي هڪ رستي ۾ ڦاسي پيا هئا. انهيءَ واقعي کان پوءِ اهڙي صفائيءَ جي طريقي بابت هوابازيءَ جي شعبي ۾ حفاظتي خدشا پيدا ٿيا.<ref name="Crash">{{حوالو ويب|title=In Re Air Crash Disaster at Mannheim Germany on 9/11/82|url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/769/115/197097/|publisher=United States Court of Appeals, Third Circuit|year=1985|language=en}}</ref> === پاڻيءَ جي صفائي === تيل ۽ گئس جي صنعت ۾ پيسيل اکروٽ جي کوپن مان ٺهيل فلٽر پاڻيءَ مان تيل وارا آلودگي پيدا ڪندڙ ذرڙا ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Filters">{{حوالو ڪتاب|last=Cheremisinoff|first=Nicholas P.|title=Perfluorinated Chemicals: Contaminants of Concern|publisher=Wiley|year=2017|isbn=9781119363538|page=194}}</ref> === پالتو ٻلين لاءِ استعمال === پيسيل اکروٽ جا کوپا ڪجهه تجارتي شين ۾ پالتو ٻلين جي فضلي لاءِ بستري جهڙي مواد طور استعمال ٿيندا آهن. اهڙين شين کي مٽيءَ جي روايتي متبادل طور پيش ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه ماڻهن ۽ جانورن ۾ انهن سان حساسيت يا الرجيءَ جا خدشا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name="CatLitter">{{حوالو ويب|title=The Best Natural Cat Litter We Tested with Our Pets|url=https://www.insider.com/guides/pets/best-natural-cat-litter|website=Insider|date=24 October 2022|language=en}}</ref> === روايتي طب === اکروٽ ۽ ان جي وڻ جا مختلف حصا ڪيترن علائقن جي روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. اکروٽ کي باخ فلاور ريميڊيز (''Bach flower remedies'') جي تيارين ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. بهرحال، اهڙن گلن مان تيار ڪيل علاج سان ڪينسر يا ٻين سنگين بيمارين جي علاج يا روڪٿام بابت قابل اعتماد سائنسي ثبوت موجود نه آهن.<ref name="CancerResearch">{{حوالو ويب|title=Flower Remedies|url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/complementary-alternative-therapies/individual-therapies/flower-remedies|publisher=Cancer Research UK|language=en}}</ref> === گڏ ڪرڻ ۽ آرائشي استعمال === چين ۾ ڪجهه مخصوص قسمن جي اکروٽن جا وڏا، هم شڪل ۽ خوبصورت کوپا گڏ ڪرڻ جو رواج موجود آهي. انهن کي هٿن ۾ ڦيرائڻ، سينگار ۽ گڏ ڪرڻ واريون شيون طور استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙن اکروٽن کي وينوان اکروٽ (''Wenwan walnuts'') چيو ويندو آهي.<ref name="Reuters">{{حوالو خبر|last1=Subler|first1=Jason|last2=Lee|first2=Jane Lanhee|title=Status-conscious investors shell out on great walnuts of China|url=https://www.reuters.com/article/us-china-walnuts-idUSBRE87R0NV20120828|publisher=Reuters|date=28 August 2012|language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|مڪمل اکروٽ، ٽٽل کوپو ۽ مغز File:Inside of a walnut in growth.jpg|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|سائي کل ۽ سخت کوپو File:Juglans regia 2009 G2.jpg|وڻ تي وڌندڙ اکروٽ File:California Blackwalnut.jpg|ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ File:Whole Walnut Kernel.jpg|اکروٽ جو مغز File:4 walnut kernels.jpg|اکروٽ جي مغز جا ٽڪرا File:Gozinaki with walnuts.jpg|اکروٽ مان ٺهيل جارجيا جو مٺاڻ File:Walnut murabba.jpg|ڪچن اکروٽن مان تيار ڪيل مربو File:A Pair Of Chnese Collectible Walnuts.jpg|چين ۾ گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آرائشي اکروٽ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[خشڪ ميوو]] * [[بادام]] * [[پستا]] * [[کاڌي جو تيل]] * [[باغباني]] * [[زراعت]] * [[مرزا قليچ بيگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{حوالو ڪتاب|last=Ramos|first=David D.|title=Walnut Production Manual|publisher=University of California Agriculture and Natural Resources|year=1997|isbn=9781879906273|url=https://books.google.com/books?id=yKawaOt88A0C}} * {{حوالو ڪتاب|last=Smith|first=Jane S.|title=The Garden of Invention: Luther Burbank and the Business of Breeding Plants|publisher=Penguin Books|year=2009|isbn=9780143116899}} * {{حوالو ڪتاب|ليکڪ=مرزا قليچ بيگ|عنوان=باغ ۽ باغباني|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|سال=1960|مقام=ڄامشورو}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1 ڪيو سائنس — عام اکروٽ جي نباتاتي ڄاڻ] * [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جا انگ اکر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Walnuts وڪيميڊيا ڪامنز تي اکروٽن جون تصويرون] [[زمرو:خشڪ ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق ٻج]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:فصل]] [[زمرو:ٻوٽا]] phc9eea7c4x5h6zhz9o6rl8gqim2424 426971 426970 2026-11-01T12:32:47Z Intisar Ali 8681 /* اکروٽ جي الرجي */ 426971 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جگلانس جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج}} {{Infobox | name = اکروٽ | above = اکروٽ | image = [[File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|270px]] | caption = اکروٽ جو سخت کوپو ۽ کاڌي لائق مغز | header1 = نباتاتي ۽ غذائي ڄاڻ | label2 = عام نالو | data2 = اکروٽ | label3 = انگريزي نالو | data3 = وال نٽ | label4 = سائنسي جنس | data4 = جگلانس (''Juglans'') | label5 = خاندان | data5 = جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') | label6 = مشهور قسم | data6 = فارسي يا عام اکروٽ (''Juglans regia'') | label7 = نباتاتي نوعيت | data7 = هڪ ٻج وارو، گٽليءَ جهڙو ڦر | label8 = استعمال ٿيندڙ حصو | data8 = ٻج جو مغز | label9 = غذائي توانائي | data9 = 654 ڪلو ڪيلوري في 100 گرام | label10 = اهم غذائي جزا | data10 = چرٻي، پروٽين، غذائي ريشو، ميگنيشيم، مينگنيز ۽ اوميگا-3 | label11 = اهم پيدا ڪندڙ ملڪ | data11 = [[چين]]، [[آمريڪا]]، [[ايران]] ۽ [[ترڪي]] | label12 = استعمال | data12 = کاڌو، تيل، رنگ، مس ۽ ٻيا صنعتي استعمال }} '''اکروٽ''' (انگريزي: ''Walnut'') جگلانس (''Juglans'') جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج آهي، جيڪو جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') نباتاتي خاندان سان تعلق رکي ٿو. عام طور تي اکروٽ مان مراد فارسي يا انگريزي اکروٽ، يعني جگلانس ريجيا (''Juglans regia'') هوندو آهي. اکروٽ سخت ڪاٺ جهڙي کوپي ۾ بند هوندو آهي، جنهن جي اندر ٻن حصن ۾ ورهايل مغز هوندو آهي. هي مغز غذائي چرٻين، پروٽين، معدنيات ۽ ٻين غذائي جزن جو ذريعو آهي.<ref name="Kew">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1|title=Juglans regia L.|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref><ref name="Small">{{حوالو ڪتاب|last=Small|first=Ernest|title=Top 100 Food Plants|publisher=NRC Research Press|year=2009|isbn=9780660198583|page=545|url=https://books.google.com/books?id=nyWY_YkV7qAC&pg=PA545}}</ref> اکروٽ کي روزمره جي استعمال ۾ خشڪ ميوو يا نٽ چيو ويندو آهي، پر نباتاتي لحاظ کان اهو حقيقي نٽ نه آهي. ان جي ڦر جي ٻاهرين سائي کل نباتاتي طور ڦر جي اصل بيضه دانيءَ جي ڀت جو حصو نه، پر اضافي گلائي بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. انهيءَ ڪري ان کي گٽليءَ جهڙو اضافي ڦر سمجهيو ويندو آهي. اکروٽ جا وڻ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا آهن. عام اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه هماليه کان اولهه ايشيا تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ پاڪستان، افغانستان، ايران ۽ ترڪي جا علائقا شامل آهن.<ref name="Kew"/> == نباتاتي بناوت == [[File:Inside of a walnut in growth.jpg|thumb|left|220px|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو]] اکروٽ جو ڦر عام طور گول يا بيضوي شڪل جو هوندو آهي. ان جي ٻاهرين سائي کل پچڻ دوران آهستي آهستي خشڪ ۽ ڀُرڀُري ٿيندي آهي، جڏهن ته اندر موجود سخت کوپو ٻج جي حفاظت ڪندو آهي. کوپي جي اندر مغز جا عام طور ٻه وڏا حصا هوندا آهن، جن جي وچ ۾ هڪ سنهي پردي جهڙي بناوت موجود هوندي آهي.<ref name="Harvest">{{حوالو ويب|last=Grant|first=Amy|date=19 April 2021|title=Walnut Tree Harvesting: When Are Walnuts Ready To Pick|url=https://www.gardeningknowhow.com/edible/nut-trees/walnut/walnut-tree-harvesting.htm|website=Gardening Know How|language=en}}</ref> اڪثر تجارتي اکروٽن جا کوپا ٻن حصن ۾ ورهائجي کلندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن ٽن يا چئن حصن وارا کوپا به پيدا ٿيندا آهن. اکروٽ جي مغز جي مٿان هڪ سنهي ناسي رنگ جي ٻج واري کل هوندي آهي، جنهن ۾ قدرتي اينٽي آڪسيڊنٽ مرڪب موجود هوندا آهن. اهي مرڪب ٻج جي چرٻين کي آڪسيجن جي اثر کان ڪجهه حد تائين محفوظ رکڻ ۾ مدد ڏيندا آهن.<ref name="Storage">{{حوالو ويب|title=Walnut: Agriculture – Transport Information Service|url=https://www.tis-gdv.de/tis_e/ware/nuesse/walnuss/walnuss.htm|publisher=German Insurance Association|year=2010|language=en}}</ref> [[File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|thumb|220px|سائي کل جي اندر اکروٽ جو سخت کوپو]] اتر اڌ گولي ۾ ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ سيپٽمبر کان نومبر تائين پچندا آهن. البت پچڻ جو وقت موسم، اوچائي، وڻ جي قسم ۽ مقامي آبهوا موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="Harvest"/> === وڻ ۽ پن === عام اکروٽ هڪ پن ڇاڻيندڙ وڻ آهي. ان جا پن مرڪب هوندا آهن ۽ هڪ مرڪزي ڏانڊيءَ تي ڪيترائي ننڍا پنڙا لڳل هوندا آهن. بهار جي موسم ۾ نوان پن نڪرندا آهن. ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ ٻين وڻن جي ڀيٽ ۾ دير سان پن ڪڍندو آهي. اکروٽ جي وڻ تي نر ۽ مادي گل الڳ الڳ هوندا آهن، پر ٻئي هڪ ئي وڻ تي پيدا ٿيندا آهن. نر گل عام طور لڙڪندڙ ٻورن ۾ هوندا آهن، جڏهن ته مادي گلن مان ڦر ٺهندو آهي. === ڪيميائي بناوت === اکروٽ جي سائي کل، کوپي ۽ وڻ جي مختلف حصن ۾ ڪيترائي نباتاتي ڪيميائي مرڪب موجود هوندا آهن. انهن ۾ پولي فينول، فينولڪ تيزاب، فلاوونائيڊ ۽ جگلُون (''Juglone'') شامل آهن. جگلُون هڪ قدرتي ڪيميائي مرڪب آهي، جيڪو خاص طور اکروٽ جي سائي کل ۽ ٻين حصن ۾ ملي ٿو.<ref name="Phenolics">{{Cite journal|last1=Cosmulescu|first1=Sina Niculina|last2=Trandafir|first2=Ion|last3=Achim|first3=Gheorghe|last4=Botu|first4=Mihai|last5=Baciu|first5=Adrian|last6=Gruia|first6=Marius|title=Phenolics of Green Husk in Mature Walnut Fruits|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|year=2010|volume=38|issue=1|pages=53–56|doi=10.15835/nbha3814624}}</ref> اکروٽ ۾ پيڊنڪيولاگن (''Pedunculagin'') نالي ايلئجي ٽينن پڻ موجود هوندو آهي. هي مرڪب پولي فينولن جي گروهه سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Ellagitannin">{{Cite journal|last1=Cerdá|first1=Begoña|last2=Tomás-Barberán|first2=Francisco A.|last3=Espín|first3=Juan Carlos|title=Metabolism of Antioxidant and Chemopreventive Ellagitannins from Strawberries, Raspberries, Walnuts, and Oak-Aged Wine in Humans|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|year=2005|volume=53|issue=2|pages=227–235|doi=10.1021/jf049144d}}</ref> فارسي اکروٽ جي ٿڙ جي کل مان ريجيولون (''Regiolone'')، جگلُون، بيٽولينڪ تيزاب ۽ سائٽوسٽيرول جهڙا مرڪب پڻ الڳ ڪيا ويا آهن.<ref name="Regiolone">{{Cite journal|last1=Talapatra|first1=Sunil K.|last2=Karmacharya|first2=Bimala|last3=De|first3=Shambhu C.|last4=Talapatra|first4=Bani|title=(−)-Regiolone, an α-tetralone from Juglans regia: structure, stereochemistry and conformation|journal=Phytochemistry|year=1988|volume=27|issue=12|pages=3929–3932|doi=10.1016/0031-9422(88)83047-4}}</ref> == اکروٽ جا قسم == جگلانس جنس ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي پنهنجي قدرتي ورڇ، ڦر جي شڪل، کوپي جي سختي ۽ استعمال جي لحاظ کان مختلف آهن. انهن مان فارسي اکروٽ عالمي خوراڪي واپار ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو.<ref name="Small"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جا اهم نباتاتي قسم ! style="background:#dceef5;" | عام نالو ! style="background:#dceef5;" | سائنسي نالو ! style="background:#dceef5;" | قدرتي علائقو يا خصوصيت |- | style="background:#fff1d6;" | فارسي يا انگريزي اکروٽ | ''Juglans regia'' | اولهه ايشيا ۽ اولهه هماليه؛ تجارتي طور سڀ کان وڌيڪ پوکيل قسم |- | ڪارو اکروٽ | ''Juglans nigra'' | اتر آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن جو مقامي وڻ؛ سخت کوپي ۽ قيمتي ڪاٺ سبب مشهور |- | جاپاني اکروٽ | ''Juglans ailantifolia'' | جاپان سان لاڳاپيل قسم؛ ان جي دل جهڙي شڪل واري قسم کي هارٽ نٽ چيو ويندو آهي |- | بٽر نٽ | ''Juglans cinerea'' | اتر آمريڪا جو قسم؛ ان جا ٻج کاڌي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن |- | ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ | ''Juglans californica'' | ڪيليفورنيا جو مقامي قسم |- | ايريزونا اکروٽ | ''Juglans major'' | آمريڪا جي ڏکڻ اولهه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ملندڙ قسم |} فارسي اکروٽ جا ڪيترائي تجارتي پوکيل قسم تيار ڪيا ويا آهن. انهن ۾ چانڊلر، هارٽلي، هاورڊ، فرينڪيٽ، سير، ٽولاري، پين، لارا، فرنيٽ ۽ فرنور مشهور آهن. انهن قسمن ۾ ڦر جي ماپ، پيداوار، پچڻ جو وقت، کوپي جي ٿولهه ۽ موسمي موافقت ۾ فرق هوندو آهي.<ref name="Cultivars">{{حوالو ويب|title=Walnut Cultivar Table|url=http://fruitandnuteducation.ucdavis.edu/fruitnutproduction/Walnut/Walnut_Cultivar_Table/|publisher=University of California, Davis|year=2018|language=en}}</ref> == تاريخ == اکروٽ جي استعمال ۽ پوک جي تاريخ قديم آهي. فارسي اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه ايشيا ۽ هماليه جي علائقن سان لاڳاپيل آهي، جتان اهو انساني پوک ۽ واپار وسيلي ٻين علائقن تائين پهتو.<ref name="Kew"/> بازنطيني ۽ عثماني دور ۾ اکروٽ لاءِ شاهي نٽ جي معنيٰ وارو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. قديم زرعي ادب ۾ اکروٽ جي وڻ، پوک ۽ سنڀال بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Geoponika">{{حوالو ڪتاب|title=Geoponika: Agricultural Pursuits|translator=Thomas Owen|year=1806|volume=2|location=London|url=https://archive.org/details/Geoponica02/page/n13/mode/1up}}</ref> ٻارهين صديءَ جي اندلسي زرعي عالم [[ابن العوام]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الفلاحة'' ۾ اکروٽ جي پوک ۽ باغبانيءَ بابت بحث ڪيو آهي. سندس تصنيف وچئين دور جي زرعي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="IbnAwwam">{{حوالو ڪتاب|last=Ibn al-Awwam|first=Yahya ibn Muhammad|title=Le livre de l'agriculture d'Ibn-al-Awam|publisher=A. Franck|year=1864|location=Paris|pages=271–276|url=https://archive.org/details/lelivredelagric00algoog/page/n14/mode/2up}}</ref> == ننڍي کنڊ ۾ اکروٽ == [[فائل:Juglans regia 2009 G2.jpg|thumb|220px|وڻ تي وڌندڙ ڪچو اکروٽ]] اکروٽ جي پوک ڏکڻ ايشيا جي ٿڌن ۽ معتدل جابلو علائقن ۾ ڪئي ويندي آهي. هماليه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي موسمي حالتن ۾ فارسي اکروٽ جي پوک لاءِ موزون ماحول ملي ٿو. سنڌي ليکڪ [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''باغ ۽ باغباني'' ۾ اکروٽ جي پوک بابت لکيو آهي ته اتر هندستان جي ٽڪرن تي اکروٽ جا وڻ عام ٿيندا آهن ۽ انهن مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي آهي. هن اهو پڻ ڄاڻايو ته ٻج مان تيار ڪيل ڪجهه وڻ ٻن يا ٽن فوٽن تائين وڌڻ کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين وڌيڪ واڌ نٿا ڪن ۽ آخرڪار سڙي وڃن ٿا. <ref name="Qaleech">{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=باغ ۽ باغباني |year=1960 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |language=sd }}</ref> مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب، مقامي اکروٽ جا ڪي وڻ ننڍي قد جا هوندا آهن ۽ انهن جا پن ۽ ڦر نسبتاً گول هوندا آهن. هن مارچ ۾ ٻور اچڻ ۽ جولاءِ جي آخر ۾ ڦر پچڻ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. اهي مشاهدا سندس بيان ڪيل مقامي حالتن سان لاڳاپيل آهن؛ سڀني اکروٽن جي قسمن ۽ علائقن تي هڪجهڙا لاڳو نٿا ٿين.<ref name="Qaleech"/> == پوک ۽ باغباني == === آبهوا ۽ زمين === اکروٽ جا وڻ عام طور معتدل آبهوا ۾ سٺي واڌ ڪندا آهن. انهن کي اهڙي زمين جي ضرورت هوندي آهي، جنهن ۾ پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب انتظام هجي. پاڻي بيهڻ سبب پاڙن جي صحت متاثر ٿي سگهي ٿي. ڪيترن تجارتي قسمن کي سياري جي ٿڌ ۽ بهار جي مناسب گرميءَ جي ضرورت هوندي آهي. === واڌ ۽ افزائش === اکروٽ جا وڻ ٻج مان پيدا ڪري سگهجن ٿا، پر تجارتي باغن ۾ مطلوبه قسم جون خصوصيتون برقرار رکڻ لاءِ پيوندڪاري ۽ ٻين نباتاتي افزائش جي طريقن کي ترجيح ڏني ويندي آهي. ٻج مان پيدا ٿيل وڻ لازمي طور پنهنجي ماءُ وڻ جهڙا نه هوندا آهن. ڪجهه باغن ۾ فارسي اکروٽ کي ٻين جگلانس قسمن جي پاڙن تي پيوند ڪيو ويندو آهي. ڪيليفورنيا جي ڪاري اکروٽ ۽ ان سان لاڳاپيل پاڙن جو استعمال پڻ تجارتي باغبانيءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Small"/> === فصل جي تياري === اکروٽ جي فصل جو وقت قسم ۽ آبهوا موجب مختلف هوندو آهي. جڏهن ٻاهرين سائي کل ڦاٽڻ يا نرم ٿيڻ شروع ڪري ٿي ۽ اندر جو سخت کوپو مڪمل پختگي حاصل ڪري ٿو، تڏهن فصل لاهڻ جو وقت ويجهو هوندو آهي. فصل لاهڻ کان پوءِ ٻاهرين کل هٽائي اکروٽن کي مناسب نموني سڪايو ويندو آهي.<ref name="Harvest"/> == عالمي پيداوار == [[چين]] عالمي سطح تي اکروٽ پيدا ڪندڙ اهم ملڪن مان سڀ کان وڏو ملڪ آهي. گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جي شمارياتي ڊيٽابيس موجب، 2023ع ۾ دنيا ۾ کوپي سميت اکروٽن جي پيداوار لڳ ڀڳ 40 لک ميٽرڪ ٽن هئي، جنهن مان چين جو حصو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="FAO">{{حوالو ويب|title=Walnuts, in shell: Production Quantity, 2023|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=FAOSTAT|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | دنيا ۾ اکروٽ جي پيداوار، 2023ع ! style="background:#dceef5;" | ملڪ ! style="background:#dceef5;" | پيداوار، لک ميٽرڪ ٽن |- | style="background:#fff1d6;" | [[چين]] | 14.0 |- | [[آمريڪا]] | 7.5 |- | [[ايران]] | 3.8 |- | [[ترڪي]] | 3.6 |- | [[ميڪسيڪو]] | 1.7 |- ! style="background:#dceef5;" | سڄي دنيا ! style="background:#dceef5;" | لڳ ڀڳ 40 |} <small>ذريعو: گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جو شمارياتي ڊيٽابيس؛ 2023ع جا انگ اکر.<ref name="FAO"/></small> عالمي پيداوار جا انگ اکر مختلف ادارن وٽ شمارياتي طريقن، فصل جي سال ۽ کوپي سميت يا بنا کوپي وزن جي بنياد تي مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري انهن جو تقابلو ڪندي استعمال ٿيل ماپ ۽ سال کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. == غذائي قدر == [[File:Whole Walnut Kernel.jpg|thumb|220px|اکروٽ جو مڪمل مغز]] اکروٽ غذائي توانائيءَ سان ڀرپور خشڪ ميوو آهي. ان ۾ چرٻيءَ جو مقدار ٻين ڪيترن ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي. آمريڪا جي زراعت کاتي جي غذائي ڊيٽابيس موجب، عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام کاڌي لائق حصي مان لڳ ڀڳ 654 ڪلو ڪيلوري توانائي ملي ٿي.<ref name="USDA">{{حوالو ويب|title=Nuts, walnuts, English: Nutrient Data|url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/170187/nutrients|publisher=United States Department of Agriculture|website=FoodData Central|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#287a50;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ غذائي جزا ! style="background:#def3e5;" | غذائي جزو ! style="background:#def3e5;" | مقدار |- | توانائي | 654 ڪلو ڪيلوري |- | پاڻي | 4.07 گرام |- | پروٽين | 15.23 گرام |- | ڪُل چرٻي | 65.21 گرام |- | ڪاربوهائيڊريٽ | 13.71 گرام |- | غذائي ريشو | 6.7 گرام |- | قدرتي کنڊ | 2.61 گرام |- | ڪيلشيم | 98 ملي گرام |- | ميگنيشيم | 158 ملي گرام |- | فاسفورس | 346 ملي گرام |- | پوٽاشيم | 441 ملي گرام |- | لوهه | 2.91 ملي گرام |- | مينگنيز | 3.414 ملي گرام |- | زنڪ | 3.09 ملي گرام |- | وٽامن بي 6 | 0.537 ملي گرام |- | فوليٽ | 98 مائڪروگرام |} <small>ذريعو: آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس. مقدار خام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز لاءِ آهن.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيون ۽ اوميگا-3 === اکروٽ جي چرٻين جو وڏو حصو غير سير ٿيل چرٻين تي مشتمل هوندو آهي. انهن ۾ پولي اَن سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊ نمايان آهن. خاص طور الفا لينولينڪ تيزاب (''Alpha-linolenic acid'')، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ اوميگا-3 چرٻي آهي، ۽ لينوليئڪ تيزاب (''Linoleic acid'')، جيڪو اوميگا-6 چرٻي آهي، اکروٽ ۾ موجود هوندا آهن.<ref name="USDA"/> عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ لڳ ڀڳ 47 گرام پولي اَن سيچوريٽيڊ چرٻيون هونديون آهن. انهن مان لڳ ڀڳ 9 گرام الفا لينولينڪ تيزاب ۽ 38 گرام لينوليئڪ تيزاب هوندو آهي.<ref name="USDA"/> == صحت بابت تحقيق == === دل ۽ رت جي نالين جي صحت === 2004ع ۾ آمريڪا جي خوراڪ ۽ دوائن واري اداري هڪ مشروط صحت واري دعويٰ جي اجازت ڏني، جنهن موجب محدود، پر مڪمل طور حتمي نه ٿيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزانو لڳ ڀڳ 42.5 گرام اکروٽ، گهٽ سير ٿيل چرٻي ۽ گهٽ ڪوليسٽرول واري غذا جي حصي طور، اضافي ڪيلوريون وڌائڻ کان سواءِ کائڻ سان دل جي شريانين جي بيماريءَ جو خطرو گهٽجي سگهي ٿو. اداري هن دعويٰ کي قطعي سائنسي نتيجو قرار نه ڏنو.<ref name="FDA">{{حوالو ويب|title=Qualified Health Claims: Walnuts and Coronary Heart Disease|url=https://www.fda.gov/food/nutrition-food-labeling-and-critical-foods/qualified-health-claims-letters-enforcement-discretion|publisher=United States Food and Drug Administration|date=9 March 2004|language=en}}</ref> 2011ع ۾ يورپي خوراڪي سلامتيءَ واري اداري جي سائنسي جائزي ۾ روزانو 30 گرام اکروٽ کائڻ سان رت جي نالين جي اندرين تهه تي دارومدار رکندڙ ڦهلاءَ جي عمل ۾ بهتري بابت ثبوتن کي قبول ڪيو ويو. ساڳئي جائزي ۾ رت جي ايل ڊي ايل ڪوليسٽرول جي گهٽتائي بابت مخصوص دعويٰ لاءِ ڪافي سبب ۽ نتيجي وارو ثبوت نه مليو.<ref name="EFSA">{{Cite journal|title=Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to walnuts and maintenance of normal blood LDL-cholesterol concentrations and improvement of endothelium-dependent vasodilation|journal=EFSA Journal|year=2011|volume=9|issue=4|page=2074|doi=10.2903/j.efsa.2011.2074}}</ref> === رت جو دٻاءُ === 2020ع جي هڪ منظم تحقيقي جائزي ۾ اکروٽ جي استعمال ۽ رت جي دٻاءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جو مطالعو ڪيو ويو. محققن موجب، موجود ثبوت ايترا مضبوط نه هئا جو اکروٽ کائڻ کي رت جي دٻاءَ گهٽائڻ جي مستقل حڪمت عملي طور تجويز ڪري سگهجي.<ref name="BP">{{Cite journal|last1=Li|first1=Jiayang|last2=Jiang|first2=Bo|last3=Santos|first3=Heitor O.|title=Effects of walnut intake on blood pressure: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials|journal=Phytotherapy Research|year=2020|volume=34|issue=11|pages=2921–2931|doi=10.1002/ptr.6740}}</ref> === دماغي ۽ ذهني صحت === اکروٽ جي استعمال ۽ يادگيري، سوچڻ جي صلاحيت ۽ ٻين ذهني عملن بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. 2021ع جي هڪ منظم جائزي ۽ ميٽا تجزيي موجب، موجود مطالعي مان اکروٽ جي استعمال ۽ ذهني صحت جي وچ ۾ واضح ۽ حتمي لاڳاپو ثابت نه ٿيو.<ref name="Cognition">{{Cite journal|last1=Cahoon|first1=Danielle|last2=Shertukde|first2=Shruti P.|last3=Avendano|first3=Esther E.|title=Walnut intake, cognitive outcomes and risk factors: a systematic review and meta-analysis|journal=Annals of Medicine|year=2021|volume=53|issue=1|pages=972–998|doi=10.1080/07853890.2021.1925955}}</ref> == اکروٽ جي الرجي == اکروٽ انهن وڻن جي خشڪ ميون مان آهي، جيڪي ڪجهه ماڻهن ۾ خوراڪي الرجي پيدا ڪري سگهن ٿا. اکروٽ جي الرجي معمولي خارش کان وٺي شديد ۽ جان ليوا ردعمل تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="AllergyCollege">{{حوالو ويب|title=Tree Nut Allergy|url=https://acaai.org/allergies/allergic-conditions/food/tree-nut/|publisher=American College of Allergy, Asthma and Immunology|date=28 June 2023|language=en}}</ref> الرجيءَ جون عام علامتون پيٽ ۾ سور، الٽي، متلي، خارش، چپن يا ڳلي ۾ سُڄ، ساهه کڻڻ ۾ تڪليف ۽ نگلڻ ۾ ڏکيائي ٿي سگهن ٿيون. شديد حالت ۾ اينافائيليڪسس (''Anaphylaxis'') ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ترت طبي علاج ضروري هوندو آهي.<ref name="CanadaAllergy">{{Cite web|title=Tree Nuts: Priority Food Allergens|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/reports-publications/food-safety/tree-nuts-priority-food-allergens.html|publisher=Health Canada|year=2017|language=en}}</ref> يورپ ۾ وڻن جي خشڪ ميون جي الرجي بابت 2024ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ان جي پکڙجڻ ۽ مختلف آباديءَ وارن گروهن ۾ فرق جو مطالعو ڪيو ويو.<ref name="Prevalence">{{Cite journal|last1=Spolidoro|first1=G. C.|last2=Lisik|first2=D.|last3=Nyassi|first3=S.|title=Prevalence of tree nut allergy in Europe: A systematic review and meta-analysis|journal=Allergy|year=2024|volume=79|issue=2|pages=302–323|doi=10.1111/all.15905}}</ref> اکروٽ جي الرجي پيدا ڪندڙ پروٽينن ۾ لپڊ ٽرانسفر پروٽين، ٽو ايس البومين، وائسيلن، ليگيومن ۽ اوليوسن شامل آهن. ڪجهه ماڻهن ۾ اکروٽ ۽ پيڪان سميت ٻين وڻن جي خشڪ ميون جي الرجيءَ ۾ گڏيل ردعمل پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name="AllergenProteins">{{Cite journal|last1=Borres|first1=M. P.|last2=Sato|first2=S.|last3=Ebisawa|first3=M.|title=Recent advances in diagnosing and managing nut allergies with focus on hazelnuts, walnuts, and cashew nuts|journal=World Allergy Organization Journal|year=2022|volume=15|issue=4|page=100641|doi=10.1016/j.waojou.2022.100641}}</ref> == اکروٽ جو ذخيرو ۽ حفاظت == اکروٽ ۾ چرٻيءَ جي گهڻي مقدار سبب غلط ذخيرو ڪرڻ سان ان جي ذائقي ۽ معيار ۾ خرابي اچي سگهي ٿي. آڪسيجن، گرمي ۽ نميءَ جي اثر هيٺ چرٻيون خراب ٿي سگهن ٿيون، جنهن سان بدبوءِ يا کٽاڻ پيدا ٿي سگهي ٿي. اکروٽ کي ٿڌي، خشڪ ۽ مناسب هوا بند انتظام واري جاءِ تي رکڻ گهرجي. ڊگهي عرصي لاءِ گهٽ گرمي پد تي ذخيرو ڪرڻ سان معيار برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. صنعتي ذخيرن ۾ منفي 3 کان صفر درجا سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گهريلو سطح تي ٿڌي ۽ گهٽ نميءَ واري جاءِ بهتر هوندي آهي.<ref name="Storage"/> نميءَ ۽ گرميءَ جي نامناسب حالتن ۾ اکروٽن تي ڦڦوند پيدا ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ڦڦوندون افلاٽوڪسن (''Aflatoxin'') جهڙا زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿيون. اهڙا آلوده اکروٽ کائڻ لاءِ محفوظ نه هوندا آهن.<ref name="FAOAflatoxin">{{حوالو ويب|title=Prevention of Aflatoxin Contamination|url=https://www.fao.org/docrep/w9474t/w9474t06.htm|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=1998|language=en}}</ref> == استعمال == === کاڌي ۾ استعمال === [[File:Walnuts in their shells available for sale.jpg|thumb|220px|وڪري لاءِ رکيل اکروٽ]] اکروٽ کي خام، ڀُڃي يا ٻين کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جو مغز مٺاڻن، ڪيڪن، بسڪيٽن، چاڪليٽ، سلادن ۽ مختلف روايتي کاڌن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو مغز سڄو، اڌ يا ننڍن ٽڪرن جي صورت ۾ وڪرو ٿيندو آهي. مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ اکروٽ اهم جزو آهي. ترڪي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي بقلوا، ايران جي فسنجان، جارجيا جي گوزيناڪي ۽ يورپ جي ڪيترن ڪيڪن ۽ مٺاڻن ۾ اکروٽ استعمال ٿيندو آهي. [[File:Gozinaki with walnuts.jpg|thumb|220px|اکروٽ ۽ ماکيءَ مان ٺهيل جارجيا جو روايتي مٺاڻ]] === اکروٽ جو تيل === اکروٽ جي مغز مان تيل حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي کاڌي ۽ ڪجهه ٻين مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو تيل سلادن جي ڊريسنگ ۽ ٿڌن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جو دونهي وارو نقطو نسبتاً گهٽ هجڻ سبب اهو تمام تيز گرميءَ تي ڊگهي وقت تائين ترڻ لاءِ مناسب نه هوندو آهي.<ref name="BBCOil">{{حوالو ويب|title=Walnut Oil Recipes|url=https://www.bbc.co.uk/food/walnut_oil|publisher=BBC|language=en}}</ref> === مس ۽ رنگ === اکروٽ جي ٻاهرين سائي کل مان ناسي رنگ جو قدرتي مادو حاصل ڪري سگهجي ٿو. ان کي ڪپڙن، وارن ۽ ٻين شين کي رنگڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. اکروٽ جي کل مان تيار ٿيندڙ مس لکڻ ۽ مصوريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.<ref name="Ink">{{حوالو ويب|title=Black Walnut Ink Workshop|url=http://www.gnsi.science-art.com/GNSIDC/reports/2002Oct/Oct2002.html|publisher=Guild of Natural Science Illustrators|year=2002|language=en}}</ref> قديم روم ۽ وچئين دور جي يورپ ۾ اکروٽ جي کل مان حاصل ٿيندڙ رنگ وارن کي رنگڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Hair">{{حوالو ڪتاب|last=Sherrow|first=Victoria|title=Encyclopedia of Hair: A Cultural History|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=9780313331459}}</ref> === صنعتي صفائي === اکروٽ جا سخت کوپا پيسي صفائي ۽ مٿاڇري تان گند يا پراڻو رنگ هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. پيسيل کوپن جي نسبتاً نرم رڳڙيندڙ خاصيت سبب اهي ڪجهه صنعتي صفائيءَ جي عملن ۾ استعمال ٿين ٿا. 1982ع ۾ جرمنيءَ ۾ آمريڪي فوج جي هڪ هيليڪاپٽر حادثي جي جاچ دوران معلوم ٿيو ته صفائيءَ ۾ استعمال ٿيل اکروٽ جي کوپي جا ذرڙا تيل جي هڪ رستي ۾ ڦاسي پيا هئا. انهيءَ واقعي کان پوءِ اهڙي صفائيءَ جي طريقي بابت هوابازيءَ جي شعبي ۾ حفاظتي خدشا پيدا ٿيا.<ref name="Crash">{{حوالو ويب|title=In Re Air Crash Disaster at Mannheim Germany on 9/11/82|url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/769/115/197097/|publisher=United States Court of Appeals, Third Circuit|year=1985|language=en}}</ref> === پاڻيءَ جي صفائي === تيل ۽ گئس جي صنعت ۾ پيسيل اکروٽ جي کوپن مان ٺهيل فلٽر پاڻيءَ مان تيل وارا آلودگي پيدا ڪندڙ ذرڙا ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Filters">{{حوالو ڪتاب|last=Cheremisinoff|first=Nicholas P.|title=Perfluorinated Chemicals: Contaminants of Concern|publisher=Wiley|year=2017|isbn=9781119363538|page=194}}</ref> === پالتو ٻلين لاءِ استعمال === پيسيل اکروٽ جا کوپا ڪجهه تجارتي شين ۾ پالتو ٻلين جي فضلي لاءِ بستري جهڙي مواد طور استعمال ٿيندا آهن. اهڙين شين کي مٽيءَ جي روايتي متبادل طور پيش ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه ماڻهن ۽ جانورن ۾ انهن سان حساسيت يا الرجيءَ جا خدشا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name="CatLitter">{{حوالو ويب|title=The Best Natural Cat Litter We Tested with Our Pets|url=https://www.insider.com/guides/pets/best-natural-cat-litter|website=Insider|date=24 October 2022|language=en}}</ref> === روايتي طب === اکروٽ ۽ ان جي وڻ جا مختلف حصا ڪيترن علائقن جي روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. اکروٽ کي باخ فلاور ريميڊيز (''Bach flower remedies'') جي تيارين ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. بهرحال، اهڙن گلن مان تيار ڪيل علاج سان ڪينسر يا ٻين سنگين بيمارين جي علاج يا روڪٿام بابت قابل اعتماد سائنسي ثبوت موجود نه آهن.<ref name="CancerResearch">{{حوالو ويب|title=Flower Remedies|url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/complementary-alternative-therapies/individual-therapies/flower-remedies|publisher=Cancer Research UK|language=en}}</ref> === گڏ ڪرڻ ۽ آرائشي استعمال === چين ۾ ڪجهه مخصوص قسمن جي اکروٽن جا وڏا، هم شڪل ۽ خوبصورت کوپا گڏ ڪرڻ جو رواج موجود آهي. انهن کي هٿن ۾ ڦيرائڻ، سينگار ۽ گڏ ڪرڻ واريون شيون طور استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙن اکروٽن کي وينوان اکروٽ (''Wenwan walnuts'') چيو ويندو آهي.<ref name="Reuters">{{حوالو خبر|last1=Subler|first1=Jason|last2=Lee|first2=Jane Lanhee|title=Status-conscious investors shell out on great walnuts of China|url=https://www.reuters.com/article/us-china-walnuts-idUSBRE87R0NV20120828|publisher=Reuters|date=28 August 2012|language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|مڪمل اکروٽ، ٽٽل کوپو ۽ مغز File:Inside of a walnut in growth.jpg|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|سائي کل ۽ سخت کوپو File:Juglans regia 2009 G2.jpg|وڻ تي وڌندڙ اکروٽ File:California Blackwalnut.jpg|ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ File:Whole Walnut Kernel.jpg|اکروٽ جو مغز File:4 walnut kernels.jpg|اکروٽ جي مغز جا ٽڪرا File:Gozinaki with walnuts.jpg|اکروٽ مان ٺهيل جارجيا جو مٺاڻ File:Walnut murabba.jpg|ڪچن اکروٽن مان تيار ڪيل مربو File:A Pair Of Chnese Collectible Walnuts.jpg|چين ۾ گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آرائشي اکروٽ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[خشڪ ميوو]] * [[بادام]] * [[پستا]] * [[کاڌي جو تيل]] * [[باغباني]] * [[زراعت]] * [[مرزا قليچ بيگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{حوالو ڪتاب|last=Ramos|first=David D.|title=Walnut Production Manual|publisher=University of California Agriculture and Natural Resources|year=1997|isbn=9781879906273|url=https://books.google.com/books?id=yKawaOt88A0C}} * {{حوالو ڪتاب|last=Smith|first=Jane S.|title=The Garden of Invention: Luther Burbank and the Business of Breeding Plants|publisher=Penguin Books|year=2009|isbn=9780143116899}} * {{حوالو ڪتاب|ليکڪ=مرزا قليچ بيگ|عنوان=باغ ۽ باغباني|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|سال=1960|مقام=ڄامشورو}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1 ڪيو سائنس — عام اکروٽ جي نباتاتي ڄاڻ] * [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جا انگ اکر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Walnuts وڪيميڊيا ڪامنز تي اکروٽن جون تصويرون] [[زمرو:خشڪ ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق ٻج]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:فصل]] [[زمرو:ٻوٽا]] s8oc6yzc2cxofdnsv9tb6u5bpzltdvh 426972 426971 2026-11-01T12:33:23Z Intisar Ali 8681 426972 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جگلانس جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج}} {{Infobox | name = اکروٽ | above = اکروٽ | image = [[File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|270px]] | caption = اکروٽ جو سخت کوپو ۽ کاڌي لائق مغز | header1 = نباتاتي ۽ غذائي ڄاڻ | label2 = عام نالو | data2 = اکروٽ | label3 = انگريزي نالو | data3 = وال نٽ | label4 = سائنسي جنس | data4 = جگلانس (''Juglans'') | label5 = خاندان | data5 = جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') | label6 = مشهور قسم | data6 = فارسي يا عام اکروٽ (''Juglans regia'') | label7 = نباتاتي نوعيت | data7 = هڪ ٻج وارو، گٽليءَ جهڙو ڦر | label8 = استعمال ٿيندڙ حصو | data8 = ٻج جو مغز | label9 = غذائي توانائي | data9 = 654 ڪلو ڪيلوري في 100 گرام | label10 = اهم غذائي جزا | data10 = چرٻي، پروٽين، غذائي ريشو، ميگنيشيم، مينگنيز ۽ اوميگا-3 | label11 = اهم پيدا ڪندڙ ملڪ | data11 = [[چين]]، [[آمريڪا]]، [[ايران]] ۽ [[ترڪي]] | label12 = استعمال | data12 = کاڌو، تيل، رنگ، مس ۽ ٻيا صنعتي استعمال }} '''اکروٽ''' (انگريزي: ''Walnut'') جگلانس (''Juglans'') جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج آهي، جيڪو جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') نباتاتي خاندان سان تعلق رکي ٿو. عام طور تي اکروٽ مان مراد فارسي يا انگريزي اکروٽ، يعني جگلانس ريجيا (''Juglans regia'') هوندو آهي. اکروٽ سخت ڪاٺ جهڙي کوپي ۾ بند هوندو آهي، جنهن جي اندر ٻن حصن ۾ ورهايل مغز هوندو آهي. هي مغز غذائي چرٻين، پروٽين، معدنيات ۽ ٻين غذائي جزن جو ذريعو آهي.<ref name="Kew">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1|title=Juglans regia L.|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref><ref name="Small">{{حوالو ڪتاب|last=Small|first=Ernest|title=Top 100 Food Plants|publisher=NRC Research Press|year=2009|isbn=9780660198583|page=545|url=https://books.google.com/books?id=nyWY_YkV7qAC&pg=PA545}}</ref> اکروٽ کي روزمره جي استعمال ۾ خشڪ ميوو يا نٽ چيو ويندو آهي، پر نباتاتي لحاظ کان اهو حقيقي نٽ نه آهي. ان جي ڦر جي ٻاهرين سائي کل نباتاتي طور ڦر جي اصل بيضه دانيءَ جي ڀت جو حصو نه، پر اضافي گلائي بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. انهيءَ ڪري ان کي گٽليءَ جهڙو اضافي ڦر سمجهيو ويندو آهي. اکروٽ جا وڻ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا آهن. عام اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه هماليه کان اولهه ايشيا تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ پاڪستان، افغانستان، ايران ۽ ترڪي جا علائقا شامل آهن.<ref name="Kew"/> == نباتاتي بناوت == [[File:Inside of a walnut in growth.jpg|thumb|left|220px|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو]] اکروٽ جو ڦر عام طور گول يا بيضوي شڪل جو هوندو آهي. ان جي ٻاهرين سائي کل پچڻ دوران آهستي آهستي خشڪ ۽ ڀُرڀُري ٿيندي آهي، جڏهن ته اندر موجود سخت کوپو ٻج جي حفاظت ڪندو آهي. کوپي جي اندر مغز جا عام طور ٻه وڏا حصا هوندا آهن، جن جي وچ ۾ هڪ سنهي پردي جهڙي بناوت موجود هوندي آهي.<ref name="Harvest">{{حوالو ويب|last=Grant|first=Amy|date=19 April 2021|title=Walnut Tree Harvesting: When Are Walnuts Ready To Pick|url=https://www.gardeningknowhow.com/edible/nut-trees/walnut/walnut-tree-harvesting.htm|website=Gardening Know How|language=en}}</ref> اڪثر تجارتي اکروٽن جا کوپا ٻن حصن ۾ ورهائجي کلندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن ٽن يا چئن حصن وارا کوپا به پيدا ٿيندا آهن. اکروٽ جي مغز جي مٿان هڪ سنهي ناسي رنگ جي ٻج واري کل هوندي آهي، جنهن ۾ قدرتي اينٽي آڪسيڊنٽ مرڪب موجود هوندا آهن. اهي مرڪب ٻج جي چرٻين کي آڪسيجن جي اثر کان ڪجهه حد تائين محفوظ رکڻ ۾ مدد ڏيندا آهن.<ref name="Storage">{{حوالو ويب|title=Walnut: Agriculture – Transport Information Service|url=https://www.tis-gdv.de/tis_e/ware/nuesse/walnuss/walnuss.htm|publisher=German Insurance Association|year=2010|language=en}}</ref> [[File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|thumb|220px|سائي کل جي اندر اکروٽ جو سخت کوپو]] اتر اڌ گولي ۾ ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ سيپٽمبر کان نومبر تائين پچندا آهن. البت پچڻ جو وقت موسم، اوچائي، وڻ جي قسم ۽ مقامي آبهوا موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="Harvest"/> === وڻ ۽ پن === عام اکروٽ هڪ پن ڇاڻيندڙ وڻ آهي. ان جا پن مرڪب هوندا آهن ۽ هڪ مرڪزي ڏانڊيءَ تي ڪيترائي ننڍا پنڙا لڳل هوندا آهن. بهار جي موسم ۾ نوان پن نڪرندا آهن. ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ ٻين وڻن جي ڀيٽ ۾ دير سان پن ڪڍندو آهي. اکروٽ جي وڻ تي نر ۽ مادي گل الڳ الڳ هوندا آهن، پر ٻئي هڪ ئي وڻ تي پيدا ٿيندا آهن. نر گل عام طور لڙڪندڙ ٻورن ۾ هوندا آهن، جڏهن ته مادي گلن مان ڦر ٺهندو آهي. === ڪيميائي بناوت === اکروٽ جي سائي کل، کوپي ۽ وڻ جي مختلف حصن ۾ ڪيترائي نباتاتي ڪيميائي مرڪب موجود هوندا آهن. انهن ۾ پولي فينول، فينولڪ تيزاب، فلاوونائيڊ ۽ جگلُون (''Juglone'') شامل آهن. جگلُون هڪ قدرتي ڪيميائي مرڪب آهي، جيڪو خاص طور اکروٽ جي سائي کل ۽ ٻين حصن ۾ ملي ٿو.<ref name="Phenolics">{{Cite journal|last1=Cosmulescu|first1=Sina Niculina|last2=Trandafir|first2=Ion|last3=Achim|first3=Gheorghe|last4=Botu|first4=Mihai|last5=Baciu|first5=Adrian|last6=Gruia|first6=Marius|title=Phenolics of Green Husk in Mature Walnut Fruits|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|year=2010|volume=38|issue=1|pages=53–56|doi=10.15835/nbha3814624}}</ref> اکروٽ ۾ پيڊنڪيولاگن (''Pedunculagin'') نالي ايلئجي ٽينن پڻ موجود هوندو آهي. هي مرڪب پولي فينولن جي گروهه سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Ellagitannin">{{Cite journal|last1=Cerdá|first1=Begoña|last2=Tomás-Barberán|first2=Francisco A.|last3=Espín|first3=Juan Carlos|title=Metabolism of Antioxidant and Chemopreventive Ellagitannins from Strawberries, Raspberries, Walnuts, and Oak-Aged Wine in Humans|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|year=2005|volume=53|issue=2|pages=227–235|doi=10.1021/jf049144d}}</ref> فارسي اکروٽ جي ٿڙ جي کل مان ريجيولون (''Regiolone'')، جگلُون، بيٽولينڪ تيزاب ۽ سائٽوسٽيرول جهڙا مرڪب پڻ الڳ ڪيا ويا آهن.<ref name="Regiolone">{{Cite journal|last1=Talapatra|first1=Sunil K.|last2=Karmacharya|first2=Bimala|last3=De|first3=Shambhu C.|last4=Talapatra|first4=Bani|title=(−)-Regiolone, an α-tetralone from Juglans regia: structure, stereochemistry and conformation|journal=Phytochemistry|year=1988|volume=27|issue=12|pages=3929–3932|doi=10.1016/0031-9422(88)83047-4}}</ref> == اکروٽ جا قسم == جگلانس جنس ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي پنهنجي قدرتي ورڇ، ڦر جي شڪل، کوپي جي سختي ۽ استعمال جي لحاظ کان مختلف آهن. انهن مان فارسي اکروٽ عالمي خوراڪي واپار ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو.<ref name="Small"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جا اهم نباتاتي قسم ! style="background:#dceef5;" | عام نالو ! style="background:#dceef5;" | سائنسي نالو ! style="background:#dceef5;" | قدرتي علائقو يا خصوصيت |- | style="background:#fff1d6;" | فارسي يا انگريزي اکروٽ | ''Juglans regia'' | اولهه ايشيا ۽ اولهه هماليه؛ تجارتي طور سڀ کان وڌيڪ پوکيل قسم |- | ڪارو اکروٽ | ''Juglans nigra'' | اتر آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن جو مقامي وڻ؛ سخت کوپي ۽ قيمتي ڪاٺ سبب مشهور |- | جاپاني اکروٽ | ''Juglans ailantifolia'' | جاپان سان لاڳاپيل قسم؛ ان جي دل جهڙي شڪل واري قسم کي هارٽ نٽ چيو ويندو آهي |- | بٽر نٽ | ''Juglans cinerea'' | اتر آمريڪا جو قسم؛ ان جا ٻج کاڌي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن |- | ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ | ''Juglans californica'' | ڪيليفورنيا جو مقامي قسم |- | ايريزونا اکروٽ | ''Juglans major'' | آمريڪا جي ڏکڻ اولهه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ملندڙ قسم |} فارسي اکروٽ جا ڪيترائي تجارتي پوکيل قسم تيار ڪيا ويا آهن. انهن ۾ چانڊلر، هارٽلي، هاورڊ، فرينڪيٽ، سير، ٽولاري، پين، لارا، فرنيٽ ۽ فرنور مشهور آهن. انهن قسمن ۾ ڦر جي ماپ، پيداوار، پچڻ جو وقت، کوپي جي ٿولهه ۽ موسمي موافقت ۾ فرق هوندو آهي.<ref name="Cultivars">{{حوالو ويب|title=Walnut Cultivar Table|url=http://fruitandnuteducation.ucdavis.edu/fruitnutproduction/Walnut/Walnut_Cultivar_Table/|publisher=University of California, Davis|year=2018|language=en}}</ref> == تاريخ == اکروٽ جي استعمال ۽ پوک جي تاريخ قديم آهي. فارسي اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه ايشيا ۽ هماليه جي علائقن سان لاڳاپيل آهي، جتان اهو انساني پوک ۽ واپار وسيلي ٻين علائقن تائين پهتو.<ref name="Kew"/> بازنطيني ۽ عثماني دور ۾ اکروٽ لاءِ شاهي نٽ جي معنيٰ وارو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. قديم زرعي ادب ۾ اکروٽ جي وڻ، پوک ۽ سنڀال بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Geoponika">{{حوالو ڪتاب|title=Geoponika: Agricultural Pursuits|translator=Thomas Owen|year=1806|volume=2|location=London|url=https://archive.org/details/Geoponica02/page/n13/mode/1up}}</ref> ٻارهين صديءَ جي اندلسي زرعي عالم [[ابن العوام]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الفلاحة'' ۾ اکروٽ جي پوک ۽ باغبانيءَ بابت بحث ڪيو آهي. سندس تصنيف وچئين دور جي زرعي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="IbnAwwam">{{حوالو ڪتاب|last=Ibn al-Awwam|first=Yahya ibn Muhammad|title=Le livre de l'agriculture d'Ibn-al-Awam|publisher=A. Franck|year=1864|location=Paris|pages=271–276|url=https://archive.org/details/lelivredelagric00algoog/page/n14/mode/2up}}</ref> == ننڍي کنڊ ۾ اکروٽ == [[فائل:Juglans regia 2009 G2.jpg|thumb|220px|وڻ تي وڌندڙ ڪچو اکروٽ]] اکروٽ جي پوک ڏکڻ ايشيا جي ٿڌن ۽ معتدل جابلو علائقن ۾ ڪئي ويندي آهي. هماليه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي موسمي حالتن ۾ فارسي اکروٽ جي پوک لاءِ موزون ماحول ملي ٿو. سنڌي ليکڪ [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''باغ ۽ باغباني'' ۾ اکروٽ جي پوک بابت لکيو آهي ته اتر هندستان جي ٽڪرن تي اکروٽ جا وڻ عام ٿيندا آهن ۽ انهن مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي آهي. هن اهو پڻ ڄاڻايو ته ٻج مان تيار ڪيل ڪجهه وڻ ٻن يا ٽن فوٽن تائين وڌڻ کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين وڌيڪ واڌ نٿا ڪن ۽ آخرڪار سڙي وڃن ٿا. <ref name="Qaleech">{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=باغ ۽ باغباني |year=1960 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |language=sd }}</ref> مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب، مقامي اکروٽ جا ڪي وڻ ننڍي قد جا هوندا آهن ۽ انهن جا پن ۽ ڦر نسبتاً گول هوندا آهن. هن مارچ ۾ ٻور اچڻ ۽ جولاءِ جي آخر ۾ ڦر پچڻ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. اهي مشاهدا سندس بيان ڪيل مقامي حالتن سان لاڳاپيل آهن؛ سڀني اکروٽن جي قسمن ۽ علائقن تي هڪجهڙا لاڳو نٿا ٿين.<ref name="Qaleech"/> == پوک ۽ باغباني == === آبهوا ۽ زمين === اکروٽ جا وڻ عام طور معتدل آبهوا ۾ سٺي واڌ ڪندا آهن. انهن کي اهڙي زمين جي ضرورت هوندي آهي، جنهن ۾ پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب انتظام هجي. پاڻي بيهڻ سبب پاڙن جي صحت متاثر ٿي سگهي ٿي. ڪيترن تجارتي قسمن کي سياري جي ٿڌ ۽ بهار جي مناسب گرميءَ جي ضرورت هوندي آهي. === واڌ ۽ افزائش === اکروٽ جا وڻ ٻج مان پيدا ڪري سگهجن ٿا، پر تجارتي باغن ۾ مطلوبه قسم جون خصوصيتون برقرار رکڻ لاءِ پيوندڪاري ۽ ٻين نباتاتي افزائش جي طريقن کي ترجيح ڏني ويندي آهي. ٻج مان پيدا ٿيل وڻ لازمي طور پنهنجي ماءُ وڻ جهڙا نه هوندا آهن. ڪجهه باغن ۾ فارسي اکروٽ کي ٻين جگلانس قسمن جي پاڙن تي پيوند ڪيو ويندو آهي. ڪيليفورنيا جي ڪاري اکروٽ ۽ ان سان لاڳاپيل پاڙن جو استعمال پڻ تجارتي باغبانيءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Small"/> === فصل جي تياري === اکروٽ جي فصل جو وقت قسم ۽ آبهوا موجب مختلف هوندو آهي. جڏهن ٻاهرين سائي کل ڦاٽڻ يا نرم ٿيڻ شروع ڪري ٿي ۽ اندر جو سخت کوپو مڪمل پختگي حاصل ڪري ٿو، تڏهن فصل لاهڻ جو وقت ويجهو هوندو آهي. فصل لاهڻ کان پوءِ ٻاهرين کل هٽائي اکروٽن کي مناسب نموني سڪايو ويندو آهي.<ref name="Harvest"/> == عالمي پيداوار == [[چين]] عالمي سطح تي اکروٽ پيدا ڪندڙ اهم ملڪن مان سڀ کان وڏو ملڪ آهي. گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جي شمارياتي ڊيٽابيس موجب، 2023ع ۾ دنيا ۾ کوپي سميت اکروٽن جي پيداوار لڳ ڀڳ 40 لک ميٽرڪ ٽن هئي، جنهن مان چين جو حصو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="FAO">{{حوالو ويب|title=Walnuts, in shell: Production Quantity, 2023|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=FAOSTAT|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | دنيا ۾ اکروٽ جي پيداوار، 2023ع ! style="background:#dceef5;" | ملڪ ! style="background:#dceef5;" | پيداوار، لک ميٽرڪ ٽن |- | style="background:#fff1d6;" | [[چين]] | 14.0 |- | [[آمريڪا]] | 7.5 |- | [[ايران]] | 3.8 |- | [[ترڪي]] | 3.6 |- | [[ميڪسيڪو]] | 1.7 |- ! style="background:#dceef5;" | سڄي دنيا ! style="background:#dceef5;" | لڳ ڀڳ 40 |} <small>ذريعو: گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جو شمارياتي ڊيٽابيس؛ 2023ع جا انگ اکر.<ref name="FAO"/></small> عالمي پيداوار جا انگ اکر مختلف ادارن وٽ شمارياتي طريقن، فصل جي سال ۽ کوپي سميت يا بنا کوپي وزن جي بنياد تي مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري انهن جو تقابلو ڪندي استعمال ٿيل ماپ ۽ سال کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. == غذائي قدر == [[File:Whole Walnut Kernel.jpg|thumb|220px|اکروٽ جو مڪمل مغز]] اکروٽ غذائي توانائيءَ سان ڀرپور خشڪ ميوو آهي. ان ۾ چرٻيءَ جو مقدار ٻين ڪيترن ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي. آمريڪا جي زراعت کاتي جي غذائي ڊيٽابيس موجب، عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام کاڌي لائق حصي مان لڳ ڀڳ 654 ڪلو ڪيلوري توانائي ملي ٿي.<ref name="USDA">{{حوالو ويب|title=Nuts, walnuts, English: Nutrient Data|url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/170187/nutrients|publisher=United States Department of Agriculture|website=FoodData Central|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#287a50;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ غذائي جزا ! style="background:#def3e5;" | غذائي جزو ! style="background:#def3e5;" | مقدار |- | توانائي | 654 ڪلو ڪيلوري |- | پاڻي | 4.07 گرام |- | پروٽين | 15.23 گرام |- | ڪُل چرٻي | 65.21 گرام |- | ڪاربوهائيڊريٽ | 13.71 گرام |- | غذائي ريشو | 6.7 گرام |- | قدرتي کنڊ | 2.61 گرام |- | ڪيلشيم | 98 ملي گرام |- | ميگنيشيم | 158 ملي گرام |- | فاسفورس | 346 ملي گرام |- | پوٽاشيم | 441 ملي گرام |- | لوهه | 2.91 ملي گرام |- | مينگنيز | 3.414 ملي گرام |- | زنڪ | 3.09 ملي گرام |- | وٽامن بي 6 | 0.537 ملي گرام |- | فوليٽ | 98 مائڪروگرام |} <small>ذريعو: آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس. مقدار خام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز لاءِ آهن.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيون ۽ اوميگا-3 === اکروٽ جي چرٻين جو وڏو حصو غير سير ٿيل چرٻين تي مشتمل هوندو آهي. انهن ۾ پولي اَن سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊ نمايان آهن. خاص طور الفا لينولينڪ تيزاب (''Alpha-linolenic acid'')، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ اوميگا-3 چرٻي آهي، ۽ لينوليئڪ تيزاب (''Linoleic acid'')، جيڪو اوميگا-6 چرٻي آهي، اکروٽ ۾ موجود هوندا آهن.<ref name="USDA"/> عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ لڳ ڀڳ 47 گرام پولي اَن سيچوريٽيڊ چرٻيون هونديون آهن. انهن مان لڳ ڀڳ 9 گرام الفا لينولينڪ تيزاب ۽ 38 گرام لينوليئڪ تيزاب هوندو آهي.<ref name="USDA"/> == صحت بابت تحقيق == === دل ۽ رت جي نالين جي صحت === 2004ع ۾ آمريڪا جي خوراڪ ۽ دوائن واري اداري هڪ مشروط صحت واري دعويٰ جي اجازت ڏني، جنهن موجب محدود، پر مڪمل طور حتمي نه ٿيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزانو لڳ ڀڳ 42.5 گرام اکروٽ، گهٽ سير ٿيل چرٻي ۽ گهٽ ڪوليسٽرول واري غذا جي حصي طور، اضافي ڪيلوريون وڌائڻ کان سواءِ کائڻ سان دل جي شريانين جي بيماريءَ جو خطرو گهٽجي سگهي ٿو. اداري هن دعويٰ کي قطعي سائنسي نتيجو قرار نه ڏنو.<ref name="FDA">{{حوالو ويب|title=Qualified Health Claims: Walnuts and Coronary Heart Disease|url=https://www.fda.gov/food/nutrition-food-labeling-and-critical-foods/qualified-health-claims-letters-enforcement-discretion|publisher=United States Food and Drug Administration|date=9 March 2004|language=en}}</ref> 2011ع ۾ يورپي خوراڪي سلامتيءَ واري اداري جي سائنسي جائزي ۾ روزانو 30 گرام اکروٽ کائڻ سان رت جي نالين جي اندرين تهه تي دارومدار رکندڙ ڦهلاءَ جي عمل ۾ بهتري بابت ثبوتن کي قبول ڪيو ويو. ساڳئي جائزي ۾ رت جي ايل ڊي ايل ڪوليسٽرول جي گهٽتائي بابت مخصوص دعويٰ لاءِ ڪافي سبب ۽ نتيجي وارو ثبوت نه مليو.<ref name="EFSA">{{Cite journal|title=Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to walnuts and maintenance of normal blood LDL-cholesterol concentrations and improvement of endothelium-dependent vasodilation|journal=EFSA Journal|year=2011|volume=9|issue=4|page=2074|doi=10.2903/j.efsa.2011.2074}}</ref> === رت جو دٻاءُ === 2020ع جي هڪ منظم تحقيقي جائزي ۾ اکروٽ جي استعمال ۽ رت جي دٻاءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جو مطالعو ڪيو ويو. محققن موجب، موجود ثبوت ايترا مضبوط نه هئا جو اکروٽ کائڻ کي رت جي دٻاءَ گهٽائڻ جي مستقل حڪمت عملي طور تجويز ڪري سگهجي.<ref name="BP">{{Cite journal|last1=Li|first1=Jiayang|last2=Jiang|first2=Bo|last3=Santos|first3=Heitor O.|title=Effects of walnut intake on blood pressure: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials|journal=Phytotherapy Research|year=2020|volume=34|issue=11|pages=2921–2931|doi=10.1002/ptr.6740}}</ref> === دماغي ۽ ذهني صحت === اکروٽ جي استعمال ۽ يادگيري، سوچڻ جي صلاحيت ۽ ٻين ذهني عملن بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. 2021ع جي هڪ منظم جائزي ۽ ميٽا تجزيي موجب، موجود مطالعي مان اکروٽ جي استعمال ۽ ذهني صحت جي وچ ۾ واضح ۽ حتمي لاڳاپو ثابت نه ٿيو.<ref name="Cognition">{{Cite journal|last1=Cahoon|first1=Danielle|last2=Shertukde|first2=Shruti P.|last3=Avendano|first3=Esther E.|title=Walnut intake, cognitive outcomes and risk factors: a systematic review and meta-analysis|journal=Annals of Medicine|year=2021|volume=53|issue=1|pages=972–998|doi=10.1080/07853890.2021.1925955}}</ref> == اکروٽ جي الرجي == اکروٽ انهن وڻن جي خشڪ ميون مان آهي، جيڪي ڪجهه ماڻهن ۾ خوراڪي الرجي پيدا ڪري سگهن ٿا. اکروٽ جي الرجي معمولي خارش کان وٺي شديد ۽ جان ليوا ردعمل تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="AllergyCollege">{{حوالو ويب|title=Tree Nut Allergy|url=https://acaai.org/allergies/allergic-conditions/food/tree-nut/|publisher=American College of Allergy, Asthma and Immunology|date=28 June 2023|language=en}}</ref> الرجيءَ جون عام علامتون پيٽ ۾ سور، الٽي، متلي، خارش، چپن يا ڳلي ۾ سُڄ، ساهه کڻڻ ۾ تڪليف ۽ نگلڻ ۾ ڏکيائي ٿي سگهن ٿيون. شديد حالت ۾ اينافائيليڪسس (''Anaphylaxis'') ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ترت طبي علاج ضروري هوندو آهي.<ref name="CanadaAllergy">{{Cite web|title=Tree Nuts: Priority Food Allergens|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/reports-publications/food-safety/tree-nuts-priority-food-allergens.html|publisher=Health Canada|year=2017|language=en}}</ref> يورپ ۾ وڻن جي خشڪ ميون جي الرجي بابت 2024ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ان جي پکڙجڻ ۽ مختلف آباديءَ وارن گروهن ۾ فرق جو مطالعو ڪيو ويو.<ref name="Prevalence">{{Cite journal|last1=Spolidoro|first1=G. C.|last2=Lisik|first2=D.|last3=Nyassi|first3=S.|title=Prevalence of tree nut allergy in Europe: A systematic review and meta-analysis|journal=Allergy|year=2024|volume=79|issue=2|pages=302–323|doi=10.1111/all.15905}}</ref> اکروٽ جي الرجي پيدا ڪندڙ پروٽينن ۾ لپڊ ٽرانسفر پروٽين، ٽو ايس البومين، وائسيلن، ليگيومن ۽ اوليوسن شامل آهن. ڪجهه ماڻهن ۾ اکروٽ ۽ پيڪان سميت ٻين وڻن جي خشڪ ميون جي الرجيءَ ۾ گڏيل ردعمل پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name="AllergenProteins">{{Cite journal|last1=Borres|first1=M. P.|last2=Sato|first2=S.|last3=Ebisawa|first3=M.|title=Recent advances in diagnosing and managing nut allergies with focus on hazelnuts, walnuts, and cashew nuts|journal=World Allergy Organization Journal|year=2022|volume=15|issue=4|page=100641|doi=10.1016/j.waojou.2022.100641}}</ref> == اکروٽ جو ذخيرو ۽ حفاظت == اکروٽ ۾ چرٻيءَ جي گهڻي مقدار سبب غلط ذخيرو ڪرڻ سان ان جي ذائقي ۽ معيار ۾ خرابي اچي سگهي ٿي. آڪسيجن، گرمي ۽ نميءَ جي اثر هيٺ چرٻيون خراب ٿي سگهن ٿيون، جنهن سان بدبوءِ يا کٽاڻ پيدا ٿي سگهي ٿي. اکروٽ کي ٿڌي، خشڪ ۽ مناسب هوا بند انتظام واري جاءِ تي رکڻ گهرجي. ڊگهي عرصي لاءِ گهٽ گرمي پد تي ذخيرو ڪرڻ سان معيار برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. صنعتي ذخيرن ۾ منفي 3 کان صفر درجا سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گهريلو سطح تي ٿڌي ۽ گهٽ نميءَ واري جاءِ بهتر هوندي آهي.<ref name="Storage"/> نميءَ ۽ گرميءَ جي نامناسب حالتن ۾ اکروٽن تي ڦڦوند پيدا ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ڦڦوندون افلاٽوڪسن (''Aflatoxin'') جهڙا زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿيون. اهڙا آلوده اکروٽ کائڻ لاءِ محفوظ نه هوندا آهن.<ref name="FAOAflatoxin">{{حوالو ويب|title=Prevention of Aflatoxin Contamination|url=https://www.fao.org/docrep/w9474t/w9474t06.htm|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=1998|language=en}}</ref> == استعمال == === کاڌي ۾ استعمال === [[File:Walnuts in their shells available for sale.jpg|thumb|220px|وڪري لاءِ رکيل اکروٽ]] اکروٽ کي خام، ڀُڃي يا ٻين کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جو مغز مٺاڻن، ڪيڪن، بسڪيٽن، چاڪليٽ، سلادن ۽ مختلف روايتي کاڌن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو مغز سڄو، اڌ يا ننڍن ٽڪرن جي صورت ۾ وڪرو ٿيندو آهي. مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ اکروٽ اهم جزو آهي. ترڪي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي بقلوا، ايران جي فسنجان، جارجيا جي گوزيناڪي ۽ يورپ جي ڪيترن ڪيڪن ۽ مٺاڻن ۾ اکروٽ استعمال ٿيندو آهي. [[File:Gozinaki with walnuts.jpg|thumb|220px|اکروٽ ۽ ماکيءَ مان ٺهيل جارجيا جو روايتي مٺاڻ]] === اکروٽ جو تيل === اکروٽ جي مغز مان تيل حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي کاڌي ۽ ڪجهه ٻين مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو تيل سلادن جي ڊريسنگ ۽ ٿڌن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جو دونهي وارو نقطو نسبتاً گهٽ هجڻ سبب اهو تمام تيز گرميءَ تي ڊگهي وقت تائين ترڻ لاءِ مناسب نه هوندو آهي.<ref name="BBCOil">{{حوالو ويب|title=Walnut Oil Recipes|url=https://www.bbc.co.uk/food/walnut_oil|publisher=BBC|language=en}}</ref> === مس ۽ رنگ === اکروٽ جي ٻاهرين سائي کل مان ناسي رنگ جو قدرتي مادو حاصل ڪري سگهجي ٿو. ان کي ڪپڙن، وارن ۽ ٻين شين کي رنگڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. اکروٽ جي کل مان تيار ٿيندڙ مس لکڻ ۽ مصوريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.<ref name="Ink">{{حوالو ويب|title=Black Walnut Ink Workshop|url=http://www.gnsi.science-art.com/GNSIDC/reports/2002Oct/Oct2002.html|publisher=Guild of Natural Science Illustrators|year=2002|language=en}}</ref> قديم روم ۽ وچئين دور جي يورپ ۾ اکروٽ جي کل مان حاصل ٿيندڙ رنگ وارن کي رنگڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Hair">{{حوالو ڪتاب|last=Sherrow|first=Victoria|title=Encyclopedia of Hair: A Cultural History|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=9780313331459}}</ref> === صنعتي صفائي === اکروٽ جا سخت کوپا پيسي صفائي ۽ مٿاڇري تان گند يا پراڻو رنگ هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. پيسيل کوپن جي نسبتاً نرم رڳڙيندڙ خاصيت سبب اهي ڪجهه صنعتي صفائيءَ جي عملن ۾ استعمال ٿين ٿا. 1982ع ۾ جرمنيءَ ۾ آمريڪي فوج جي هڪ هيليڪاپٽر حادثي جي جاچ دوران معلوم ٿيو ته صفائيءَ ۾ استعمال ٿيل اکروٽ جي کوپي جا ذرڙا تيل جي هڪ رستي ۾ ڦاسي پيا هئا. انهيءَ واقعي کان پوءِ اهڙي صفائيءَ جي طريقي بابت هوابازيءَ جي شعبي ۾ حفاظتي خدشا پيدا ٿيا.<ref name="Crash">{{حوالو ويب|title=In Re Air Crash Disaster at Mannheim Germany on 9/11/82|url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/769/115/197097/|publisher=United States Court of Appeals, Third Circuit|year=1985|language=en}}</ref> === پاڻيءَ جي صفائي === تيل ۽ گئس جي صنعت ۾ پيسيل اکروٽ جي کوپن مان ٺهيل فلٽر پاڻيءَ مان تيل وارا آلودگي پيدا ڪندڙ ذرڙا ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Filters">{{حوالو ڪتاب|last=Cheremisinoff|first=Nicholas P.|title=Perfluorinated Chemicals: Contaminants of Concern|publisher=Wiley|year=2017|isbn=9781119363538|page=194}}</ref> === پالتو ٻلين لاءِ استعمال === پيسيل اکروٽ جا کوپا ڪجهه تجارتي شين ۾ پالتو ٻلين جي فضلي لاءِ بستري جهڙي مواد طور استعمال ٿيندا آهن. اهڙين شين کي مٽيءَ جي روايتي متبادل طور پيش ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه ماڻهن ۽ جانورن ۾ انهن سان حساسيت يا الرجيءَ جا خدشا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name="CatLitter">{{حوالو ويب|title=The Best Natural Cat Litter We Tested with Our Pets|url=https://www.insider.com/guides/pets/best-natural-cat-litter|website=Insider|date=24 October 2022|language=en}}</ref> === روايتي طب === اکروٽ ۽ ان جي وڻ جا مختلف حصا ڪيترن علائقن جي روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. اکروٽ کي باخ فلاور ريميڊيز (''Bach flower remedies'') جي تيارين ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. بهرحال، اهڙن گلن مان تيار ڪيل علاج سان ڪينسر يا ٻين سنگين بيمارين جي علاج يا روڪٿام بابت قابل اعتماد سائنسي ثبوت موجود نه آهن.<ref name="CancerResearch">{{حوالو ويب|title=Flower Remedies|url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/complementary-alternative-therapies/individual-therapies/flower-remedies|publisher=Cancer Research UK|language=en}}</ref> === گڏ ڪرڻ ۽ آرائشي استعمال === چين ۾ ڪجهه مخصوص قسمن جي اکروٽن جا وڏا، هم شڪل ۽ خوبصورت کوپا گڏ ڪرڻ جو رواج موجود آهي. انهن کي هٿن ۾ ڦيرائڻ، سينگار ۽ گڏ ڪرڻ واريون شيون طور استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙن اکروٽن کي وينوان اکروٽ (''Wenwan walnuts'') چيو ويندو آهي.<ref name="Reuters">{{Cite news|last1=Subler|first1=Jason|last2=Lee|first2=Jane Lanhee|title=Status-conscious investors shell out on great walnuts of China|url=https://www.reuters.com/article/us-china-walnuts-idUSBRE87R0NV20120828|publisher=Reuters|date=28 August 2012|language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|مڪمل اکروٽ، ٽٽل کوپو ۽ مغز File:Inside of a walnut in growth.jpg|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|سائي کل ۽ سخت کوپو File:Juglans regia 2009 G2.jpg|وڻ تي وڌندڙ اکروٽ File:California Blackwalnut.jpg|ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ File:Whole Walnut Kernel.jpg|اکروٽ جو مغز File:4 walnut kernels.jpg|اکروٽ جي مغز جا ٽڪرا File:Gozinaki with walnuts.jpg|اکروٽ مان ٺهيل جارجيا جو مٺاڻ File:Walnut murabba.jpg|ڪچن اکروٽن مان تيار ڪيل مربو File:A Pair Of Chnese Collectible Walnuts.jpg|چين ۾ گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آرائشي اکروٽ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[خشڪ ميوو]] * [[بادام]] * [[پستا]] * [[کاڌي جو تيل]] * [[باغباني]] * [[زراعت]] * [[مرزا قليچ بيگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{حوالو ڪتاب|last=Ramos|first=David D.|title=Walnut Production Manual|publisher=University of California Agriculture and Natural Resources|year=1997|isbn=9781879906273|url=https://books.google.com/books?id=yKawaOt88A0C}} * {{حوالو ڪتاب|last=Smith|first=Jane S.|title=The Garden of Invention: Luther Burbank and the Business of Breeding Plants|publisher=Penguin Books|year=2009|isbn=9780143116899}} * {{حوالو ڪتاب|ليکڪ=مرزا قليچ بيگ|عنوان=باغ ۽ باغباني|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|سال=1960|مقام=ڄامشورو}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1 ڪيو سائنس — عام اکروٽ جي نباتاتي ڄاڻ] * [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جا انگ اکر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Walnuts وڪيميڊيا ڪامنز تي اکروٽن جون تصويرون] [[زمرو:خشڪ ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق ٻج]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:فصل]] [[زمرو:ٻوٽا]] rdl7agzx47u9by044hmfcm7by4al2ba 426973 426972 2026-11-01T12:36:22Z Intisar Ali 8681 426973 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جگلانس جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج}} {{Infobox | name = اکروٽ | above = اکروٽ | image = [[File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|270px]] | caption = اکروٽ جو سخت کوپو ۽ کاڌي لائق مغز | header1 = نباتاتي ۽ غذائي ڄاڻ | label2 = عام نالو | data2 = اکروٽ | label3 = انگريزي نالو | data3 = وال نٽ | label4 = سائنسي جنس | data4 = جگلانس (''Juglans'') | label5 = خاندان | data5 = جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') | label6 = مشهور قسم | data6 = فارسي يا عام اکروٽ (''Juglans regia'') | label7 = نباتاتي نوعيت | data7 = هڪ ٻج وارو، گٽليءَ جهڙو ڦر | label8 = استعمال ٿيندڙ حصو | data8 = ٻج جو مغز | label9 = غذائي توانائي | data9 = 654 ڪلو ڪيلوري في 100 گرام | label10 = اهم غذائي جزا | data10 = چرٻي، پروٽين، غذائي ريشو، ميگنيشيم، مينگنيز ۽ اوميگا-3 | label11 = اهم پيدا ڪندڙ ملڪ | data11 = [[چين]]، [[آمريڪا]]، [[ايران]] ۽ [[ترڪي]] | label12 = استعمال | data12 = کاڌو، تيل، رنگ، مس ۽ ٻيا صنعتي استعمال }} '''اکروٽ''' (انگريزي: ''Walnut'') جگلانس (''Juglans'') جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج آهي، جيڪو جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') نباتاتي خاندان سان تعلق رکي ٿو. عام طور تي اکروٽ مان مراد فارسي يا انگريزي اکروٽ، يعني جگلانس ريجيا (''Juglans regia'') هوندو آهي. اکروٽ سخت ڪاٺ جهڙي کوپي ۾ بند هوندو آهي، جنهن جي اندر ٻن حصن ۾ ورهايل مغز هوندو آهي. هي مغز غذائي چرٻين، پروٽين، معدنيات ۽ ٻين غذائي جزن جو ذريعو آهي.<ref name="Kew">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1|title=Juglans regia L.|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref><ref name="Small">{{حوالو ڪتاب|last=Small|first=Ernest|title=Top 100 Food Plants|publisher=NRC Research Press|year=2009|isbn=9780660198583|page=545|url=https://books.google.com/books?id=nyWY_YkV7qAC&pg=PA545}}</ref> اکروٽ کي روزمره جي استعمال ۾ خشڪ ميوو يا نٽ چيو ويندو آهي، پر نباتاتي لحاظ کان اهو حقيقي نٽ نه آهي. ان جي ڦر جي ٻاهرين سائي کل نباتاتي طور ڦر جي اصل بيضه دانيءَ جي ڀت جو حصو نه، پر اضافي گلائي بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. انهيءَ ڪري ان کي گٽليءَ جهڙو اضافي ڦر سمجهيو ويندو آهي. اکروٽ جا وڻ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا آهن. عام اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه هماليه کان اولهه ايشيا تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ پاڪستان، افغانستان، ايران ۽ ترڪي جا علائقا شامل آهن.<ref name="Kew"/> == نباتاتي بناوت == [[File:Inside of a walnut in growth.jpg|thumb|left|220px|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو]] اکروٽ جو ڦر عام طور گول يا بيضوي شڪل جو هوندو آهي. ان جي ٻاهرين سائي کل پچڻ دوران آهستي آهستي خشڪ ۽ ڀُرڀُري ٿيندي آهي، جڏهن ته اندر موجود سخت کوپو ٻج جي حفاظت ڪندو آهي. کوپي جي اندر مغز جا عام طور ٻه وڏا حصا هوندا آهن، جن جي وچ ۾ هڪ سنهي پردي جهڙي بناوت موجود هوندي آهي.<ref name="Harvest">{{حوالو ويب|last=Grant|first=Amy|date=19 April 2021|title=Walnut Tree Harvesting: When Are Walnuts Ready To Pick|url=https://www.gardeningknowhow.com/edible/nut-trees/walnut/walnut-tree-harvesting.htm|website=Gardening Know How|language=en}}</ref> اڪثر تجارتي اکروٽن جا کوپا ٻن حصن ۾ ورهائجي کلندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن ٽن يا چئن حصن وارا کوپا به پيدا ٿيندا آهن. اکروٽ جي مغز جي مٿان هڪ سنهي ناسي رنگ جي ٻج واري کل هوندي آهي، جنهن ۾ قدرتي اينٽي آڪسيڊنٽ مرڪب موجود هوندا آهن. اهي مرڪب ٻج جي چرٻين کي آڪسيجن جي اثر کان ڪجهه حد تائين محفوظ رکڻ ۾ مدد ڏيندا آهن.<ref name="Storage">{{حوالو ويب|title=Walnut: Agriculture – Transport Information Service|url=https://www.tis-gdv.de/tis_e/ware/nuesse/walnuss/walnuss.htm|publisher=German Insurance Association|year=2010|language=en}}</ref> [[File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|thumb|220px|سائي کل جي اندر اکروٽ جو سخت کوپو]] اتر اڌ گولي ۾ ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ سيپٽمبر کان نومبر تائين پچندا آهن. البت پچڻ جو وقت موسم، اوچائي، وڻ جي قسم ۽ مقامي آبهوا موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="Harvest"/> === وڻ ۽ پن === عام اکروٽ هڪ پن ڇاڻيندڙ وڻ آهي. ان جا پن مرڪب هوندا آهن ۽ هڪ مرڪزي ڏانڊيءَ تي ڪيترائي ننڍا پنڙا لڳل هوندا آهن. بهار جي موسم ۾ نوان پن نڪرندا آهن. ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ ٻين وڻن جي ڀيٽ ۾ دير سان پن ڪڍندو آهي. اکروٽ جي وڻ تي نر ۽ مادي گل الڳ الڳ هوندا آهن، پر ٻئي هڪ ئي وڻ تي پيدا ٿيندا آهن. نر گل عام طور لڙڪندڙ ٻورن ۾ هوندا آهن، جڏهن ته مادي گلن مان ڦر ٺهندو آهي. === ڪيميائي بناوت === اکروٽ جي سائي کل، کوپي ۽ وڻ جي مختلف حصن ۾ ڪيترائي نباتاتي ڪيميائي مرڪب موجود هوندا آهن. انهن ۾ پولي فينول، فينولڪ تيزاب، فلاوونائيڊ ۽ جگلُون (''Juglone'') شامل آهن. جگلُون هڪ قدرتي ڪيميائي مرڪب آهي، جيڪو خاص طور اکروٽ جي سائي کل ۽ ٻين حصن ۾ ملي ٿو.<ref name="Phenolics">{{Cite journal|last1=Cosmulescu|first1=Sina Niculina|last2=Trandafir|first2=Ion|last3=Achim|first3=Gheorghe|last4=Botu|first4=Mihai|last5=Baciu|first5=Adrian|last6=Gruia|first6=Marius|title=Phenolics of Green Husk in Mature Walnut Fruits|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|year=2010|volume=38|issue=1|pages=53–56|doi=10.15835/nbha3814624}}</ref> اکروٽ ۾ پيڊنڪيولاگن (''Pedunculagin'') نالي ايلئجي ٽينن پڻ موجود هوندو آهي. هي مرڪب پولي فينولن جي گروهه سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Ellagitannin">{{Cite journal|last1=Cerdá|first1=Begoña|last2=Tomás-Barberán|first2=Francisco A.|last3=Espín|first3=Juan Carlos|title=Metabolism of Antioxidant and Chemopreventive Ellagitannins from Strawberries, Raspberries, Walnuts, and Oak-Aged Wine in Humans|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|year=2005|volume=53|issue=2|pages=227–235|doi=10.1021/jf049144d}}</ref> فارسي اکروٽ جي ٿڙ جي کل مان ريجيولون (''Regiolone'')، جگلُون، بيٽولينڪ تيزاب ۽ سائٽوسٽيرول جهڙا مرڪب پڻ الڳ ڪيا ويا آهن.<ref name="Regiolone">{{Cite journal|last1=Talapatra|first1=Sunil K.|last2=Karmacharya|first2=Bimala|last3=De|first3=Shambhu C.|last4=Talapatra|first4=Bani|title=(−)-Regiolone, an α-tetralone from Juglans regia: structure, stereochemistry and conformation|journal=Phytochemistry|year=1988|volume=27|issue=12|pages=3929–3932|doi=10.1016/0031-9422(88)83047-4}}</ref> == اکروٽ جا قسم == جگلانس جنس ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي پنهنجي قدرتي ورڇ، ڦر جي شڪل، کوپي جي سختي ۽ استعمال جي لحاظ کان مختلف آهن. انهن مان فارسي اکروٽ عالمي خوراڪي واپار ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو.<ref name="Small"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جا اهم نباتاتي قسم ! style="background:#dceef5;" | عام نالو ! style="background:#dceef5;" | سائنسي نالو ! style="background:#dceef5;" | قدرتي علائقو يا خصوصيت |- | style="background:#fff1d6;" | فارسي يا انگريزي اکروٽ | ''Juglans regia'' | اولهه ايشيا ۽ اولهه هماليه؛ تجارتي طور سڀ کان وڌيڪ پوکيل قسم |- | ڪارو اکروٽ | ''Juglans nigra'' | اتر آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن جو مقامي وڻ؛ سخت کوپي ۽ قيمتي ڪاٺ سبب مشهور |- | جاپاني اکروٽ | ''Juglans ailantifolia'' | جاپان سان لاڳاپيل قسم؛ ان جي دل جهڙي شڪل واري قسم کي هارٽ نٽ چيو ويندو آهي |- | بٽر نٽ | ''Juglans cinerea'' | اتر آمريڪا جو قسم؛ ان جا ٻج کاڌي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن |- | ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ | ''Juglans californica'' | ڪيليفورنيا جو مقامي قسم |- | ايريزونا اکروٽ | ''Juglans major'' | آمريڪا جي ڏکڻ اولهه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ملندڙ قسم |} فارسي اکروٽ جا ڪيترائي تجارتي پوکيل قسم تيار ڪيا ويا آهن. انهن ۾ چانڊلر، هارٽلي، هاورڊ، فرينڪيٽ، سير، ٽولاري، پين، لارا، فرنيٽ ۽ فرنور مشهور آهن. انهن قسمن ۾ ڦر جي ماپ، پيداوار، پچڻ جو وقت، کوپي جي ٿولهه ۽ موسمي موافقت ۾ فرق هوندو آهي.<ref name="Cultivars">{{حوالو ويب|title=Walnut Cultivar Table|url=http://fruitandnuteducation.ucdavis.edu/fruitnutproduction/Walnut/Walnut_Cultivar_Table/|publisher=University of California, Davis|year=2018|language=en}}</ref> == تاريخ == اکروٽ جي استعمال ۽ پوک جي تاريخ قديم آهي. فارسي اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه ايشيا ۽ هماليه جي علائقن سان لاڳاپيل آهي، جتان اهو انساني پوک ۽ واپار وسيلي ٻين علائقن تائين پهتو.<ref name="Kew"/> بازنطيني ۽ عثماني دور ۾ اکروٽ لاءِ شاهي نٽ جي معنيٰ وارو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. قديم زرعي ادب ۾ اکروٽ جي وڻ، پوک ۽ سنڀال بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Geoponika">{{حوالو ڪتاب|title=Geoponika: Agricultural Pursuits|translator=Thomas Owen|year=1806|volume=2|location=London|url=https://archive.org/details/Geoponica02/page/n13/mode/1up}}</ref> ٻارهين صديءَ جي اندلسي زرعي عالم [[ابن العوام]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الفلاحة'' ۾ اکروٽ جي پوک ۽ باغبانيءَ بابت بحث ڪيو آهي. سندس تصنيف وچئين دور جي زرعي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="IbnAwwam">{{حوالو ڪتاب|last=Ibn al-Awwam|first=Yahya ibn Muhammad|title=Le livre de l'agriculture d'Ibn-al-Awam|publisher=A. Franck|year=1864|location=Paris|pages=271–276|url=https://archive.org/details/lelivredelagric00algoog/page/n14/mode/2up}}</ref> == ننڍي کنڊ ۾ اکروٽ == [[فائل:Juglans regia 2009 G2.jpg|thumb|220px|وڻ تي وڌندڙ ڪچو اکروٽ]] اکروٽ جي پوک ڏکڻ ايشيا جي ٿڌن ۽ معتدل جابلو علائقن ۾ ڪئي ويندي آهي. هماليه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي موسمي حالتن ۾ فارسي اکروٽ جي پوک لاءِ موزون ماحول ملي ٿو. سنڌي ليکڪ [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''باغ ۽ باغباني'' ۾ اکروٽ جي پوک بابت لکيو آهي ته اتر هندستان جي ٽڪرن تي اکروٽ جا وڻ عام ٿيندا آهن ۽ انهن مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي آهي. هن اهو پڻ ڄاڻايو ته ٻج مان تيار ڪيل ڪجهه وڻ ٻن يا ٽن فوٽن تائين وڌڻ کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين وڌيڪ واڌ نٿا ڪن ۽ آخرڪار سڙي وڃن ٿا. <ref name="Qaleech">{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=باغ ۽ باغباني |year=1960 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |language=sd }}</ref> مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب، مقامي اکروٽ جا ڪي وڻ ننڍي قد جا هوندا آهن ۽ انهن جا پن ۽ ڦر نسبتاً گول هوندا آهن. هن مارچ ۾ ٻور اچڻ ۽ جولاءِ جي آخر ۾ ڦر پچڻ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. اهي مشاهدا سندس بيان ڪيل مقامي حالتن سان لاڳاپيل آهن؛ سڀني اکروٽن جي قسمن ۽ علائقن تي هڪجهڙا لاڳو نٿا ٿين.<ref name="Qaleech"/> == پوک ۽ باغباني == === آبهوا ۽ زمين === اکروٽ جا وڻ عام طور معتدل آبهوا ۾ سٺي واڌ ڪندا آهن. انهن کي اهڙي زمين جي ضرورت هوندي آهي، جنهن ۾ پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب انتظام هجي. پاڻي بيهڻ سبب پاڙن جي صحت متاثر ٿي سگهي ٿي. ڪيترن تجارتي قسمن کي سياري جي ٿڌ ۽ بهار جي مناسب گرميءَ جي ضرورت هوندي آهي. === واڌ ۽ افزائش === اکروٽ جا وڻ ٻج مان پيدا ڪري سگهجن ٿا، پر تجارتي باغن ۾ مطلوبه قسم جون خصوصيتون برقرار رکڻ لاءِ پيوندڪاري ۽ ٻين نباتاتي افزائش جي طريقن کي ترجيح ڏني ويندي آهي. ٻج مان پيدا ٿيل وڻ لازمي طور پنهنجي ماءُ وڻ جهڙا نه هوندا آهن. ڪجهه باغن ۾ فارسي اکروٽ کي ٻين جگلانس قسمن جي پاڙن تي پيوند ڪيو ويندو آهي. ڪيليفورنيا جي ڪاري اکروٽ ۽ ان سان لاڳاپيل پاڙن جو استعمال پڻ تجارتي باغبانيءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Small"/> === فصل جي تياري === اکروٽ جي فصل جو وقت قسم ۽ آبهوا موجب مختلف هوندو آهي. جڏهن ٻاهرين سائي کل ڦاٽڻ يا نرم ٿيڻ شروع ڪري ٿي ۽ اندر جو سخت کوپو مڪمل پختگي حاصل ڪري ٿو، تڏهن فصل لاهڻ جو وقت ويجهو هوندو آهي. فصل لاهڻ کان پوءِ ٻاهرين کل هٽائي اکروٽن کي مناسب نموني سڪايو ويندو آهي.<ref name="Harvest"/> == عالمي پيداوار == [[چين]] عالمي سطح تي اکروٽ پيدا ڪندڙ اهم ملڪن مان سڀ کان وڏو ملڪ آهي. گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جي شمارياتي ڊيٽابيس موجب، 2023ع ۾ دنيا ۾ کوپي سميت اکروٽن جي پيداوار لڳ ڀڳ 40 لک ميٽرڪ ٽن هئي، جنهن مان چين جو حصو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="FAO">{{حوالو ويب|title=Walnuts, in shell: Production Quantity, 2023|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=FAOSTAT|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | دنيا ۾ اکروٽ جي پيداوار، 2023ع ! style="background:#dceef5;" | ملڪ ! style="background:#dceef5;" | پيداوار، لک ميٽرڪ ٽن |- | style="background:#fff1d6;" | [[چين]] | 14.0 |- | [[آمريڪا]] | 7.5 |- | [[ايران]] | 3.8 |- | [[ترڪي]] | 3.6 |- | [[ميڪسيڪو]] | 1.7 |- ! style="background:#dceef5;" | سڄي دنيا ! style="background:#dceef5;" | لڳ ڀڳ 40 |} <small>ذريعو: گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جو شمارياتي ڊيٽابيس؛ 2023ع جا انگ اکر.<ref name="FAO"/></small> عالمي پيداوار جا انگ اکر مختلف ادارن وٽ شمارياتي طريقن، فصل جي سال ۽ کوپي سميت يا بنا کوپي وزن جي بنياد تي مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري انهن جو تقابلو ڪندي استعمال ٿيل ماپ ۽ سال کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. == غذائي قدر == [[File:Whole Walnut Kernel.jpg|thumb|220px|اکروٽ جو مڪمل مغز]] اکروٽ غذائي توانائيءَ سان ڀرپور خشڪ ميوو آهي. ان ۾ چرٻيءَ جو مقدار ٻين ڪيترن ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي. آمريڪا جي زراعت کاتي جي غذائي ڊيٽابيس موجب، عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام کاڌي لائق حصي مان لڳ ڀڳ 654 ڪلو ڪيلوري توانائي ملي ٿي.<ref name="USDA">{{حوالو ويب|title=Nuts, walnuts, English: Nutrient Data|url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/170187/nutrients|publisher=United States Department of Agriculture|website=FoodData Central|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#287a50;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ غذائي جزا ! style="background:#def3e5;" | غذائي جزو ! style="background:#def3e5;" | مقدار |- | توانائي | 654 ڪلو ڪيلوري |- | پاڻي | 4.07 گرام |- | پروٽين | 15.23 گرام |- | ڪُل چرٻي | 65.21 گرام |- | ڪاربوهائيڊريٽ | 13.71 گرام |- | غذائي ريشو | 6.7 گرام |- | قدرتي کنڊ | 2.61 گرام |- | ڪيلشيم | 98 ملي گرام |- | ميگنيشيم | 158 ملي گرام |- | فاسفورس | 346 ملي گرام |- | پوٽاشيم | 441 ملي گرام |- | لوهه | 2.91 ملي گرام |- | مينگنيز | 3.414 ملي گرام |- | زنڪ | 3.09 ملي گرام |- | وٽامن بي 6 | 0.537 ملي گرام |- | فوليٽ | 98 مائڪروگرام |} <small>ذريعو: آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس. مقدار خام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز لاءِ آهن.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيون ۽ اوميگا-3 === اکروٽ جي چرٻين جو وڏو حصو غير سير ٿيل چرٻين تي مشتمل هوندو آهي. انهن ۾ پولي اَن سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊ نمايان آهن. خاص طور الفا لينولينڪ تيزاب (''Alpha-linolenic acid'')، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ اوميگا-3 چرٻي آهي، ۽ لينوليئڪ تيزاب (''Linoleic acid'')، جيڪو اوميگا-6 چرٻي آهي، اکروٽ ۾ موجود هوندا آهن.<ref name="USDA"/> عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ لڳ ڀڳ 47 گرام پولي اَن سيچوريٽيڊ چرٻيون هونديون آهن. انهن مان لڳ ڀڳ 9 گرام الفا لينولينڪ تيزاب ۽ 38 گرام لينوليئڪ تيزاب هوندو آهي.<ref name="USDA"/> == صحت بابت تحقيق == === دل ۽ رت جي نالين جي صحت === 2004ع ۾ آمريڪا جي خوراڪ ۽ دوائن واري اداري هڪ مشروط صحت واري دعويٰ جي اجازت ڏني، جنهن موجب محدود، پر مڪمل طور حتمي نه ٿيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزانو لڳ ڀڳ 42.5 گرام اکروٽ، گهٽ سير ٿيل چرٻي ۽ گهٽ ڪوليسٽرول واري غذا جي حصي طور، اضافي ڪيلوريون وڌائڻ کان سواءِ کائڻ سان دل جي شريانين جي بيماريءَ جو خطرو گهٽجي سگهي ٿو. اداري هن دعويٰ کي قطعي سائنسي نتيجو قرار نه ڏنو.<ref name="FDA">{{حوالو ويب|title=Qualified Health Claims: Walnuts and Coronary Heart Disease|url=https://www.fda.gov/food/nutrition-food-labeling-and-critical-foods/qualified-health-claims-letters-enforcement-discretion|publisher=United States Food and Drug Administration|date=9 March 2004|language=en}}</ref> 2011ع ۾ يورپي خوراڪي سلامتيءَ واري اداري جي سائنسي جائزي ۾ روزانو 30 گرام اکروٽ کائڻ سان رت جي نالين جي اندرين تهه تي دارومدار رکندڙ ڦهلاءَ جي عمل ۾ بهتري بابت ثبوتن کي قبول ڪيو ويو. ساڳئي جائزي ۾ رت جي ايل ڊي ايل ڪوليسٽرول جي گهٽتائي بابت مخصوص دعويٰ لاءِ ڪافي سبب ۽ نتيجي وارو ثبوت نه مليو.<ref name="EFSA">{{Cite journal|title=Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to walnuts and maintenance of normal blood LDL-cholesterol concentrations and improvement of endothelium-dependent vasodilation|journal=EFSA Journal|year=2011|volume=9|issue=4|page=2074|doi=10.2903/j.efsa.2011.2074}}</ref> === رت جو دٻاءُ === 2020ع جي هڪ منظم تحقيقي جائزي ۾ اکروٽ جي استعمال ۽ رت جي دٻاءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جو مطالعو ڪيو ويو. محققن موجب، موجود ثبوت ايترا مضبوط نه هئا جو اکروٽ کائڻ کي رت جي دٻاءَ گهٽائڻ جي مستقل حڪمت عملي طور تجويز ڪري سگهجي.<ref name="BP">{{Cite journal|last1=Li|first1=Jiayang|last2=Jiang|first2=Bo|last3=Santos|first3=Heitor O.|title=Effects of walnut intake on blood pressure: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials|journal=Phytotherapy Research|year=2020|volume=34|issue=11|pages=2921–2931|doi=10.1002/ptr.6740}}</ref> === دماغي ۽ ذهني صحت === اکروٽ جي استعمال ۽ يادگيري، سوچڻ جي صلاحيت ۽ ٻين ذهني عملن بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. 2021ع جي هڪ منظم جائزي ۽ ميٽا تجزيي موجب، موجود مطالعي مان اکروٽ جي استعمال ۽ ذهني صحت جي وچ ۾ واضح ۽ حتمي لاڳاپو ثابت نه ٿيو.<ref name="Cognition">{{Cite journal|last1=Cahoon|first1=Danielle|last2=Shertukde|first2=Shruti P.|last3=Avendano|first3=Esther E.|title=Walnut intake, cognitive outcomes and risk factors: a systematic review and meta-analysis|journal=Annals of Medicine|year=2021|volume=53|issue=1|pages=972–998|doi=10.1080/07853890.2021.1925955}}</ref> == اکروٽ جي الرجي == اکروٽ انهن وڻن جي خشڪ ميون مان آهي، جيڪي ڪجهه ماڻهن ۾ خوراڪي الرجي پيدا ڪري سگهن ٿا. اکروٽ جي الرجي معمولي خارش کان وٺي شديد ۽ جان ليوا ردعمل تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="AllergyCollege">{{حوالو ويب|title=Tree Nut Allergy|url=https://acaai.org/allergies/allergic-conditions/food/tree-nut/|publisher=American College of Allergy, Asthma and Immunology|date=28 June 2023|language=en}}</ref> الرجيءَ جون عام علامتون پيٽ ۾ سور، الٽي، متلي، خارش، چپن يا ڳلي ۾ سُڄ، ساهه کڻڻ ۾ تڪليف ۽ نگلڻ ۾ ڏکيائي ٿي سگهن ٿيون. شديد حالت ۾ اينافائيليڪسس (''Anaphylaxis'') ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ترت طبي علاج ضروري هوندو آهي.<ref name="CanadaAllergy">{{Cite web|title=Tree Nuts: Priority Food Allergens|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/reports-publications/food-safety/tree-nuts-priority-food-allergens.html|publisher=Health Canada|year=2017|language=en}}</ref> يورپ ۾ وڻن جي خشڪ ميون جي الرجي بابت 2024ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ان جي پکڙجڻ ۽ مختلف آباديءَ وارن گروهن ۾ فرق جو مطالعو ڪيو ويو.<ref name="Prevalence">{{Cite journal|last1=Spolidoro|first1=G. C.|last2=Lisik|first2=D.|last3=Nyassi|first3=S.|title=Prevalence of tree nut allergy in Europe: A systematic review and meta-analysis|journal=Allergy|year=2024|volume=79|issue=2|pages=302–323|doi=10.1111/all.15905}}</ref> اکروٽ جي الرجي پيدا ڪندڙ پروٽينن ۾ لپڊ ٽرانسفر پروٽين، ٽو ايس البومين، وائسيلن، ليگيومن ۽ اوليوسن شامل آهن. ڪجهه ماڻهن ۾ اکروٽ ۽ پيڪان سميت ٻين وڻن جي خشڪ ميون جي الرجيءَ ۾ گڏيل ردعمل پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name="AllergenProteins">{{Cite journal|last1=Borres|first1=M. P.|last2=Sato|first2=S.|last3=Ebisawa|first3=M.|title=Recent advances in diagnosing and managing nut allergies with focus on hazelnuts, walnuts, and cashew nuts|journal=World Allergy Organization Journal|year=2022|volume=15|issue=4|page=100641|doi=10.1016/j.waojou.2022.100641}}</ref> == اکروٽ جو ذخيرو ۽ حفاظت == اکروٽ ۾ چرٻيءَ جي گهڻي مقدار سبب غلط ذخيرو ڪرڻ سان ان جي ذائقي ۽ معيار ۾ خرابي اچي سگهي ٿي. آڪسيجن، گرمي ۽ نميءَ جي اثر هيٺ چرٻيون خراب ٿي سگهن ٿيون، جنهن سان بدبوءِ يا کٽاڻ پيدا ٿي سگهي ٿي. اکروٽ کي ٿڌي، خشڪ ۽ مناسب هوا بند انتظام واري جاءِ تي رکڻ گهرجي. ڊگهي عرصي لاءِ گهٽ گرمي پد تي ذخيرو ڪرڻ سان معيار برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. صنعتي ذخيرن ۾ منفي 3 کان صفر درجا سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گهريلو سطح تي ٿڌي ۽ گهٽ نميءَ واري جاءِ بهتر هوندي آهي.<ref name="Storage"/> نميءَ ۽ گرميءَ جي نامناسب حالتن ۾ اکروٽن تي ڦڦوند پيدا ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ڦڦوندون افلاٽوڪسن (''Aflatoxin'') جهڙا زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿيون. اهڙا آلوده اکروٽ کائڻ لاءِ محفوظ نه هوندا آهن.<ref name="FAOAflatoxin">{{حوالو ويب|title=Prevention of Aflatoxin Contamination|url=https://www.fao.org/docrep/w9474t/w9474t06.htm|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=1998|language=en}}</ref> == استعمال == === کاڌي ۾ استعمال === [[File:Walnuts in their shells available for sale.jpg|thumb|220px|وڪري لاءِ رکيل اکروٽ]] اکروٽ کي خام، ڀُڃي يا ٻين کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جو مغز مٺاڻن، ڪيڪن، بسڪيٽن، چاڪليٽ، سلادن ۽ مختلف روايتي کاڌن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو مغز سڄو، اڌ يا ننڍن ٽڪرن جي صورت ۾ وڪرو ٿيندو آهي. مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ اکروٽ اهم جزو آهي. ترڪي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي بقلوا، ايران جي فسنجان، جارجيا جي گوزيناڪي ۽ يورپ جي ڪيترن ڪيڪن ۽ مٺاڻن ۾ اکروٽ استعمال ٿيندو آهي. [[File:Gozinaki with walnuts.jpg|thumb|220px|اکروٽ ۽ ماکيءَ مان ٺهيل جارجيا جو روايتي مٺاڻ]] === اکروٽ جو تيل === اکروٽ جي مغز مان تيل حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي کاڌي ۽ ڪجهه ٻين مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو تيل سلادن جي ڊريسنگ ۽ ٿڌن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جو دونهي وارو نقطو نسبتاً گهٽ هجڻ سبب اهو تمام تيز گرميءَ تي ڊگهي وقت تائين ترڻ لاءِ مناسب نه هوندو آهي.<ref name="BBCOil">{{حوالو ويب|title=Walnut Oil Recipes|url=https://www.bbc.co.uk/food/walnut_oil|publisher=BBC|language=en}}</ref> === مس ۽ رنگ === اکروٽ جي ٻاهرين سائي کل مان ناسي رنگ جو قدرتي مادو حاصل ڪري سگهجي ٿو. ان کي ڪپڙن، وارن ۽ ٻين شين کي رنگڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. اکروٽ جي کل مان تيار ٿيندڙ مس لکڻ ۽ مصوريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.<ref name="Ink">{{حوالو ويب|title=Black Walnut Ink Workshop|url=http://www.gnsi.science-art.com/GNSIDC/reports/2002Oct/Oct2002.html|publisher=Guild of Natural Science Illustrators|year=2002|language=en}}</ref> قديم روم ۽ وچئين دور جي يورپ ۾ اکروٽ جي کل مان حاصل ٿيندڙ رنگ وارن کي رنگڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Hair">{{حوالو ڪتاب|last=Sherrow|first=Victoria|title=Encyclopedia of Hair: A Cultural History|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=9780313331459}}</ref> === صنعتي صفائي === اکروٽ جا سخت کوپا پيسي صفائي ۽ مٿاڇري تان گند يا پراڻو رنگ هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. پيسيل کوپن جي نسبتاً نرم رڳڙيندڙ خاصيت سبب اهي ڪجهه صنعتي صفائيءَ جي عملن ۾ استعمال ٿين ٿا. 1982ع ۾ جرمنيءَ ۾ آمريڪي فوج جي هڪ هيليڪاپٽر حادثي جي جاچ دوران معلوم ٿيو ته صفائيءَ ۾ استعمال ٿيل اکروٽ جي کوپي جا ذرڙا تيل جي هڪ رستي ۾ ڦاسي پيا هئا. انهيءَ واقعي کان پوءِ اهڙي صفائيءَ جي طريقي بابت هوابازيءَ جي شعبي ۾ حفاظتي خدشا پيدا ٿيا.<ref name="Crash">{{حوالو ويب|title=In Re Air Crash Disaster at Mannheim Germany on 9/11/82|url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/769/115/197097/|publisher=United States Court of Appeals, Third Circuit|year=1985|language=en}}</ref> === پاڻيءَ جي صفائي === تيل ۽ گئس جي صنعت ۾ پيسيل اکروٽ جي کوپن مان ٺهيل فلٽر پاڻيءَ مان تيل وارا آلودگي پيدا ڪندڙ ذرڙا ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Filters">{{حوالو ڪتاب|last=Cheremisinoff|first=Nicholas P.|title=Perfluorinated Chemicals: Contaminants of Concern|publisher=Wiley|year=2017|isbn=9781119363538|page=194}}</ref> === پالتو ٻلين لاءِ استعمال === پيسيل اکروٽ جا کوپا ڪجهه تجارتي شين ۾ پالتو ٻلين جي فضلي لاءِ بستري جهڙي مواد طور استعمال ٿيندا آهن. اهڙين شين کي مٽيءَ جي روايتي متبادل طور پيش ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه ماڻهن ۽ جانورن ۾ انهن سان حساسيت يا الرجيءَ جا خدشا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name="CatLitter">{{حوالو ويب|title=The Best Natural Cat Litter We Tested with Our Pets|url=https://www.insider.com/guides/pets/best-natural-cat-litter|website=Insider|date=24 October 2022|language=en}}</ref> === روايتي طب === اکروٽ ۽ ان جي وڻ جا مختلف حصا ڪيترن علائقن جي روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. اکروٽ کي باخ فلاور ريميڊيز (''Bach flower remedies'') جي تيارين ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. بهرحال، اهڙن گلن مان تيار ڪيل علاج سان ڪينسر يا ٻين سنگين بيمارين جي علاج يا روڪٿام بابت قابل اعتماد سائنسي ثبوت موجود نه آهن.<ref name="CancerResearch">{{حوالو ويب|title=Flower Remedies|url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/complementary-alternative-therapies/individual-therapies/flower-remedies|publisher=Cancer Research UK|language=en}}</ref> === گڏ ڪرڻ ۽ آرائشي استعمال === چين ۾ ڪجهه مخصوص قسمن جي اکروٽن جا وڏا، هم شڪل ۽ خوبصورت کوپا گڏ ڪرڻ جو رواج موجود آهي. انهن کي هٿن ۾ ڦيرائڻ، سينگار ۽ گڏ ڪرڻ واريون شيون طور استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙن اکروٽن کي وينوان اکروٽ (''Wenwan walnuts'') چيو ويندو آهي.<ref name="Reuters">{{Cite news|last1=Subler|first1=Jason|last2=Lee|first2=Jane Lanhee|title=Status-conscious investors shell out on great walnuts of China|url=https://www.reuters.com/article/us-china-walnuts-idUSBRE87R0NV20120828|publisher=Reuters|date=28 August 2012|language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|مڪمل اکروٽ، ٽٽل کوپو ۽ مغز File:Inside of a walnut in growth.jpg|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|سائي کل ۽ سخت کوپو File:Juglans regia 2009 G2.jpg|وڻ تي وڌندڙ اکروٽ File:California Blackwalnut.jpg|ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ File:Whole Walnut Kernel.jpg|اکروٽ جو مغز File:4 walnut kernels.jpg|اکروٽ جي مغز جا ٽڪرا File:Gozinaki with walnuts.jpg|اکروٽ مان ٺهيل جارجيا جو مٺاڻ File:Walnut murabba.jpg|ڪچن اکروٽن مان تيار ڪيل مربو File:A Pair Of Chnese Collectible Walnuts.jpg|چين ۾ گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آرائشي اکروٽ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[خشڪ ميوو]] * [[بادام]] * [[پستا]] * [[کاڌي جو تيل]] * [[باغباني]] * [[زراعت]] * [[مرزا قليچ بيگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{حوالو ڪتاب|last=Ramos|first=David D.|title=Walnut Production Manual|publisher=University of California Agriculture and Natural Resources|year=1997|isbn=9781879906273|url=https://books.google.com/books?id=yKawaOt88A0C}} * {{حوالو ڪتاب|last=Smith|first=Jane S.|title=The Garden of Invention: Luther Burbank and the Business of Breeding Plants|publisher=Penguin Books|year=2009|isbn=9780143116899}} * {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=باغ ۽ باغباني |year=1960 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1 ڪيو سائنس — عام اکروٽ جي نباتاتي ڄاڻ] * [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جا انگ اکر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Walnuts وڪيميڊيا ڪامنز تي اکروٽن جون تصويرون] [[زمرو:خشڪ ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق ٻج]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:فصل]] [[زمرو:ٻوٽا]] fdahai0con4snmvx0nfz3018zwolkk2 0 39557 427151 419917 2026-11-02T10:17:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 427151 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لمياسي خاندان جو خوشبودار ٻوٽو، جيڪو کاڌن ۽ روايتي استعمالن ۾ ڪم اچي ٿو}} {{Speciesbox | name = نازبو | image = Ocimum basilicum 8zz.jpg | genus = Ocimum | species = basilicum | authority = L. }} '''نازبو''' (''Basil'')، جنهن کي '''ريحان'''، '''باسل''' ۽ ڪن هنڌن تي '''مٺي تلسي''' پڻ چيو ويندو آهي، [[لمياسي خاندان]] (Lamiaceae) سان تعلق رکندڙ هڪ خوشبودار جڙي ٻوٽي آهي. ان جو سائنسي نالو ''Ocimum basilicum'' آهي. هن ٻوٽي جا پن کاڌن ۾ خوشبو ۽ ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. نازبو گرم علائقن ۾ پوکيو ويندو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن جي کاڌن، ساسن، چٽڻين ۽ مشروبات ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="POWO">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:452874-1|title=Ocimum basilicum L.|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en|access-date=2026-11-02}}</ref><ref name="Britannica">{{حوالو ويب|url=https://www.britannica.com/plant/basil|title=Basil|website=Encyclopaedia Britannica|language=en}}</ref> نازبوءَ جو اصل وطن اڀرندي ۽ نيم اڀرندي ايشيا کان اتر آسٽريليا تائين پکڙيل علائقو آهي. ان ۾ [[ڀارت]]، [[سري لنڪا]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا، [[فلپائن]]، [[نيو گني]] ۽ اتر [[آسٽريليا]] جا حصا شامل آهن. انساني پوک ۽ واپار سبب اهو ٻوٽو ٻين ڪيترن ئي علائقن ۾ پڻ پکڙجي ويو آهي.<ref name="POWO"/> نازبو عام طور هڪ ساله ٻوٽو آهي، پر گرم موسمن ۾ ڪي قسم ٿوري عرصي لاءِ گهڻ ساله ٻوٽن وانگر به وڌي سگهن ٿا. ان جا پن اڪثر ساوا، بيضوي ۽ خوشبودار هوندا آهن، جڏهن ته ڪجهه پوکيل قسمن جا پن واڱڻائي رنگ جا ٿين ٿا. گل ننڍڙا، اڇا، گلابي يا واڱڻائي ٿي سگهن ٿا.<ref name="KewProfile">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:452874-1/general-information|title=Ocimum basilicum L. — General Information|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en}}</ref> سنڌي ادب ۾ نازبوءَ جو ذڪر باغبانيءَ جي ٻوٽي طور پڻ ملي ٿو. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''باغ ۽ باغباني'' ۾ نازبوءَ بابت لکيو آهي. ان ڪتاب جو 1960ع وارو ڇاپو [[سنڌي ادبي بورڊ]] پاران شايع ٿيو هو.<ref name="Qaleech">{{حوالو ڪتاب|ليکڪ=مرزا قليچ بيگ|عنوان=باغ ۽ باغباني|سال=1960|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|مقام=ڄامشورو}}</ref> == نالو ۽ لفظي بڻ == نازبوءَ جو انگريزي نالو ''Basil'' آهي، جيڪو لاطيني لفظ ''basilius'' ۽ يوناني لفظ ''basilikón'' سان لاڳاپيل آهي. يوناني لفظ جي معنيٰ شاهي يا بادشاهي سان لاڳاپيل آهي. انهيءَ بنياد تي ٻوٽي کي ڪجهه يورپي روايتن ۾ شاهي جڙي ٻوٽي پڻ چيو ويو آهي.<ref name="Etymonline">{{حوالو ويب|url=https://www.etymonline.com/word/basil|title=Basil|website=Online Etymology Dictionary|language=en}}</ref> فارسي ۽ عربيءَ ۾ ريحان جو لفظ خوشبودار ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر مختلف ٻولين ۽ علائقن ۾ اهو نالو هميشه هڪ ئي نباتاتي جنس لاءِ مخصوص نه هوندو آهي. تنهنڪري سائنسي سڃاڻپ لاءِ ''Ocimum basilicum'' جو نالو وڌيڪ واضح آهي. نازبوءَ کي مقدس تلسيءَ سان به ڪڏهن ڪڏهن منجهايو ويندو آهي، پر مقدس تلسيءَ جو سائنسي نالو ''Ocimum tenuiflorum'' آهي، جيڪو نازبوءَ کان الڳ جنس آهي.<ref name="POWO"/> == نباتاتي درجابندي == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | درجو ! style="background:#dceaf7;" | نباتاتي سڃاڻپ |- | سلطنت | [[ٻوٽا]] |- | خاندان | [[لمياسي خاندان]] (Lamiaceae) |- | جنس | اوڪيمم (''Ocimum'') |- | نوع | اوڪيمم باسيليڪم (''Ocimum basilicum'') |- | سائنسي اختيار | ڪارل لينيئس، 1753ع |- | عام نالا | نازبو، ريحان، باسل، مٺي تلسي |} سويڊني نباتات دان [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''Species Plantarum'' ۾ هن جنس جو سائنسي نالو شايع ڪيو. رائل بوٽانڪ گارڊنز، ڪيو جي موجوده نباتاتي فهرست ۾ ''Ocimum basilicum'' قبول ٿيل نالو آهي.<ref name="POWO"/> ڪيو جي درجابنديءَ موجب ٻه قبول ٿيل نباتاتي ذيلي قسم آهن: * ''Ocimum basilicum'' var. ''basilicum'' — جنس جي اصل جغرافيائي ورڇ جي وڏي حصي ۾ موجود. * ''Ocimum basilicum'' var. ''minimum'' — ڀارت ۽ سري لنڪا سان لاڳاپيل ذيلي قسم.<ref name="KewVar">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77233860-1|title=Ocimum basilicum var. basilicum|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en}}</ref> نازبوءَ جا ڪيترائي پوکيل قسم ۽ هائبرڊ پڻ موجود آهن. انهن کي نباتاتي ذيلي قسمن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته هر پوکيل قسم کي رسمي نباتاتي ذيلي قسم جو درجو حاصل نه هوندو آهي.<ref name="Simon">{{حوالو ويب|url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/basil.html|title=Basil|last=Simon|first=James E.|date=23 February 1998|publisher=Purdue University|language=en}}</ref> == بناوت ۽ خاصيتون == [[فائل:Basil-PWittal.JPG|thumb|سج جي روشنيءَ ۾ وڌندڙ نازبوءَ جو ٻوٽو.]] === ٿڙ ۽ اوچائي === نازبوءَ جو ٿڙ عام طور نرم، شاخدار ۽ چوڪنڊو هوندو آهي، جيڪو لمياسي خاندان جي ڪيترن ٻوٽن جي خاصيت آهي. ڪجهه قسمن ۾ ٿڙ جو هيٺيون حصو عمر وڌڻ سان ڪاٺ جهڙو ٿي سگهي ٿو. ٻوٽي جي اوچائي عام طور 30 کان 150 سينٽي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿي، پر اها قسم، موسم، زمين، پاڻي ۽ پوک جي حالتن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="Kandil2009">{{حوالو رسالو|last1=Kandil|first1=M. A. M.|last2=Khatab|first2=M. E.|last3=Ahmed|first3=S. S.|last4=Schnug|first4=E.|title=Herbal and essential oil yield of Genovese basil (Ocimum basilicum L.) grown with mineral and organic fertilizer sources in Egypt|journal=Journal für Kulturpflanzen|year=2009|volume=61|issue=12|pages=443–449|language=en}}</ref> === پن === نازبوءَ جا پن هڪ ٻئي جي سامهون جوڙن ۾ نڪرندا آهن. انهن جي شڪل عام طور بيضوي هوندي آهي ۽ ڪنارا هموار يا هلڪا ڏنديدار ٿي سگهن ٿا. پنن جو رنگ اڪثر سائو هوندو آهي، پر ڪجهه قسمن ۾ گهرو واڱڻائي يا ڳاڙهاڻ مائل واڱڻائي رنگ پڻ ملي ٿو. پنن جي سطح تي موجود خوشبودار غدود ٻوٽي جي مخصوص مهڪ پيدا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Britannica"/><ref name="RHS1992">{{حوالو ڪتاب|title=Royal Horticultural Society Dictionary of Gardening|publisher=Macmillan Press and Stockton Press|year=1992|volume=3|pages=344–345|isbn=1561590010|language=en}}</ref> === گل === نازبوءَ جا گل ننڍڙا هوندا آهن ۽ عام طور ٿڙ جي مٿئين حصي تي گلن جي ڊگهي قطار يا سنگ جهڙي مجموعي ۾ پيدا ٿيندا آهن. گلن جو رنگ اڇو، هلڪو گلابي يا واڱڻائي ٿي سگهي ٿو. انهن ۾ عام طور چار زردانا ۽ هڪ مادگي عضوو هوندو آهي. گلن ۾ ماکيءَ جي مکين ۽ ٻين حشرات جي ذريعي زيرگي ٿي سگهي ٿي.<ref name="KewProfile"/><ref name="RHS1992"/> === ميوا ۽ ٻج === [[فائل:Ocimum basilicum desiccated 5145~2016 01 03.JPG|thumb|سڪل نازبوءَ جو ٻوٽو، جنهن ۾ ٻج پکڙجڻ جو مرحلو ڏسي سگهجي ٿو.]] گلن کان پوءِ ننڍڙا ميوا ٺهن ٿا، جن ۾ ٻج جهڙا سخت ننڍڙا حصا هوندا آهن. انهن جو رنگ اڪثر ڪارو يا گهرو ناسي هوندو آهي. پاڻيءَ ۾ وجهڻ سان ٻجن جي چوڌاري لعابدار مادو ٺهندو آهي، جنهن سبب اهي ڪجهه روايتي مشروبات ۽ مٺاڻن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="KewProfile"/> == جغرافيائي ورڇ ۽ رهائش == نازبوءَ جي قدرتي ورڇ بابت موجوده نباتاتي معلومات موجب اهو اڀرندي ۽ نيم اڀرندي ايشيا کان اتر آسٽريليا تائين پکڙيل آهي. ڪيو جي فهرست ۾ ڀارت، سري لنڪا، بنگلاديش، نيپال، ميانمار، ٿائيلينڊ، ويٽنام، انڊونيشيا، فلپائن، تائيوان، نيو گني ۽ آسٽريليا جا ڪجهه حصا ان جي اصل ورڇ ۾ شامل آهن.<ref name="POWO"/> انسانن جي پوک ۽ واپار سبب نازبو يورپ، آفريڪا، آمريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتو. اڄ اهو گهرن، باغن، زرعي زمينن، گملن ۽ محفوظ پوکيءَ وارن نظامن ۾ پوکيو وڃي ٿو.<ref name="Hiltunen2003">{{حوالو ڪتاب|last1=Hiltunen|first1=Raimo|last2=Holm|first2=Yvonne|title=Basil: The Genus Ocimum|publisher=CRC Press|year=2003|isbn=9780203303771|language=en}}</ref> معتدل موسمن ۾ نازبو عام طور هڪ ساله فصل طور پوکيو ويندو آهي. گرم علائقن ۾ مناسب حالتن هيٺ اهو وڌيڪ عرصي تائين زنده رهي سگهي ٿو، پر سخت ٿڌ ۽ پالي سان حساس هوندو آهي.<ref name="Simon"/> == پوک ۽ باغباني == === موسم ۽ روشني === نازبو گرم موسم ۽ مناسب سج جي روشنيءَ ۾ بهتر وڌندو آهي. ان کي ٿڌ ۽ پالي کان بچائڻ ضروري هوندو آهي. تحقيق موجب روشنيءَ جي شدت ۽ رنگي بناوت نازبوءَ جي واڌ، پنن جي پيداوار ۽ ٻوٽي جي مجموعي شڪل تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref name="Larsen2020">{{حوالو رسالو|last1=Larsen|first1=Dorthe H.|last2=Woltering|first2=Ernst J.|last3=Nicole|first3=Celine C. S.|last4=Marcelis|first4=Leo F. M.|title=Response of Basil Growth and Morphology to Light Intensity and Spectrum in a Vertical Farm|journal=Frontiers in Plant Science|year=2020|volume=11|doi=10.3389/fpls.2020.597906|language=en}}</ref> نازبوءَ جي پوک لاءِ اهڙي زمين مناسب آهي، جنهن مان اضافي پاڻي آسانيءَ سان نڪري سگهي. پاڻي بيهڻ سبب پاڙن کي آڪسيجن جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، جنهن سان ٻوٽي جي واڌ متاثر ٿئي ٿي.<ref name="Khater2021">{{حوالو رسالو|last1=Khater|first1=El-Sayed|last2=Bahnasawy|first2=Adel|last3=Abass|first3=Wael|title=Production of basil (Ocimum basilicum L.) under different soilless cultures|journal=Scientific Reports|year=2021|volume=11|article-number=12754|doi=10.1038/s41598-021-91986-7|language=en}}</ref> === ٻجن ذريعي واڌ === نازبو عام طور ٻجن مان پوکيو ويندو آهي. مناسب نمي ۽ گرمي پد ۾ ٻج ڦٽي نوان ٻوٽا پيدا ڪندا آهن. ٻجن کي پوکڻ کان اڳ پاڻيءَ ۾ ڀڄائڻ بابت تجرباتي تحقيق ۾ ڪجهه حالتن هيٺ ڦٽڻ جي شرح ۽ شروعاتي واڌ ۾ بهتري ڏٺي وئي آهي.<ref name="Noor2017">{{حوالو رسالو|last1=Noorhosseini|first1=Seyyed Ali|last2=Jokar|first2=Nargesh Khatun|last3=Damalas|first3=Christos A.|title=Improving Seed Germination and Early Growth of Garden Cress (Lepidium sativum) and Basil (Ocimum basilicum) with Hydro-priming|journal=Journal of Plant Growth Regulation|year=2017|doi=10.1007/s00344-017-9728-0|language=en}}</ref> === قلم ذريعي واڌ === نازبوءَ جي واڌ ٿڙ جي نرم قلمن ذريعي پڻ ڪري سگهجي ٿي. قلم ذريعي واڌ ۾ صحتمند شاخ جو ٽڪرو مناسب نمي واري ماحول ۾ رکيو ويندو آهي، جتي پاڙون پيدا ٿيڻ کان پوءِ ان کي نئين هنڌ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه تجربن موجب قلم ذريعي تيار ڪيل ٻوٽا مخصوص حالتن ۾ ٻجن مان پيدا ڪيل ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جلد فصل ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Haijie2018">{{حوالو رسالو|last1=Haijie|first1=D.|last2=Mengmeng|first2=G.|last3=Genhua|first3=N.|title=Are cuttings a viable alternative to seeds for sweet basil production?|journal=Acta Horticulturae|year=2018|issue=1212|pages=303–306|doi=10.17660/actahortic.2018.1212.70|language=en}}</ref> === ڇنڊڇاڻ ۽ پنن جي پيداوار === نازبوءَ جي نرم چوٽين کي مناسب وقت تي ڇنڊڻ سان پاسي وارين شاخن جي واڌ کي هٿي ملي سگهي ٿي. پنن جي پيداوار لاءِ پوکيل ٻوٽن ۾ گلن جي شروعاتي شاخن کي هٽائڻ هڪ عام باغباني طريقو آهي، ڇاڪاڻ ته گل ۽ ٻج پيدا ٿيڻ سان ٻوٽي جي واڌ ۽ پنن جي خاصيتن ۾ تبديليون اچي سگهن ٿيون. پنن جي باقاعده ڪٽائي ۽ فصل جي سنڀال ٻوٽي جي قسم ۽ پوک جي مقصد مطابق ڪئي ويندي آهي. === بند ماحول ۾ پوک === نازبو گرين هائوس، گملن، هائيڊروپونڪس ۽ عمودي زرعي نظامن ۾ پڻ پوکي سگهجي ٿو. بند ماحول ۾ روشني، پاڻي، غذائي جزن ۽ گرمي پد کي سنڀالي سگهجي ٿو. اهڙي پوک بابت تحقيق ۾ ٻوٽي جي واڌ ۽ ڪيميائي جزن تي روشنيءَ جي اثرن جو مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Marondedze2018">{{حوالو رسالو|last1=Marondedze|first1=Claudius|last2=Liu|first2=Xinyun|last3=Huang|first3=Shihui|title=Towards a tailored indoor horticulture: a functional genomics guided phenotypic approach|journal=Horticulture Research|year=2018|volume=5|article-number=68|doi=10.1038/s41438-018-0065-7|language=en}}</ref><ref name="Khater2021"/> == پوکيل قسم == نازبوءَ جا ڪيترائي پوکيل قسم آهن، جيڪي پنن جي سائيز، رنگ، خوشبو، ذائقي ۽ واڌ جي بناوت ۾ مختلف آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | قسم ! style="background:#dceaf7;" | نمايان خاصيت |- | جينوويز نازبو | وڏا، ساوا ۽ خوشبودار پن؛ اطالوي کاڌن ۾ مشهور |- | ٿائي نازبو | مخصوص تيز خوشبو ۽ ذائقو؛ ڏکڻ اوڀر ايشيائي کاڌن ۾ استعمال |- | واڱڻائي نازبو | واڱڻائي رنگ جا پن |- | دارچيني نازبو | دارچينيءَ سان ملندڙ خوشبو |- | ليٽس پنن وارو نازبو | نسبتاً وڏا ۽ نرم پن |- | ننڍن پنن وارو نازبو | ننڍا پن ۽ گهاٽي شاخداري |} مختلف قسمن جي خوشبو ۽ ذائقي ۾ فرق انهن جي خوشبودار ڪيميائي مرڪبن جي مقدار ۽ تناسب سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Simon"/><ref name="RHS1992"/> === هائبرڊ === نازبو اوڪيمم جنس جي ٻين ڪجهه ٻوٽن سان گڏيل زيرگي ذريعي هائبرڊ پيدا ڪري سگهي ٿو. انهن ۾ ليمن نازبو، جنهن جو قبول ٿيل نباتاتي نالو ''Ocimum'' × ''africanum'' آهي، ۽ آفريقي نيرو نازبو شامل آهن. هائبرڊن جي نباتاتي سڃاڻپ لاءِ انهن جي والديني جنسن ۽ قبول ٿيل سائنسي نالن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="POWO"/> == ڪيميائي بناوت ۽ خوشبو == نازبوءَ جي مخصوص خوشبو ان جي پنن ۾ موجود اڏامندڙ نامياتي مرڪبن ۽ خوشبودار تيل سبب پيدا ٿئي ٿي. انهن مرڪبن جي مقدار ٻوٽي جي قسم، ماحول، پوک جي حالتن ۽ فصل جي مرحلي مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Lee2005">{{حوالو رسالو|last1=Lee|first1=Seung-Joo|last2=Umano|first2=Katumi|last3=Shibamoto|first3=Takayuki|last4=Lee|first4=Kwang-Geun|title=Identification of Volatile Components in Basil (Ocimum basilicum L.) and Thyme Leaves (Thymus vulgaris L.) and Their Antioxidant Properties|journal=Food Chemistry|year=2005|volume=91|pages=131–137|doi=10.1016/j.foodchem.2004.05.056|language=en}}</ref> نازبوءَ جي خوشبودار تيل ۾ مختلف مرڪب ملي سگهن ٿا: * '''لينالول''' (Linalool) — ڪيترن قسمن جي خوشبوءَ جو اهم جزو. * '''ايسٽراگول''' (Estragole) — جنهن کي ميٿائل شاويڪ پڻ چيو ويندو آهي. * '''يوجينول''' (Eugenol) — لونگ جهڙي خوشبوءَ سان لاڳاپيل مرڪب. * '''سينيئول''' (1,8-Cineole) — خوشبودار تيل جو هڪ ٻيو جزو. * '''مائرسين''' (Myrcene) — ٽرپين مرڪبن مان هڪ. * '''ميٿائل يوجينول''' (Methyl eugenol) — ڪجهه قسمن ۾ موجود خوشبودار مرڪب.<ref name="Simon"/><ref name="Miele2001">{{حوالو رسالو|last1=Miele|first1=Mariangela|last2=Dondero|first2=R.|last3=Ciarallo|first3=G.|last4=Mazzei|first4=M.|title=Methyleugenol in Ocimum basilicum L. Cv. 'Genovese Gigante'|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|year=2001|volume=49|issue=1|pages=517–521|doi=10.1021/jf000865w|language=en}}</ref> ڪجهه تحقيقن ۾ روشنيءَ ۽ ماحولياتي حالتن سبب خوشبودار تيل جي پيداوار ۾ تبديلين جو مشاهدو ڪيو ويو آهي.<ref name="Johnson1999">{{حوالو رسالو|last=Johnson|first=B. Christopher|title=Substantial UV-B-mediated induction of essential oils in sweet basil (Ocimum basilicum L.)|journal=Phytochemistry|year=1999|volume=51|issue=4|pages=507–510|doi=10.1016/S0031-9422(98)00767-5|language=en}}</ref> خشڪ ڪرڻ ۽ ذخيرو ڪرڻ جا طريقا پڻ نازبوءَ جي خوشبودار تيل جي مقدار ۽ بناوت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref name="Baritaux1992">{{حوالو رسالو|last1=Baritaux|first1=O.|last2=Richard|first2=H.|last3=Touche|first3=J.|last4=Derbesy|first4=M.|title=Effects of drying and storage of herbs and spices on the essential oil. Part I. Basil, Ocimum basilicum L.|journal=Flavour and Fragrance Journal|year=1992|volume=7|issue=5|pages=267–271|doi=10.1002/ffj.2730070507|language=en}}</ref> == غذائي قدر == نازبوءَ جا تازا پن خوراڪ ۾ ٿوري مقدار ۾ استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ پاڻي، غذائي فائبر، وٽامن ۽ معدنيات موجود هوندا آهن. هيٺ ڏنل جدول تازن نازبوءَ جي پنن جي 100 گرام مقدار بابت عام غذائي انگ ڏيکاري ٿو. روزمره جي کاڌي ۾ استعمال ٿيندڙ ٿوري مقدار مان حاصل ٿيندڙ غذائي جزا ان تناسب سان گهٽ هوندا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | غذائي جزو ! style="background:#dceaf7;" | مقدار في 100 گرام |- | توانائي | 23 ڪيلوريون |- | پاڻي | 92.06 گرام |- | پروٽين | 3.15 گرام |- | چرٻي | 0.64 گرام |- | ڪاربوهائيڊريٽ | 2.65 گرام |- | غذائي فائبر | 1.6 گرام |- | ڪيلشيم | 177 ملي گرام |- | لوهه | 3.17 ملي گرام |- | پوٽاشيم | 295 ملي گرام |- | وٽامن سي | 18 ملي گرام |- | وٽامن ڪي | 414.8 مائڪروگرام |} اهي انگ آمريڪي غذائي ڊيٽابيس جي عام غذائي رڪارڊ مان ورتل آهن؛ اصل مقدار پوکيل قسم ۽ حالتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. == کاڌن ۾ استعمال == [[فائل:Basilic-spice.jpg|thumb|خشڪ نازبوءَ جا پن، جيڪي مصالحي طور استعمال ٿين ٿا.]] نازبوءَ جا تازا ۽ خشڪ پن دنيا جي مختلف کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن. تازا پن گهڻو ڪري کاڌي جي تياريءَ جي آخري مرحلي ۾ شامل ڪيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ ته ڊگهي گرميءَ سان ڪجهه خوشبودار مرڪب گهٽجي سگهن ٿا. نازبوءَ جو استعمال سلادن، سوپن، ڀاڄين، ساسن، چٽڻين ۽ مختلف گوشت وارن کاڌن ۾ ٿيندو آهي.<ref name="CIA2011">{{حوالو ڪتاب|author=The Culinary Institute of America|title=The Professional Chef|edition=9|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|page=180|language=en}}</ref> === اطالوي کاڌا === اطالوي کاڌن ۾ جينوويز نازبو وڏي اهميت رکي ٿو. '''پيسٽو''' هڪ مشهور ساس آهي، جنهن ۾ نازبوءَ جا تازا پن، زيتون جو تيل ۽ ٻيا جزا استعمال ٿين ٿا. نازبو ٽماٽن، پاستا، پيزا ۽ سلادن سان پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="CIA2011"/> === ايشيائي کاڌا === ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ نازبوءَ جا مختلف قسم استعمال ٿيندا آهن. ٿائي نازبو ٿائيلينڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ليمن جي خوشبوءَ وارو نازبو انڊونيشيا سميت ڪجهه ملڪن ۾ کاڌن سان گڏ تازو پڻ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="Hiltunen2003"/> === ٻجن جو استعمال === نازبوءَ جا ڪجهه قسم اهڙا ٻج پيدا ڪن ٿا، جيڪي پاڻيءَ ۾ ڀڄڻ سان لعابدار ٿي وڃن ٿا. اهي ٻج ڏکڻ ايشيا ۽ ٻين علائقن جي مشروبات ۽ مٺاڻن ۾ استعمال ٿيندا آهن. [[فالودو|فالودي]] ۽ ڪجهه شربتن ۾ اهڙن ٻجن جو استعمال مشهور آهي. ٻجن کي پاڻيءَ ۾ ڀڄائڻ سان انهن جي چوڌاري شفاف لعابدار تهه ٺهي ٿي.<ref name="KewProfile"/> == روايتي طب ۾ استعمال == نازبوءَ جو استعمال مختلف روايتي طبي نظامن، خاص طور [[آيور ويد]] ۽ روايتي چيني طب ۾ ملي ٿو. روايتي استعمالن ۾ پن، ٻج ۽ خوشبودار تيل شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Ambrose2016">{{حوالو ڪتاب|last1=Ambrose|first1=Dawn C. P.|last2=Manickavasagan|first2=Annamalai|last3=Naik|first3=Ravindra|title=Leafy Medicinal Herbs: Botany, Chemistry, Postharvest Technology and Uses|publisher=CABI|year=2016|isbn=9781780645599|pages=33–34|language=en}}</ref> نازبوءَ جي ڪجهه ڪيميائي جزن بابت ليبارٽري ۽ جانورن تي تحقيق موجود آهي، پر اهڙي تحقيق مان انساني بيمارين جي علاج ۾ اثرائتي هجڻ جو قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. روايتي استعمال ۽ جديد طبي طور ثابت ٿيل علاج کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == حشرات ۽ ٻين جاندارن تي اثر == === حشرات کي پري رکڻ واريون خاصيتون === نازبوءَ جي خوشبودار تيل بابت ڪجهه تجربن ۾ حشرات کي پري رکڻ ۽ انهن تي زهريلي اثرن جو مشاهدو ڪيو ويو آهي. انهن تحقيقن ۾ مختلف جيتن ۽ مڇرن جي قسمن تي ٻوٽي جي تيل يا ڪيميائي جزن جا اثر جانچيا ويا آهن.<ref name="Dube1989">{{حوالو رسالو|last1=Dube|first1=S.|last2=Upadhyay|first2=P. D.|last3=Tripathi|first3=S. C.|title=Antifungal, physicochemical, and insect-repelling activity of the essential oil of Ocimum basilicum|journal=Canadian Journal of Botany|year=1989|volume=67|issue=7|pages=2085–2087|doi=10.1139/b89-264|language=en}}</ref><ref name="Maurya2009">{{حوالو رسالو|last1=Maurya|first1=Prejwltta|last2=Sharma|first2=Preeti|last3=Mohan|first3=Lalit|last4=Batabyal|first4=Lata|last5=Srivastava|first5=C. N.|title=Evaluation of the toxicity of different phytoextracts of Ocimum basilicum against Anopheles stephensi and Culex quinquefasciatus|journal=Journal of Asia-Pacific Entomology|year=2009|volume=12|issue=2|pages=113–115|doi=10.1016/j.aspen.2009.02.004|language=en}}</ref> خوشبودار تيل ۾ موجود لينالول ۽ ايسٽراگول جهڙن مرڪبن جي حشرات تي اثرن بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.<ref name="Regnault2012">{{حوالو رسالو|last1=Regnault-Roger|first1=Catherine|last2=Vincent|first2=Charles|last3=Arnason|first3=John Thor|title=Essential Oils in Insect Control: Low-Risk Products in a High-Stakes World|journal=Annual Review of Entomology|year=2012|volume=57|pages=405–424|doi=10.1146/annurev-ento-120710-100554|language=en}}</ref> اهي نتيجا مخصوص تجرباتي حالتن سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن مان هر قسم جي حشرات خلاف نازبوءَ جي عام يا يقيني اثرائتي هجڻ جو نتيجو نٿو نڪري. === زرعي جيتن تي تحقيق === ڪجهه تحقيقن ۾ نازبوءَ جي خوشبودار تيل کي ذخيرو ٿيل اناج ۽ ٻج کي نقصان پهچائيندڙ جيتن خلاف آزمايو ويو آهي. ان کان سواءِ ٿرپس نالي زرعي جيتن کي پري رکڻ وارن مرڪبن بابت مطالعي ۾ پڻ خوشبودار ٻوٽن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Kirk2021">{{حوالو رسالو|last1=Kirk|first1=William D. J.|last2=de Kogel|first2=Willem Jan|last3=Koschier|first3=Elisabeth H.|last4=Teulon|first4=David A. J.|title=Semiochemicals for Thrips and Their Use in Pest Management|journal=Annual Review of Entomology|year=2021|volume=66|pages=101–119|doi=10.1146/annurev-ento-022020-081531|language=en}}</ref> === نيميٽوڊن خلاف تحقيق === نازبوءَ جي ڪجهه ڪيميائي جزن بابت ٻوٽن کي نقصان پهچائيندڙ نيميٽوڊن تي اثرن جي تحقيق ڪئي وئي آهي. انهن تجربن جو تعلق نباتاتي بنيادن تي زرعي جيتن جي سنڀال سان آهي، نه ته انساني بيمارين جي علاج سان.<ref name="Chitwood2002">{{حوالو رسالو|last=Chitwood|first=David J.|title=Phytochemical Based Strategies for Nematode Control|journal=Annual Review of Phytopathology|year=2002|volume=40|pages=221–249|doi=10.1146/annurev.phyto.40.032602.130045|language=en}}</ref> === جراثيمن خلاف تجرباتي تحقيق === نازبوءَ جي خوشبودار تيل بابت ڪجهه ليبارٽري مطالعي ۾ بيڪٽيريا ۽ فنگس جي واڌ کي روڪڻ وارن اثرن جو مشاهدو ڪيو ويو آهي. انهن نتيجن جي اثرائتي استعمال ٿيل مرڪب، مقدار، جراثيم جي قسم ۽ تجرباتي ماحول تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="Davidson2013">{{حوالو رسالو|last1=Davidson|first1=P. Michael|last2=Critzer|first2=Faith J.|last3=Taylor|first3=T. Matthew|title=Naturally Occurring Antimicrobials for Minimally Processed Foods|journal=Annual Review of Food Science and Technology|year=2013|vo ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻوٽا]] [[زمرو:ڄاڙيون]] koxbzy7odnpewqsqh7p783zj4kc125w 0 41040 427088 144139 2026-11-01T22:48:19Z Intisar Ali 8681 427088 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|روشنيءَ وسيلي ماحول مان معلومات حاصل ڪرڻ ۽ دماغ ۾ ان جي تشريح ڪرڻ جو عمل}} {{Infobox modren | title = بصري ادراڪ | image = Blue eye Stephen.png | caption = انساني اک، جيڪا بصري نظام جو بنيادي حسي عضوو آهي | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شعبا | data2 = [[حياتيات]]، [[اعصابي سائنس]]، [[نفسيات]] ۽ [[بصريات]] | label3 = بنيادي حسي عضوو | data3 = [[اک]] | label4 = حسي محرڪ | data4 = [[روشني]] | label5 = بنيادي وصول ڪندڙ | data5 = [[ريٽينا]] جا راڊ ۽ ڪون خانا | label6 = اعصابي رستو | data6 = [[بصري عصب]]، بصري ڪيازما، ٿيلامس ۽ بصري ڪارٽيڪس | label7 = لاڳاپيل عمل | data7 = رنگن، شڪلين، حرڪت، مفاصلي ۽ چهري جي سڃاڻپ }} '''بصري ادراڪ''' (''Visual perception'') اهو حسي ۽ ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي جاندار روشنيءَ مان حاصل ٿيندڙ معلومات کي وصول ڪري، ان جي اعصابي پروسيسنگ ۽ تشريح ڪن ٿا. ان عمل سان شين جي شڪل، رنگ، جسامت، بناوت، حرڪت، مفاصلي ۽ ماحول ۾ سندن مقام بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.<ref name="Purves2001">{{cite book |editor-last=Purves |editor-first=Dale |title=Neuroscience |edition=2nd |publisher=Sinauer Associates |year=2001 |chapter=Vision: The Eye |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11074/ |language=en }}</ref> '''نظر''' يا '''عڪس ٺھڻ وارو عمل''' يا '''ڏسڻ جي حس''' (''Sight'') بصري ادراڪ جو حسي بنياد آهي. [[اک]] روشني وصول ڪندڙ عضوو آهي، پر بصري ادراڪ رڳو اک ۾ پيدا ٿيندڙ تصوير تائين محدود نه آهي؛ ان ۾ [[ريٽينا]] جا اعصابي ڄار، [[بصري عصب]]، [[ٿيلامس]] ۽ دماغ جا مختلف بصري علائقا پڻ حصو وٺن ٿا. دماغ اڳوڻن تجربن ۽ يادگيريءَ سان حاصل ٿيل معلومات جي ڀيٽ ڪري شين ۽ منظرن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref name="KolbNelson2025">{{cite web |last1=Kolb |first1=Helga E. |last2=Nelson |first2=Ralph F. |title=How the Retina Works |website=Webvision, NCBI Bookshelf |publisher=University of Utah Health Sciences Center |date=4 July 2025 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK610611/ |language=en }}</ref><ref name="Goldstein2008">{{cite book |last=Goldstein |first=E. Bruce |title=Wahrnehmungspsychologie |publisher=Springer |location=Berlin |year=2008 |isbn=978-3-8274-1766-4 |language=de }}</ref> بصري نظام جون خاصيتون مختلف جانورن ۾ هڪجهڙيون نه هونديون آهن. انهن ۾ روشنيءَ جي حساسيت، رنگن جي سڃاڻپ، بصري ميدان ۽ تصوير جي تفصيل ڏسڻ جي صلاحيت سندن ارتقائي تاريخ ۽ ماحولياتي ضرورتن مطابق مختلف هوندي آهي. <gallery mode="packed" heights="150"> Antarctic krill ommatidia.jpg|انٽارڪٽڪ ڪرل جي مرڪب اک جا اوماتيڊيا Triops closeup.jpg|ٽرائوپس جون اکيون Clynotis severus, AF 2.jpg|ٽپ ڏيندڙ ڪوريئڙي جون گهڻيون اکيون XN Platycnemis pennipes 10.jpg|ڊيمسل فلائي جي مرڪب اک Bubo bubo sibiricus qtl1 crop.jpg|رات جو سرگرم شڪاري پکيءَ جي اک Blue eye Stephen.png|انساني اک </gallery> == ارتقائي ۽ قديم حياتياتي تاريخ == [[ڪيمبرين دور]] جي آرتروپوڊ فوسلن مان معلوم ٿئي ٿو ته پنجاهه ڪروڙ سالن کان به اڳ ڪجهه جانورن ۾ مرڪب اکيون موجود هيون. انهن اکين جي بناوت قديم جاندارن جي بصري صلاحيتن ۽ اکين جي ارتقا بابت اهم ڄاڻ فراهم ڪري ٿي. 2017ع ۾ بريگيٽ شونيمان، هيلجي پارناستي ۽ ايوان ڪلارڪسن هڪ قديم ٽرائيلوبائيٽ جي مرڪب اک جي اندروني بناوت تي تحقيق شايع ڪئي. هن مطالعي ۾ لڳ ڀڳ اڌ ارب سال پراڻي اک جي بناوت ۽ امڪاني ڪم جو تجزيو ڪيو ويو. اهو فوسل ايسٽونيا مان حاصل ٿيل ٽرائيلوبائيٽ سان تعلق رکي ٿو. ان ۾ محفوظ ٿيل حسي بناوتن جي مدد سان قديم مرڪب اکين جي ڪم ڪرڻ بابت نتيجا ڪڍيا ويا.<ref name="Schoenemann2017">{{cite journal |last1=Schoenemann |first1=Brigitte |last2=Pärnaste |first2=Helje |last3=Clarkson |first3=Euan N. K. |title=Structure and function of a compound eye, more than half a billion years old |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2017 |volume=114 |issue=51 |pages=13489–13494 |doi=10.1073/pnas.1716824114 |pmid=29203666 |pmc=5754809 |doi-access=free }}</ref> انهن فوسلن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته قديم مرڪب اکين جون ڪي خاصيتون موجوده جيتن جي اکين سان ملندڙ هيون، جڏهن ته انهن جي بصري جزن جي بناوت ۾ اهم فرق به موجود هئا. == بصري ادراڪ جي مطالعي جي تاريخ == === قديم يوناني نظريا === قديم زماني ۾ بصارت جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا. يوناني رياضيدان [[اقليدس]] بصري شعاعن ۽ جاميٽريءَ جي مدد سان ڏسڻ جي عمل کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جي بصري جاميٽريءَ جو تعلق منظر جي زاويي، مفاصلي ۽ شين جي ظاهري جسامت سان هو. [[ايمپيڊوڪليس]] پڻ بصارت بابت نظريو پيش ڪيو، جنهن ۾ اک ۽ ٻاهرين شين جي وچ ۾ مادي يا شعاعي اثرن جو تصور شامل هو. اهي نظريا جديد سائنسي وضاحتن کان مختلف هئا، پر بصريات جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="Wade1996">{{cite journal |last=Wade |first=Nicholas J. |title=Descriptions of visual phenomena from Aristotle to Wheatstone |journal=Perception |year=1996 |volume=25 |issue=10 |pages=1137–1175 |language=en }}</ref> === ابن الهيثم === [[ابن الهيثم]] (965ع–1040ع) بصريات جي تاريخ جي اهم عالمن مان هڪ هو. هن روشنيءَ جي اک ۾ داخل ٿيڻ کي ڏسڻ جي عمل جو بنيادي سبب قرار ڏنو ۽ مشاهدي، تجربن ۽ جاميٽريءَ ذريعي بصري عملن جي وضاحت ڪئي. هن جي ڪم ۾ بصري ادراڪ، روشني، اکين جي بناوت ۽ اڳوڻن تجربن جي اثر بابت بحث شامل هو. سندس تحقيق بعد ۾ بصريات ۽ بصري نفسيات جي تاريخ تي اثرانداز ٿي.<ref name="Steffens2006">{{cite book |last=Steffens |first=Bradley |title=Ibn al-Haytham: First Scientist |publisher=Morgan Reynolds Publishing |year=2006 |isbn=1-59935-024-6 |language=en }}</ref><ref name="Howard1996">{{cite journal |last=Howard |first=I. |title=Alhazen's neglected discoveries of visual phenomena |journal=Perception |volume=25 |year=1996 |pages=1203–1217 |doi=10.1068/p251203 }}</ref> === ليونارڊو دا ونسي === [[ليونارڊو دا ونسي]] (1452ع–1519ع) انساني اک ۽ بصارت بابت مشاهدا ۽ تجربا ڪيا. هن اک جي مرڪزي بصري رخ ۽ ان کان پري موجود بصري علائقن جي وچ ۾ فرق تي ڌيان ڏنو. هن جا مشاهدا مرڪزي ۽ پاسي واري بصارت جي مطالعي جي تاريخ ۾ اهم آهن. اکين جي حرڪت ۽ ڏسڻ جي مختلف علائقن بابت بعد ۾ وڌيڪ منظم تحقيق ڪئي وئي.<ref name="Hunziker2006">{{cite book |last=Hunziker |first=Hans-Werner |title=Im Auge des Lesers: foveale und periphere Wahrnehmung – vom Buchstabieren zur Lesefreude |publisher=Transmedia Stäubli Verlag |location=Zürich |year=2006 |isbn=3-7266-0068-X |language=de }}</ref> === هرمن فان هيلم هولٽز === [[هرمن فان هيلم هولٽز]] بصريات ۽ بصري ادراڪ جي جديد مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن موجب دماغ بصري معلومات جي تشريح ۾ اڳوڻن تجربن ۽ اڻسڌن نتيجن مان فائدو وٺندو آهي. هن جي نظرئي کي عام طور غيرشعوري استدلال (''Unconscious inference'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. ان تصور موجب بصري ادراڪ رڳو اکين ۾ داخل ٿيندڙ روشنيءَ جو سڌو عڪس نه آهي، پر دماغ جي تشريحي عملن جو نتيجو پڻ آهي.<ref name="Helmholtz1909">{{cite book |last=von Helmholtz |first=Hermann |title=Handbuch der physiologischen Optik |volume=1 |edition=3rd |year=1909 |language=de }}</ref> === جديد بصري نفسيات === ويهين صديءَ ۾ اکين جي حرڪت، بصري ڌيان، شين جي سڃاڻپ ۽ تصويرن جي تشريح بابت تجرباتي تحقيق وڌي. [[الفريڊ ياربس]] اکين جي حرڪتن جي رڪارڊنگ ذريعي ڏيکاريو ته ڪنهن منظر کي ڏسڻ دوران نظر مختلف هنڌن تي منتقل ٿيندي رهي ٿي.<ref name="Yarbus1967">{{cite book |last=Yarbus |first=Alfred L. |title=Eye Movements and Vision |publisher=Plenum Press |location=New York |year=1967 |language=en }}</ref> بعد ۾ [[ڊيوڊ مار]] بصري معلومات جي ڪمپيوٽيشنل پروسيسنگ بابت نظريو پيش ڪيو، جنهن بصري سائنس ۽ مصنوعي ذهانت جي مطالعي تي اثر وڌو.<ref name="Marr1982">{{cite book |last=Marr |first=David |title=Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information |publisher=W. H. Freeman |year=1982 |language=en }}</ref> == انساني بصري نظام == {{مک|انساني بصري نظام}} [[File:Gray722-svg-de.svg|thumb|انساني بصري رستي جو خاڪو، جنهن ۾ اکين کان دماغ جي بصري علائقن تائين معلومات جي منتقلي ڏيکاريل آهي.]] [[Image:Ventral-dorsal streams.svg|thumb|right|300px|سائي رنگ ۾ [[ڊارسل اسٽريم]]، واڱڻائي رنگ ۾ [[وينٽرل اسٽريم]] ڏيکاريل انساني دماغ جو حصو: [[سيريبرل ڪورٽيڪس]] نظر جي عمل ۾ شامل ھوندو آھي]] انساني بصري نظام ۾ اکيون، ريٽينا، بصري عصب، ٿيلامس ۽ دماغ جا بصري علائقا شامل آهن. روشنيءَ مان پيدا ٿيندڙ اعصابي اشارا مختلف مرحلن مان گذري بصري تجربو پيدا ڪرڻ ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Purves2001"/> === اک جي بناوت ۽ روشنيءَ جو رستو === روشني سڀ کان پهرين [[قرنيه]] (''Cornea'') مان گذري ٿي. ان کان پوءِ اها اک جي اڳئين حصي جي آبي رطوبت، [[پتلي]] (''Pupil'')، [[عدسو|عدسي]] (''Lens'') ۽ شيشي جهڙي رطوبت (''Vitreous humour'') مان گذري [[ريٽينا]] تائين پهچي ٿي. قرنيه ۽ عدسو روشنيءَ کي موڙي ريٽينا تي تصوير مرڪوز ڪرڻ ۾ مدد ڪن ٿا. ريٽينا روشنيءَ جي توانائيءَ کي اعصابي اشارن ۾ تبديل ڪرڻ جي عمل جي شروعات ڪري ٿي.<ref name="NEIEyeAnatomy">{{cite web |title=Cataracts and the Eye |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/cataracts/cataracts-and-eye |language=en }}</ref> === ريٽينا ۽ روشني محسوس ڪندڙ خانا === ريٽينا ۾ روشنيءَ لاءِ حساس ٻن بنيادي قسمن جا خانا هوندا آهن: '''راڊ''' (''Rods'') ۽ '''ڪون''' (''Cones''). راڊ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ لاءِ اهم آهن، جڏهن ته ڪون روشن ماحول ۾ رنگن ۽ نفيس تفصيلن جي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ريٽينا ۾ بائي پولر خانا، گينگليئن خانا، هوريزونٽل خانا ۽ اماڪرين خانا پڻ هوندا آهن. اهي بصري اشارن کي ترتيب ڏيڻ، تضاد ۽ حرڪت بابت معلومات ڪڍڻ ۽ اعصابي پيغام اڳتي منتقل ڪرڻ ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="KolbNelson2025"/><ref name="PurvesRetina">{{cite book |editor-last=Purves |editor-first=Dale |title=Neuroscience |edition=2nd |chapter=The Retina |publisher=Sinauer Associates |year=2001 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10885/ |language=en }}</ref> === فوٽوٽرانسڊڪشن === روشنيءَ جي توانائيءَ کي برقي ۽ ڪيميائي اعصابي اشارن ۾ تبديل ڪرڻ جي عمل کي فوٽوٽرانسڊڪشن (''Phototransduction'') چيو ويندو آهي. راڊ خانن ۾ روڊوپسن (''Rhodopsin'') نالي روشنيءَ لاءِ حساس پروٽين هوندو آهي. روشني جذب ٿيڻ سان ان سان لاڳاپيل ريٽينل ماليڪيول جي بناوت تبديل ٿيندي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ حياتياتي ڪيميائي اشارن جو سلسلو شروع ٿيندو آهي. ڪون خانن ۾ مختلف آپسن پروٽين هوندا آهن، جيڪي روشنيءَ جي مختلف طول موجن لاءِ حساس هوندا آهن. انهن جي گڏيل سرگرمي رنگن جي ادراڪ ۾ حصو وٺندي آهي.<ref name="Purves2001"/> === بصري معلومات جي اعصابي منتقلي === ريٽينا جا گينگليئن خانا پنهنجن ايڪسونن وسيلي بصري عصب ٺاهين ٿا. ٻنهي اکين مان نڪرندڙ بصري رستن جا ڪجهه اعصابي فائبر بصري ڪيازما (''Optic chiasm'') وٽ مخالف پاسي ڏانهن منتقل ٿين ٿا. ان کان پوءِ بصري معلومات ٿيلامس جي ليٽرل جينيڪيوليٽ نيوڪليئس (''Lateral geniculate nucleus'') تائين پهچي ٿي. اتان بصري شعاعن وسيلي معلومات دماغ جي پٺئين حصي ۾ موجود ابتدائي بصري ڪارٽيڪس ڏانهن منتقل ٿيندي آهي. بصري نظام ۾ ٻيا رستا پڻ موجود آهن، جيڪي اکين جي حرڪت، روشنيءَ جي ردعمل ۽ ٻين بصري ڪمن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Purves2001"/> == بصري معلومات جي پروسيسنگ == === بصري ميدان ۽ ريٽينا جا وصول ڪندڙ علائقا === ريٽينا جي هر گينگليئن خاني جو هڪ مخصوص وصول ڪندڙ علائقو (''Receptive field'') هوندو آهي. ان علائقي ۾ روشنيءَ جي تبديلي خاني جي سرگرميءَ تي اثرانداز ٿيندي آهي. ڪجهه گينگليئن خانا مرڪز ۾ روشني وڌڻ سان وڌيڪ سرگرم ٿيندا آهن، جڏهن ته ٻيا مرڪز ۾ روشني گهٽجڻ تي وڌيڪ ردعمل ظاهر ڪندا آهن. انهن کي ترتيبوار آن سينٽر ۽ آف سينٽر خانا چيو ويندو آهي. اهڙا اعصابي انتظام روشنيءَ جي تضاد، ڪنارن ۽ بصري منظر جي مختلف خصوصيتن کي سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref name="KolbNelson2025"/> === بصري ڪارٽيڪس === [[Image:Eye Line of sight.jpg|thumb|اک کي وچ تي لڪير ھوندي آھي ۽ جيڪا شئي ان لڪير منجھان اک تائين پھچندي آھي اھا چٽي طرح ڏسڻ ۾ ايندي آهي]] دماغ جو ابتدائي بصري ڪارٽيڪس بصري معلومات جي شروعاتي اعصابي پروسيسنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. هن علائقي ۾ شين جي ڪنارن، رخ، حرڪت ۽ بصري نمونن سان لاڳاپيل معلومات تي عمل ڪيو ويندو آهي. دماغ جا وڌيڪ بصري علائقا انهن اشارن کي گڏ ڪري شين، چهرن، حرڪت ۽ ماحولياتي منظرن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="PrimaryVisualCortex">{{cite web |title=The Primary Visual Cortex |website=Webvision, NCBI Bookshelf |publisher=University of Utah Health Sciences Center |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11524/ |language=en }}</ref> == رنگن جو ادراڪ == انساني رنگين بصارت عام طور ٽن قسمن جي ڪون خانن تي ٻڌل هوندي آهي، جيڪي روشنيءَ جي مختلف طول موجن لاءِ حساس هوندا آهن. انهن جي گڏيل ردعمل ۽ دماغ ۾ معلومات جي پروسيسنگ سان مختلف رنگن جو ادراڪ پيدا ٿئي ٿو. عام انساني بصارت ۾ روشنيءَ جي نظر ايندڙ حد کان ٻاهر موجود الٽرا وائلٽ ۽ انفراريڊ شعاع سڌيءَ طرح نظر نٿا اچن. رنگن جي سڃاڻپ ۾ گهٽتائي کي رنگين بصارت جي گهٽتائي (''Color vision deficiency'') چيو ويندو آهي. ان جي عام صورت ۾ ڳاڙهي ۽ سائي رنگ جي ڪجهه ڇانورن ۾ فرق ڪرڻ ڏکيو ٿيندو آهي. ڪجهه نادر حالتن ۾ رنگن جي ادراڪ ۾ تمام گهڻي گهٽتائي يا مڪمل غيرموجودگي ٿي سگهي ٿي.<ref name="NEIColor">{{cite web |title=Color Blindness |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/color-blindness |language=en }}</ref> == مرڪزي ۽ پاسي واري بصارت == [[File:AcuityHumanEye.jpg|thumb|انساني اک جي بصري تيزيءَ جو خاڪو.]] === فوويائي بصارت === ريٽينا جي مرڪزي حصي ۾ موجود فوويا (''Fovea'') نفيس تفصيل ڏسڻ لاءِ اهم علائقو آهي. هن علائقي ۾ ڪون خانن جي گهڻي موجودگي سبب بصري تيزي نسبتاً وڌيڪ هوندي آهي. پڙهڻ، ننڍين شين جي سڃاڻپ ۽ چهرن جي تفصيل ڏسڻ وقت اکيون بار بار حرڪت ڪري لاڳاپيل تصوير کي فوويا تي آڻينديون آهن.<ref name="PurvesRetina"/> === پاسي واري بصارت === پاسي واري بصارت (''Peripheral vision'') بصري ميدان جي مرڪزي حصي کان ٻاهر موجود شين ۽ حرڪتن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ريٽينا جي مختلف علائقن ۾ راڊ ۽ ڪون خانن جي ورڇ مختلف هوندي آهي، تنهنڪري روشنيءَ جي حساسيت ۽ تفصيل ڏسڻ جي صلاحيت پڻ مختلف ٿيندي آهي.<ref name="KolbNelson2025"/> == مفاصلي ۽ کوٽائيءَ جو ادراڪ == دماغ ٻه طرفي ريٽينائي تصويرن مان ٽن طرفي ماحول بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف اشارا استعمال ڪري ٿو. ٻنهي اکين مان حاصل ٿيندڙ تصويرن جي معمولي فرق کي بائنوڪيولر ڊسپيريٽي (''Binocular disparity'') چيو ويندو آهي. هي فرق مفاصلي ۽ کوٽائيءَ جي ادراڪ ۾ مدد ڪري ٿو. ٻيا بصري اشارا پڻ اهم آهن، جن ۾ شين جي ظاهري جسامت، هڪ شيءِ جو ٻيءَ کي ڍڪڻ، بناوت جي تبديلي، لڪيرن جو پرسپيڪٽو ۽ مشاهدو ڪندڙ جي حرڪت دوران شين جي ظاهري مقام ۾ تبديلي شامل آهن.<ref name="Goldstein2008"/> == شين ۽ شڪلين جي سڃاڻپ == === گيسٽالٽ جا اصول === گيسٽالٽ نفسيات (''Gestalt psychology'') موجب بصري نظام مختلف بصري جزن کي گڏ ڪري منظم شڪليون ۽ نمونا محسوس ڪندو آهي. ان عمل جي وضاحت لاءِ قربت، مشابهت، تسلسل، بندش ۽ گڏيل حرڪت جهڙا اصول بيان ڪيا ويندا آهن.<ref name="PrimaryVisualCortex"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" ! style="background:#dceaf7;" | اصول ! style="background:#dceaf7;" | وضاحت ! style="background:#dceaf7;" | مثال |- | '''قربت''' | هڪٻئي جي ويجهو موجود بصري جزا هڪ گروهه طور محسوس ٿي سگهن ٿا. | ويجهو رکيل نقطن کي هڪ گڏيل نموني طور ڏسڻ. |- | '''مشابهت''' | رنگ يا شڪل ۾ هڪجهڙا جزا پاڻ ۾ لاڳاپيل محسوس ٿين ٿا. | هڪجهڙي رنگ جا نقطا هڪ قطار طور محسوس ٿيڻ. |- | '''تسلسل''' | نظر لڪيرن ۽ شڪلين ۾ جاري رهندڙ رخ کي ترجيح ڏئي سگهي ٿي. | هڪٻئي کي ڪٽيندڙ لڪيرن کي مسلسل ڏسڻ. |- | '''بندش''' | دماغ نامڪمل شڪلين جي غائب حصن جو اندازو لڳائي سگهي ٿو. | ٽٽل دائري کي مڪمل دائري طور محسوس ڪرڻ. |- | '''هم آهنگ حرڪت''' | هڪ ئي رخ ۾ حرڪت ڪندڙ جزا گڏيل گروهه محسوس ٿين ٿا. | گڏ هلندڙ پکين کي هڪ ولر طور ڏسڻ. |- | '''هموار علائقو''' | ساڳئي حدبند علائقي اندر موجود جزا هڪ گروهه محسوس ٿي سگهن ٿا. | هڪ خاني اندر رکيل نشانن کي گڏيل سمجهڻ. |} <gallery mode="packed" heights="120"> Gestalt similarity.svg|مشابهت جو اصول Gestalt closure.svg|بندش جو اصول Gestalt proximity.svg|قربت جو اصول Gesetz der Symmetrie.png|هم آهنگي يا سمٽري جو اصول </gallery> === شين جي سڃاڻپ === بصري نظام شين جي سڃاڻپ لاءِ انهن جي شڪل، ڪنارن، بناوت، رنگ ۽ جزن جي ترتيب بابت معلومات استعمال ڪري ٿو. شين جي سڃاڻپ جي هڪ مشهور نظرئي کي ''Recognition-by-components'' چيو ويندو آهي. [[ارونگ بيڊرمين]] جي هن نظرئي موجب پيچيده شين کي نسبتاً سادن ٽن طرفي جزن ۾ ورهائي سڃاڻي سگهجي ٿو. انهن جزن کي جيئون (''Geons'') چيو ويندو آهي.<ref name="Biederman1987">{{cite journal |last=Biederman |first=Irving |title=Recognition-by-components: A theory of human image understanding |journal=Psychological Review |year=1987 |volume=94 |issue=2 |pages=115–147 |doi=10.1037/0033-295X.94.2.115 }}</ref> === چهرن جي سڃاڻپ === انساني سماجي زندگيءَ ۾ چهرن جي سڃاڻپ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. دماغ چهري جي الڳ خصوصيتن سان گڏ انهن جي پاڻ ۾ نسبت ۽ ترتيب کي پڻ استعمال ڪري ٿو. دماغ جي ڪجهه مخصوص علائقن کي نقصان پهچڻ سان سڃاتل چهرن جي سڃاڻپ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت کي پروسوپيگنوسيا (''Prosopagnosia'') چيو ويندو آهي.<ref name="Goldstein2008"/> == اکين جون حرڪتون ۽ بصري ڌيان == اکيون ڪنهن منظر کي ڏسڻ وقت مڪمل طور ساڪن نه رهنديون آهن. اهي مختلف هنڌن تي مختصر وقت لاءِ نظر ڄمائينديون آهن، جنهن کي فڪسيشن (''Fixation'') چيو ويندو آهي. انهن فڪسيشنن جي وچ ۾ ٿيندڙ تيز حرڪتن کي سيڪيڊ (''Saccade'') چيو ويندو آهي. اکين جي حرڪتن بابت تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته مشاهدو ڪندڙ جو مقصد، اڳوڻو تجربو ۽ منظر جي نوعيت ان ڳالهه تي اثرانداز ٿين ٿا ته نظر ڪهڙن هنڌن تي وڃي ٿي.<ref name="Yarbus1967"/> [[File:Vision 2 secondes.jpg|thumb|تصوير ڏسڻ جي شروعاتي ٻن سيڪنڊن دوران اکين جي نظر ڄمائڻ وارن هنڌن جو مثال.]] بصري ڌيان (''Visual attention'') وسيلي دماغ منظر جي ڪجهه حصن کي وڌيڪ اهميت ڏئي سگهي ٿو. تنهنڪري بصري ادراڪ ۾ سموري موجود معلومات جي هڪجهڙي پروسيسنگ بدران چونڊيل معلومات تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي. == نون ڄاول ٻارن ۾ بصارت == نون ڄاول ٻارن ۾ ڏسڻ جي صلاحيت پيدائش وقت موجود هوندي آهي، پر سندن بصري نظام مڪمل طور بالغ نه هوندو آهي. زندگيءَ جي شروعاتي مهينن ۾ بصري تيزي، اکين جي گڏيل حرڪت، رنگن جي سڃاڻپ ۽ مفاصلي جي اندازي ۾ واڌ ٿيندي آهي. نوان ڄاول ٻار ويجهي مفاصلي تي موجود شين ۽ چهرن کي نسبتاً بهتر ڏسي سگهن ٿا. تقريباً 20 کان 30 سينٽي ميٽرن جو مفاصلو سندن ابتدائي بصري توجهه لاءِ موزون هوندو آهي.<ref name="AAPInfantVision">{{cite web |title=Infant Vision Development: What Can Babies See? |website=HealthyChildren.org |publisher=American Academy of Pediatrics |url=https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/baby/Pages/Babys-Vision-Development.aspx |language=en }}</ref> شروعاتي مهينن ۾ ٻنهي اکين جي گڏيل حرڪت آهستي آهستي بهتر ٿيندي آهي. لڳ ڀڳ ٽن مهينن جي عمر تائين گهڻا ٻار حرڪت ڪندڙ شين کي اکين سان ڏسڻ ۽ انهن جي پيروي ڪرڻ جي صلاحيت حاصل ڪندا آهن. پنجن مهينن جي لڳ ڀڳ کوٽائيءَ ۽ مفاصلي جي ادراڪ ۾ نمايان واڌ ٿيندي آهي. بصري ترقيءَ جي رفتار ٻارن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="AAOInfantVision">{{cite web |title=Vision Development: Newborn to 12 Months |website=American Academy of Ophthalmology |date=20 July 2026 |url=https://www.aao.org/eye-health/tips-prevention/baby-vision-development-first-year |language=en }}</ref> == جانورن ۾ بصارت == جانورن جي مختلف گروهن ۾ اکين جي بناوت ۽ بصري صلاحيتون سندن ماحول ۽ طرز زندگيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن. === جيتن ۽ ٻين آرتروپوڊن ۾ بصارت === ڪيترن جيتن ۽ ڪرسٽيشين جانورن ۾ مرڪب اکيون (''Compound eyes'') هونديون آهن. اهڙيون اکيون ڪيترن ننڍن بصري جزن، يعني اوماتيڊيا (''Ommatidia'')، مان ٺهيل هونديون آهن. مرڪب اکين جي بناوت ۽ بصري ڪارڪردگي مختلف قسمن ۾ مختلف هوندي آهي. ڪجهه مرڪب اکيون وسيع بصري ميدان ۽ حرڪت محسوس ڪرڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Schoenemann2017"/> === پکين ۾ بصارت === ڪيترن پکين ۾ بصري تيزي ۽ رنگن جي سڃاڻپ جون صلاحيتون نمايان هونديون آهن. ڪجهه پکين ۾ چار قسمن جا ڪون خانا هوندا آهن ۽ انهن جي بصارت الٽرا وائلٽ روشنيءَ جي ڪجهه طول موجن تائين پهچي سگهي ٿي. شڪاري پکين ۾ پري موجود شڪار جي سڃاڻپ لاءِ بصري نظام جون مخصوص موافقتون موجود هونديون آهن، جڏهن ته رات جو سرگرم پکين ۾ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ لاءِ ٻيون موافقتون ملن ٿيون. === کير پياريندڙ جانورن ۾ بصارت === کير پياريندڙ جانورن ۾ رنگين بصارت جي صلاحيت مختلف هوندي آهي. گهڻن غيرپرائميٽ کير پياريندڙ جانورن ۾ ٻن بنيادي قسمن جي ڪون حساسيت هوندي آهي، جڏهن ته انسانن سميت ڪيترن پرائميٽن ۾ عام طور ٽي قسمن جي ڪون حساسيت موجود هوندي آهي. ٻلين ۾ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ ۽ حرڪت محسوس ڪرڻ جون صلاحيتون نمايان هونديون آهن. سندن رنگين بصارت انساني رنگين بصارت کان مختلف هوندي آهي. == بصارت جون خرابيون ۽ بيماريون == بصري نظام جون خرابيون اک جي عدسي، قرنيه، ريٽينا، بصري عصب يا دماغ جي بصري علائقن کي متاثر ڪري سگهن ٿيون. === انڪساري خرابيون === انڪساري خرابيون (''Refractive errors'') تڏهن پيدا ٿينديون آهن، جڏهن روشني ريٽينا تي صحيح نموني مرڪوز نه ٿئي. انهن ۾ ويجهي نظر (''Myopia'')، پري نظر (''Hyperopia'')، استگماتزم (''Astigmatism'') ۽ عمر سان لاڳاپيل ويجهو ڏسڻ جي ڏکيائي (''Presbyopia'') شامل آهن.<ref name="NEIRefractive">{{cite web |title=Refractive Errors |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/refractive-errors |language=en }}</ref> === ٻيون بصري بيماريون === اکين ۽ بصري نظام جون ٻيون اهم بيماريون ۽ خرابيون هن ريت آهن: * '''موتيو''' (''Cataract''): عدسي ۾ ڌنڌلاڻ پيدا ٿيڻ، جنهن سان بصارت متاثر ٿي سگهي ٿي.<ref name="NEICataract">{{cite web |title=Cataracts |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/cataracts |language=en }}</ref> * '''اسٽرابزمس''' (''Strabismus''): اکين جي رخن ۾ عدم مطابقت. * '''نسٽگمس''' (''Nystagmus''): اکين جون غيرارادي ورجائتي حرڪتون. * '''رنگين بصارت جي گهٽتائي''': ڪجهه رنگن يا انهن جي ڇانورن ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت متاثر ٿيڻ. * '''ريٽينائٽس پگمينٽوسا''': ريٽينا جي روشني محسوس ڪندڙ خانن کي متاثر ڪندڙ وراثتي بيمارين جو گروهه. * '''ليبر جي پيدائشي اماوروسس''': بصارت کي سخت متاثر ڪندڙ وراثتي ريٽينائي بيمارين جو گروهه. * '''ريٽينا جو الڳ ٿيڻ''': ريٽينا جي پنهنجي هيٺئين مددگار بافتن کان جدا ٿيڻ، جيڪا هنگامي طبي حالت ٿي سگهي ٿي.<ref name="NEIRetinalDetachment">{{cite web |title=Retinal Detachment |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/retinal-detachment |language=en }}</ref> == بصري ادراڪ ۽ مصنوعي ذهانت == بصري ادراڪ جي تحقيق ڪمپيوٽر ويزن (''Computer vision'') ۽ [[مصنوعي ذهانت]] جي ترقيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڪمپيوٽر ويزن ۾ تصويرن ۽ وڊيوز مان شين، چهرن، حرڪتن ۽ منظرن بابت معلومات ڪڍڻ جا طريقا تيار ڪيا ويندا آهن. ڊيوڊ مار جي ڪمپيوٽيشنل نظرئي بصري مسئلن کي مختلف تجزياتي مرحلن ۾ سمجهڻ لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="Marr1982"/> == پڻ ڏسو == * [[اک]] * [[انساني بصري نظام]] * [[ريٽينا]] * [[بصري عصب]] * [[اعصابي سائنس]] * [[بصريات]] * [[بصري وهم]] * [[رنگين بصارت]] * [[گيسٽالٽ نفسيات]] * [[مصنوعي ذهانت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Goldstein, E. Bruce. ''Wahrnehmungspsychologie''. Springer، 2008. ISBN 978-3-8274-1766-4. * Marr, David. ''Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information''. W. H. Freeman، 1982. * Purves, Dale ۽ ٻيا. ''Neuroscience''. ٻيو ڇاپو، Sinauer Associates، 2001. * Yarbus, Alfred L. ''Eye Movements and Vision''. Plenum Press، 1967. * Hunziker, Hans-Werner. ''Im Auge des Lesers: foveale und periphere Wahrnehmung – vom Buchstabieren zur Lesefreude''. Zürich، 2006. * Snowden, Robert؛ Thompson, Peter؛ Troscianko, Tom. ''Basic Vision: An Introduction to Visual Perception''. ٻيو ڇاپو، Oxford University Press، 2012. * Wade, Nicholas J. ''Descriptions of visual phenomena from Aristotle to Wheatstone''. ''Perception''، 1996. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nei.nih.gov/eye-health-information National Eye Institute – Eye Health Information] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK610611/ Webvision – How the Retina Works] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Visual_pathways Wikimedia Commons – Visual pathways] [[زمرو:بصارت]] [[زمرو:اعصابي سائنس]] [[زمرو:نفسيات]] [[زمرو:حسي نظام]] [[زمرو:جسماني فعليات]] [[Image:Ventral-dorsal streams.svg|thumb|right|300px|سائي رنگ ۾ [[ڊارسل اسٽريم]]، واڱڻائي رنگ ۾ [[وينٽرل اسٽريم]] ڏيکاريل انساني دماغ جو حصو: [[سيريبرل ڪورٽيڪس]] نظر جي عمل ۾ شامل ھوندو آھي]] qbbu94ds8awzkj9u3jbbqs9wadng0to 427089 427088 2026-11-01T22:51:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 427089 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|روشنيءَ وسيلي ماحول مان معلومات حاصل ڪرڻ ۽ دماغ ۾ ان جي تشريح ڪرڻ جو عمل}} {{Infobox modren | title = نظر <br/>بصري ادراڪ | image = Blue eye Stephen.png | caption = انساني اک، جيڪا بصري نظام جو بنيادي حسي عضوو آهي | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شعبا | data2 = [[حياتيات]]، [[اعصابي سائنس]]، [[نفسيات]] ۽ [[بصريات]] | label3 = بنيادي حسي عضوو | data3 = [[اک]] | label4 = حسي محرڪ | data4 = [[روشني]] | label5 = بنيادي وصول ڪندڙ | data5 = [[ريٽينا]] جا راڊ ۽ ڪون خانا | label6 = اعصابي رستو | data6 = [[بصري عصب]]، بصري ڪيازما، ٿيلامس ۽ بصري ڪارٽيڪس | label7 = لاڳاپيل عمل | data7 = رنگن، شڪلين، حرڪت، مفاصلي ۽ چهري جي سڃاڻپ }} '''نظر''' يا '''بصري ادراڪ''' (''Visual perception'') اهو حسي ۽ ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي جاندار روشنيءَ مان حاصل ٿيندڙ معلومات کي وصول ڪري، ان جي اعصابي پروسيسنگ ۽ تشريح ڪن ٿا. ان عمل سان شين جي شڪل، رنگ، جسامت، بناوت، حرڪت، مفاصلي ۽ ماحول ۾ سندن مقام بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.<ref name="Purves2001">{{cite book |editor-last=Purves |editor-first=Dale |title=Neuroscience |edition=2nd |publisher=Sinauer Associates |year=2001 |chapter=Vision: The Eye |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11074/ |language=en }}</ref> '''نظر''' يا '''عڪس ٺھڻ وارو عمل''' يا '''ڏسڻ جي حس''' (''Sight'') بصري ادراڪ جو حسي بنياد آهي. [[اک]] روشني وصول ڪندڙ عضوو آهي، پر بصري ادراڪ رڳو اک ۾ پيدا ٿيندڙ تصوير تائين محدود نه آهي؛ ان ۾ [[ريٽينا]] جا اعصابي ڄار، [[بصري عصب]]، [[ٿيلامس]] ۽ دماغ جا مختلف بصري علائقا پڻ حصو وٺن ٿا. دماغ اڳوڻن تجربن ۽ يادگيريءَ سان حاصل ٿيل معلومات جي ڀيٽ ڪري شين ۽ منظرن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref name="KolbNelson2025">{{cite web |last1=Kolb |first1=Helga E. |last2=Nelson |first2=Ralph F. |title=How the Retina Works |website=Webvision, NCBI Bookshelf |publisher=University of Utah Health Sciences Center |date=4 July 2025 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK610611/ |language=en }}</ref><ref name="Goldstein2008">{{cite book |last=Goldstein |first=E. Bruce |title=Wahrnehmungspsychologie |publisher=Springer |location=Berlin |year=2008 |isbn=978-3-8274-1766-4 |language=de }}</ref> بصري نظام جون خاصيتون مختلف جانورن ۾ هڪجهڙيون نه هونديون آهن. انهن ۾ روشنيءَ جي حساسيت، رنگن جي سڃاڻپ، بصري ميدان ۽ تصوير جي تفصيل ڏسڻ جي صلاحيت سندن ارتقائي تاريخ ۽ ماحولياتي ضرورتن مطابق مختلف هوندي آهي. <gallery mode="packed" heights="150"> Antarctic krill ommatidia.jpg|انٽارڪٽڪ ڪرل جي مرڪب اک جا اوماتيڊيا Triops closeup.jpg|ٽرائوپس جون اکيون Clynotis severus, AF 2.jpg|ٽپ ڏيندڙ ڪوريئڙي جون گهڻيون اکيون XN Platycnemis pennipes 10.jpg|ڊيمسل فلائي جي مرڪب اک Bubo bubo sibiricus qtl1 crop.jpg|رات جو سرگرم شڪاري پکيءَ جي اک Blue eye Stephen.png|انساني اک </gallery> == ارتقائي ۽ قديم حياتياتي تاريخ == [[ڪيمبرين دور]] جي آرتروپوڊ فوسلن مان معلوم ٿئي ٿو ته پنجاهه ڪروڙ سالن کان به اڳ ڪجهه جانورن ۾ مرڪب اکيون موجود هيون. انهن اکين جي بناوت قديم جاندارن جي بصري صلاحيتن ۽ اکين جي ارتقا بابت اهم ڄاڻ فراهم ڪري ٿي. 2017ع ۾ بريگيٽ شونيمان، هيلجي پارناستي ۽ ايوان ڪلارڪسن هڪ قديم ٽرائيلوبائيٽ جي مرڪب اک جي اندروني بناوت تي تحقيق شايع ڪئي. هن مطالعي ۾ لڳ ڀڳ اڌ ارب سال پراڻي اک جي بناوت ۽ امڪاني ڪم جو تجزيو ڪيو ويو. اهو فوسل ايسٽونيا مان حاصل ٿيل ٽرائيلوبائيٽ سان تعلق رکي ٿو. ان ۾ محفوظ ٿيل حسي بناوتن جي مدد سان قديم مرڪب اکين جي ڪم ڪرڻ بابت نتيجا ڪڍيا ويا.<ref name="Schoenemann2017">{{cite journal |last1=Schoenemann |first1=Brigitte |last2=Pärnaste |first2=Helje |last3=Clarkson |first3=Euan N. K. |title=Structure and function of a compound eye, more than half a billion years old |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2017 |volume=114 |issue=51 |pages=13489–13494 |doi=10.1073/pnas.1716824114 |pmid=29203666 |pmc=5754809 |doi-access=free }}</ref> انهن فوسلن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته قديم مرڪب اکين جون ڪي خاصيتون موجوده جيتن جي اکين سان ملندڙ هيون، جڏهن ته انهن جي بصري جزن جي بناوت ۾ اهم فرق به موجود هئا. == بصري ادراڪ جي مطالعي جي تاريخ == === قديم يوناني نظريا === قديم زماني ۾ بصارت جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا. يوناني رياضيدان [[اقليدس]] بصري شعاعن ۽ جاميٽريءَ جي مدد سان ڏسڻ جي عمل کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جي بصري جاميٽريءَ جو تعلق منظر جي زاويي، مفاصلي ۽ شين جي ظاهري جسامت سان هو. [[ايمپيڊوڪليس]] پڻ بصارت بابت نظريو پيش ڪيو، جنهن ۾ اک ۽ ٻاهرين شين جي وچ ۾ مادي يا شعاعي اثرن جو تصور شامل هو. اهي نظريا جديد سائنسي وضاحتن کان مختلف هئا، پر بصريات جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="Wade1996">{{cite journal |last=Wade |first=Nicholas J. |title=Descriptions of visual phenomena from Aristotle to Wheatstone |journal=Perception |year=1996 |volume=25 |issue=10 |pages=1137–1175 |language=en }}</ref> === ابن الهيثم === [[ابن الهيثم]] (965ع–1040ع) بصريات جي تاريخ جي اهم عالمن مان هڪ هو. هن روشنيءَ جي اک ۾ داخل ٿيڻ کي ڏسڻ جي عمل جو بنيادي سبب قرار ڏنو ۽ مشاهدي، تجربن ۽ جاميٽريءَ ذريعي بصري عملن جي وضاحت ڪئي. هن جي ڪم ۾ بصري ادراڪ، روشني، اکين جي بناوت ۽ اڳوڻن تجربن جي اثر بابت بحث شامل هو. سندس تحقيق بعد ۾ بصريات ۽ بصري نفسيات جي تاريخ تي اثرانداز ٿي.<ref name="Steffens2006">{{cite book |last=Steffens |first=Bradley |title=Ibn al-Haytham: First Scientist |publisher=Morgan Reynolds Publishing |year=2006 |isbn=1-59935-024-6 |language=en }}</ref><ref name="Howard1996">{{cite journal |last=Howard |first=I. |title=Alhazen's neglected discoveries of visual phenomena |journal=Perception |volume=25 |year=1996 |pages=1203–1217 |doi=10.1068/p251203 }}</ref> === ليونارڊو دا ونسي === [[ليونارڊو دا ونسي]] (1452ع–1519ع) انساني اک ۽ بصارت بابت مشاهدا ۽ تجربا ڪيا. هن اک جي مرڪزي بصري رخ ۽ ان کان پري موجود بصري علائقن جي وچ ۾ فرق تي ڌيان ڏنو. هن جا مشاهدا مرڪزي ۽ پاسي واري بصارت جي مطالعي جي تاريخ ۾ اهم آهن. اکين جي حرڪت ۽ ڏسڻ جي مختلف علائقن بابت بعد ۾ وڌيڪ منظم تحقيق ڪئي وئي.<ref name="Hunziker2006">{{cite book |last=Hunziker |first=Hans-Werner |title=Im Auge des Lesers: foveale und periphere Wahrnehmung – vom Buchstabieren zur Lesefreude |publisher=Transmedia Stäubli Verlag |location=Zürich |year=2006 |isbn=3-7266-0068-X |language=de }}</ref> === هرمن فان هيلم هولٽز === [[هرمن فان هيلم هولٽز]] بصريات ۽ بصري ادراڪ جي جديد مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن موجب دماغ بصري معلومات جي تشريح ۾ اڳوڻن تجربن ۽ اڻسڌن نتيجن مان فائدو وٺندو آهي. هن جي نظرئي کي عام طور غيرشعوري استدلال (''Unconscious inference'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. ان تصور موجب بصري ادراڪ رڳو اکين ۾ داخل ٿيندڙ روشنيءَ جو سڌو عڪس نه آهي، پر دماغ جي تشريحي عملن جو نتيجو پڻ آهي.<ref name="Helmholtz1909">{{cite book |last=von Helmholtz |first=Hermann |title=Handbuch der physiologischen Optik |volume=1 |edition=3rd |year=1909 |language=de }}</ref> === جديد بصري نفسيات === ويهين صديءَ ۾ اکين جي حرڪت، بصري ڌيان، شين جي سڃاڻپ ۽ تصويرن جي تشريح بابت تجرباتي تحقيق وڌي. [[الفريڊ ياربس]] اکين جي حرڪتن جي رڪارڊنگ ذريعي ڏيکاريو ته ڪنهن منظر کي ڏسڻ دوران نظر مختلف هنڌن تي منتقل ٿيندي رهي ٿي.<ref name="Yarbus1967">{{cite book |last=Yarbus |first=Alfred L. |title=Eye Movements and Vision |publisher=Plenum Press |location=New York |year=1967 |language=en }}</ref> بعد ۾ [[ڊيوڊ مار]] بصري معلومات جي ڪمپيوٽيشنل پروسيسنگ بابت نظريو پيش ڪيو، جنهن بصري سائنس ۽ مصنوعي ذهانت جي مطالعي تي اثر وڌو.<ref name="Marr1982">{{cite book |last=Marr |first=David |title=Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information |publisher=W. H. Freeman |year=1982 |language=en }}</ref> == انساني بصري نظام == {{مک|انساني بصري نظام}} [[File:Gray722-svg-de.svg|thumb|انساني بصري رستي جو خاڪو، جنهن ۾ اکين کان دماغ جي بصري علائقن تائين معلومات جي منتقلي ڏيکاريل آهي.]] [[Image:Ventral-dorsal streams.svg|thumb|right|300px|سائي رنگ ۾ [[ڊارسل اسٽريم]]، واڱڻائي رنگ ۾ [[وينٽرل اسٽريم]] ڏيکاريل انساني دماغ جو حصو: [[سيريبرل ڪورٽيڪس]] نظر جي عمل ۾ شامل ھوندو آھي]] انساني بصري نظام ۾ اکيون، ريٽينا، بصري عصب، ٿيلامس ۽ دماغ جا بصري علائقا شامل آهن. روشنيءَ مان پيدا ٿيندڙ اعصابي اشارا مختلف مرحلن مان گذري بصري تجربو پيدا ڪرڻ ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Purves2001"/> === اک جي بناوت ۽ روشنيءَ جو رستو === روشني سڀ کان پهرين [[قرنيه]] (''Cornea'') مان گذري ٿي. ان کان پوءِ اها اک جي اڳئين حصي جي آبي رطوبت، [[پتلي]] (''Pupil'')، [[عدسو|عدسي]] (''Lens'') ۽ شيشي جهڙي رطوبت (''Vitreous humour'') مان گذري [[ريٽينا]] تائين پهچي ٿي. قرنيه ۽ عدسو روشنيءَ کي موڙي ريٽينا تي تصوير مرڪوز ڪرڻ ۾ مدد ڪن ٿا. ريٽينا روشنيءَ جي توانائيءَ کي اعصابي اشارن ۾ تبديل ڪرڻ جي عمل جي شروعات ڪري ٿي.<ref name="NEIEyeAnatomy">{{cite web |title=Cataracts and the Eye |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/cataracts/cataracts-and-eye |language=en }}</ref> === ريٽينا ۽ روشني محسوس ڪندڙ خانا === ريٽينا ۾ روشنيءَ لاءِ حساس ٻن بنيادي قسمن جا خانا هوندا آهن: '''راڊ''' (''Rods'') ۽ '''ڪون''' (''Cones''). راڊ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ لاءِ اهم آهن، جڏهن ته ڪون روشن ماحول ۾ رنگن ۽ نفيس تفصيلن جي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ريٽينا ۾ بائي پولر خانا، گينگليئن خانا، هوريزونٽل خانا ۽ اماڪرين خانا پڻ هوندا آهن. اهي بصري اشارن کي ترتيب ڏيڻ، تضاد ۽ حرڪت بابت معلومات ڪڍڻ ۽ اعصابي پيغام اڳتي منتقل ڪرڻ ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="KolbNelson2025"/><ref name="PurvesRetina">{{cite book |editor-last=Purves |editor-first=Dale |title=Neuroscience |edition=2nd |chapter=The Retina |publisher=Sinauer Associates |year=2001 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10885/ |language=en }}</ref> === فوٽوٽرانسڊڪشن === روشنيءَ جي توانائيءَ کي برقي ۽ ڪيميائي اعصابي اشارن ۾ تبديل ڪرڻ جي عمل کي فوٽوٽرانسڊڪشن (''Phototransduction'') چيو ويندو آهي. راڊ خانن ۾ روڊوپسن (''Rhodopsin'') نالي روشنيءَ لاءِ حساس پروٽين هوندو آهي. روشني جذب ٿيڻ سان ان سان لاڳاپيل ريٽينل ماليڪيول جي بناوت تبديل ٿيندي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ حياتياتي ڪيميائي اشارن جو سلسلو شروع ٿيندو آهي. ڪون خانن ۾ مختلف آپسن پروٽين هوندا آهن، جيڪي روشنيءَ جي مختلف طول موجن لاءِ حساس هوندا آهن. انهن جي گڏيل سرگرمي رنگن جي ادراڪ ۾ حصو وٺندي آهي.<ref name="Purves2001"/> === بصري معلومات جي اعصابي منتقلي === ريٽينا جا گينگليئن خانا پنهنجن ايڪسونن وسيلي بصري عصب ٺاهين ٿا. ٻنهي اکين مان نڪرندڙ بصري رستن جا ڪجهه اعصابي فائبر بصري ڪيازما (''Optic chiasm'') وٽ مخالف پاسي ڏانهن منتقل ٿين ٿا. ان کان پوءِ بصري معلومات ٿيلامس جي ليٽرل جينيڪيوليٽ نيوڪليئس (''Lateral geniculate nucleus'') تائين پهچي ٿي. اتان بصري شعاعن وسيلي معلومات دماغ جي پٺئين حصي ۾ موجود ابتدائي بصري ڪارٽيڪس ڏانهن منتقل ٿيندي آهي. بصري نظام ۾ ٻيا رستا پڻ موجود آهن، جيڪي اکين جي حرڪت، روشنيءَ جي ردعمل ۽ ٻين بصري ڪمن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Purves2001"/> == بصري معلومات جي پروسيسنگ == === بصري ميدان ۽ ريٽينا جا وصول ڪندڙ علائقا === ريٽينا جي هر گينگليئن خاني جو هڪ مخصوص وصول ڪندڙ علائقو (''Receptive field'') هوندو آهي. ان علائقي ۾ روشنيءَ جي تبديلي خاني جي سرگرميءَ تي اثرانداز ٿيندي آهي. ڪجهه گينگليئن خانا مرڪز ۾ روشني وڌڻ سان وڌيڪ سرگرم ٿيندا آهن، جڏهن ته ٻيا مرڪز ۾ روشني گهٽجڻ تي وڌيڪ ردعمل ظاهر ڪندا آهن. انهن کي ترتيبوار آن سينٽر ۽ آف سينٽر خانا چيو ويندو آهي. اهڙا اعصابي انتظام روشنيءَ جي تضاد، ڪنارن ۽ بصري منظر جي مختلف خصوصيتن کي سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref name="KolbNelson2025"/> === بصري ڪارٽيڪس === [[Image:Eye Line of sight.jpg|thumb|اک کي وچ تي لڪير ھوندي آھي ۽ جيڪا شئي ان لڪير منجھان اک تائين پھچندي آھي اھا چٽي طرح ڏسڻ ۾ ايندي آهي]] دماغ جو ابتدائي بصري ڪارٽيڪس بصري معلومات جي شروعاتي اعصابي پروسيسنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. هن علائقي ۾ شين جي ڪنارن، رخ، حرڪت ۽ بصري نمونن سان لاڳاپيل معلومات تي عمل ڪيو ويندو آهي. دماغ جا وڌيڪ بصري علائقا انهن اشارن کي گڏ ڪري شين، چهرن، حرڪت ۽ ماحولياتي منظرن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="PrimaryVisualCortex">{{cite web |title=The Primary Visual Cortex |website=Webvision, NCBI Bookshelf |publisher=University of Utah Health Sciences Center |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11524/ |language=en }}</ref> == رنگن جو ادراڪ == انساني رنگين بصارت عام طور ٽن قسمن جي ڪون خانن تي ٻڌل هوندي آهي، جيڪي روشنيءَ جي مختلف طول موجن لاءِ حساس هوندا آهن. انهن جي گڏيل ردعمل ۽ دماغ ۾ معلومات جي پروسيسنگ سان مختلف رنگن جو ادراڪ پيدا ٿئي ٿو. عام انساني بصارت ۾ روشنيءَ جي نظر ايندڙ حد کان ٻاهر موجود الٽرا وائلٽ ۽ انفراريڊ شعاع سڌيءَ طرح نظر نٿا اچن. رنگن جي سڃاڻپ ۾ گهٽتائي کي رنگين بصارت جي گهٽتائي (''Color vision deficiency'') چيو ويندو آهي. ان جي عام صورت ۾ ڳاڙهي ۽ سائي رنگ جي ڪجهه ڇانورن ۾ فرق ڪرڻ ڏکيو ٿيندو آهي. ڪجهه نادر حالتن ۾ رنگن جي ادراڪ ۾ تمام گهڻي گهٽتائي يا مڪمل غيرموجودگي ٿي سگهي ٿي.<ref name="NEIColor">{{cite web |title=Color Blindness |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/color-blindness |language=en }}</ref> == مرڪزي ۽ پاسي واري بصارت == [[File:AcuityHumanEye.jpg|thumb|انساني اک جي بصري تيزيءَ جو خاڪو.]] === فوويائي بصارت === ريٽينا جي مرڪزي حصي ۾ موجود فوويا (''Fovea'') نفيس تفصيل ڏسڻ لاءِ اهم علائقو آهي. هن علائقي ۾ ڪون خانن جي گهڻي موجودگي سبب بصري تيزي نسبتاً وڌيڪ هوندي آهي. پڙهڻ، ننڍين شين جي سڃاڻپ ۽ چهرن جي تفصيل ڏسڻ وقت اکيون بار بار حرڪت ڪري لاڳاپيل تصوير کي فوويا تي آڻينديون آهن.<ref name="PurvesRetina"/> === پاسي واري بصارت === پاسي واري بصارت (''Peripheral vision'') بصري ميدان جي مرڪزي حصي کان ٻاهر موجود شين ۽ حرڪتن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ريٽينا جي مختلف علائقن ۾ راڊ ۽ ڪون خانن جي ورڇ مختلف هوندي آهي، تنهنڪري روشنيءَ جي حساسيت ۽ تفصيل ڏسڻ جي صلاحيت پڻ مختلف ٿيندي آهي.<ref name="KolbNelson2025"/> == مفاصلي ۽ کوٽائيءَ جو ادراڪ == دماغ ٻه طرفي ريٽينائي تصويرن مان ٽن طرفي ماحول بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف اشارا استعمال ڪري ٿو. ٻنهي اکين مان حاصل ٿيندڙ تصويرن جي معمولي فرق کي بائنوڪيولر ڊسپيريٽي (''Binocular disparity'') چيو ويندو آهي. هي فرق مفاصلي ۽ کوٽائيءَ جي ادراڪ ۾ مدد ڪري ٿو. ٻيا بصري اشارا پڻ اهم آهن، جن ۾ شين جي ظاهري جسامت، هڪ شيءِ جو ٻيءَ کي ڍڪڻ، بناوت جي تبديلي، لڪيرن جو پرسپيڪٽو ۽ مشاهدو ڪندڙ جي حرڪت دوران شين جي ظاهري مقام ۾ تبديلي شامل آهن.<ref name="Goldstein2008"/> == شين ۽ شڪلين جي سڃاڻپ == === گيسٽالٽ جا اصول === گيسٽالٽ نفسيات (''Gestalt psychology'') موجب بصري نظام مختلف بصري جزن کي گڏ ڪري منظم شڪليون ۽ نمونا محسوس ڪندو آهي. ان عمل جي وضاحت لاءِ قربت، مشابهت، تسلسل، بندش ۽ گڏيل حرڪت جهڙا اصول بيان ڪيا ويندا آهن.<ref name="PrimaryVisualCortex"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" ! style="background:#dceaf7;" | اصول ! style="background:#dceaf7;" | وضاحت ! style="background:#dceaf7;" | مثال |- | '''قربت''' | هڪٻئي جي ويجهو موجود بصري جزا هڪ گروهه طور محسوس ٿي سگهن ٿا. | ويجهو رکيل نقطن کي هڪ گڏيل نموني طور ڏسڻ. |- | '''مشابهت''' | رنگ يا شڪل ۾ هڪجهڙا جزا پاڻ ۾ لاڳاپيل محسوس ٿين ٿا. | هڪجهڙي رنگ جا نقطا هڪ قطار طور محسوس ٿيڻ. |- | '''تسلسل''' | نظر لڪيرن ۽ شڪلين ۾ جاري رهندڙ رخ کي ترجيح ڏئي سگهي ٿي. | هڪٻئي کي ڪٽيندڙ لڪيرن کي مسلسل ڏسڻ. |- | '''بندش''' | دماغ نامڪمل شڪلين جي غائب حصن جو اندازو لڳائي سگهي ٿو. | ٽٽل دائري کي مڪمل دائري طور محسوس ڪرڻ. |- | '''هم آهنگ حرڪت''' | هڪ ئي رخ ۾ حرڪت ڪندڙ جزا گڏيل گروهه محسوس ٿين ٿا. | گڏ هلندڙ پکين کي هڪ ولر طور ڏسڻ. |- | '''هموار علائقو''' | ساڳئي حدبند علائقي اندر موجود جزا هڪ گروهه محسوس ٿي سگهن ٿا. | هڪ خاني اندر رکيل نشانن کي گڏيل سمجهڻ. |} <gallery mode="packed" heights="120"> Gestalt similarity.svg|مشابهت جو اصول Gestalt closure.svg|بندش جو اصول Gestalt proximity.svg|قربت جو اصول Gesetz der Symmetrie.png|هم آهنگي يا سمٽري جو اصول </gallery> === شين جي سڃاڻپ === بصري نظام شين جي سڃاڻپ لاءِ انهن جي شڪل، ڪنارن، بناوت، رنگ ۽ جزن جي ترتيب بابت معلومات استعمال ڪري ٿو. شين جي سڃاڻپ جي هڪ مشهور نظرئي کي ''Recognition-by-components'' چيو ويندو آهي. [[ارونگ بيڊرمين]] جي هن نظرئي موجب پيچيده شين کي نسبتاً سادن ٽن طرفي جزن ۾ ورهائي سڃاڻي سگهجي ٿو. انهن جزن کي جيئون (''Geons'') چيو ويندو آهي.<ref name="Biederman1987">{{cite journal |last=Biederman |first=Irving |title=Recognition-by-components: A theory of human image understanding |journal=Psychological Review |year=1987 |volume=94 |issue=2 |pages=115–147 |doi=10.1037/0033-295X.94.2.115 }}</ref> === چهرن جي سڃاڻپ === انساني سماجي زندگيءَ ۾ چهرن جي سڃاڻپ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. دماغ چهري جي الڳ خصوصيتن سان گڏ انهن جي پاڻ ۾ نسبت ۽ ترتيب کي پڻ استعمال ڪري ٿو. دماغ جي ڪجهه مخصوص علائقن کي نقصان پهچڻ سان سڃاتل چهرن جي سڃاڻپ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت کي پروسوپيگنوسيا (''Prosopagnosia'') چيو ويندو آهي.<ref name="Goldstein2008"/> == اکين جون حرڪتون ۽ بصري ڌيان == اکيون ڪنهن منظر کي ڏسڻ وقت مڪمل طور ساڪن نه رهنديون آهن. اهي مختلف هنڌن تي مختصر وقت لاءِ نظر ڄمائينديون آهن، جنهن کي فڪسيشن (''Fixation'') چيو ويندو آهي. انهن فڪسيشنن جي وچ ۾ ٿيندڙ تيز حرڪتن کي سيڪيڊ (''Saccade'') چيو ويندو آهي. اکين جي حرڪتن بابت تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته مشاهدو ڪندڙ جو مقصد، اڳوڻو تجربو ۽ منظر جي نوعيت ان ڳالهه تي اثرانداز ٿين ٿا ته نظر ڪهڙن هنڌن تي وڃي ٿي.<ref name="Yarbus1967"/> [[File:Vision 2 secondes.jpg|thumb|تصوير ڏسڻ جي شروعاتي ٻن سيڪنڊن دوران اکين جي نظر ڄمائڻ وارن هنڌن جو مثال.]] بصري ڌيان (''Visual attention'') وسيلي دماغ منظر جي ڪجهه حصن کي وڌيڪ اهميت ڏئي سگهي ٿو. تنهنڪري بصري ادراڪ ۾ سموري موجود معلومات جي هڪجهڙي پروسيسنگ بدران چونڊيل معلومات تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي. == نون ڄاول ٻارن ۾ بصارت == نون ڄاول ٻارن ۾ ڏسڻ جي صلاحيت پيدائش وقت موجود هوندي آهي، پر سندن بصري نظام مڪمل طور بالغ نه هوندو آهي. زندگيءَ جي شروعاتي مهينن ۾ بصري تيزي، اکين جي گڏيل حرڪت، رنگن جي سڃاڻپ ۽ مفاصلي جي اندازي ۾ واڌ ٿيندي آهي. نوان ڄاول ٻار ويجهي مفاصلي تي موجود شين ۽ چهرن کي نسبتاً بهتر ڏسي سگهن ٿا. تقريباً 20 کان 30 سينٽي ميٽرن جو مفاصلو سندن ابتدائي بصري توجهه لاءِ موزون هوندو آهي.<ref name="AAPInfantVision">{{cite web |title=Infant Vision Development: What Can Babies See? |website=HealthyChildren.org |publisher=American Academy of Pediatrics |url=https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/baby/Pages/Babys-Vision-Development.aspx |language=en }}</ref> شروعاتي مهينن ۾ ٻنهي اکين جي گڏيل حرڪت آهستي آهستي بهتر ٿيندي آهي. لڳ ڀڳ ٽن مهينن جي عمر تائين گهڻا ٻار حرڪت ڪندڙ شين کي اکين سان ڏسڻ ۽ انهن جي پيروي ڪرڻ جي صلاحيت حاصل ڪندا آهن. پنجن مهينن جي لڳ ڀڳ کوٽائيءَ ۽ مفاصلي جي ادراڪ ۾ نمايان واڌ ٿيندي آهي. بصري ترقيءَ جي رفتار ٻارن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="AAOInfantVision">{{cite web |title=Vision Development: Newborn to 12 Months |website=American Academy of Ophthalmology |date=20 July 2026 |url=https://www.aao.org/eye-health/tips-prevention/baby-vision-development-first-year |language=en }}</ref> == جانورن ۾ بصارت == جانورن جي مختلف گروهن ۾ اکين جي بناوت ۽ بصري صلاحيتون سندن ماحول ۽ طرز زندگيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن. === جيتن ۽ ٻين آرتروپوڊن ۾ بصارت === ڪيترن جيتن ۽ ڪرسٽيشين جانورن ۾ مرڪب اکيون (''Compound eyes'') هونديون آهن. اهڙيون اکيون ڪيترن ننڍن بصري جزن، يعني اوماتيڊيا (''Ommatidia'')، مان ٺهيل هونديون آهن. مرڪب اکين جي بناوت ۽ بصري ڪارڪردگي مختلف قسمن ۾ مختلف هوندي آهي. ڪجهه مرڪب اکيون وسيع بصري ميدان ۽ حرڪت محسوس ڪرڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Schoenemann2017"/> === پکين ۾ بصارت === ڪيترن پکين ۾ بصري تيزي ۽ رنگن جي سڃاڻپ جون صلاحيتون نمايان هونديون آهن. ڪجهه پکين ۾ چار قسمن جا ڪون خانا هوندا آهن ۽ انهن جي بصارت الٽرا وائلٽ روشنيءَ جي ڪجهه طول موجن تائين پهچي سگهي ٿي. شڪاري پکين ۾ پري موجود شڪار جي سڃاڻپ لاءِ بصري نظام جون مخصوص موافقتون موجود هونديون آهن، جڏهن ته رات جو سرگرم پکين ۾ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ لاءِ ٻيون موافقتون ملن ٿيون. === کير پياريندڙ جانورن ۾ بصارت === کير پياريندڙ جانورن ۾ رنگين بصارت جي صلاحيت مختلف هوندي آهي. گهڻن غيرپرائميٽ کير پياريندڙ جانورن ۾ ٻن بنيادي قسمن جي ڪون حساسيت هوندي آهي، جڏهن ته انسانن سميت ڪيترن پرائميٽن ۾ عام طور ٽي قسمن جي ڪون حساسيت موجود هوندي آهي. ٻلين ۾ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ ۽ حرڪت محسوس ڪرڻ جون صلاحيتون نمايان هونديون آهن. سندن رنگين بصارت انساني رنگين بصارت کان مختلف هوندي آهي. == بصارت جون خرابيون ۽ بيماريون == بصري نظام جون خرابيون اک جي عدسي، قرنيه، ريٽينا، بصري عصب يا دماغ جي بصري علائقن کي متاثر ڪري سگهن ٿيون. === انڪساري خرابيون === انڪساري خرابيون (''Refractive errors'') تڏهن پيدا ٿينديون آهن، جڏهن روشني ريٽينا تي صحيح نموني مرڪوز نه ٿئي. انهن ۾ ويجهي نظر (''Myopia'')، پري نظر (''Hyperopia'')، استگماتزم (''Astigmatism'') ۽ عمر سان لاڳاپيل ويجهو ڏسڻ جي ڏکيائي (''Presbyopia'') شامل آهن.<ref name="NEIRefractive">{{cite web |title=Refractive Errors |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/refractive-errors |language=en }}</ref> === ٻيون بصري بيماريون === اکين ۽ بصري نظام جون ٻيون اهم بيماريون ۽ خرابيون هن ريت آهن: * '''موتيو''' (''Cataract''): عدسي ۾ ڌنڌلاڻ پيدا ٿيڻ، جنهن سان بصارت متاثر ٿي سگهي ٿي.<ref name="NEICataract">{{cite web |title=Cataracts |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/cataracts |language=en }}</ref> * '''اسٽرابزمس''' (''Strabismus''): اکين جي رخن ۾ عدم مطابقت. * '''نسٽگمس''' (''Nystagmus''): اکين جون غيرارادي ورجائتي حرڪتون. * '''رنگين بصارت جي گهٽتائي''': ڪجهه رنگن يا انهن جي ڇانورن ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت متاثر ٿيڻ. * '''ريٽينائٽس پگمينٽوسا''': ريٽينا جي روشني محسوس ڪندڙ خانن کي متاثر ڪندڙ وراثتي بيمارين جو گروهه. * '''ليبر جي پيدائشي اماوروسس''': بصارت کي سخت متاثر ڪندڙ وراثتي ريٽينائي بيمارين جو گروهه. * '''ريٽينا جو الڳ ٿيڻ''': ريٽينا جي پنهنجي هيٺئين مددگار بافتن کان جدا ٿيڻ، جيڪا هنگامي طبي حالت ٿي سگهي ٿي.<ref name="NEIRetinalDetachment">{{cite web |title=Retinal Detachment |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/retinal-detachment |language=en }}</ref> == بصري ادراڪ ۽ مصنوعي ذهانت == بصري ادراڪ جي تحقيق ڪمپيوٽر ويزن (''Computer vision'') ۽ [[مصنوعي ذهانت]] جي ترقيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڪمپيوٽر ويزن ۾ تصويرن ۽ وڊيوز مان شين، چهرن، حرڪتن ۽ منظرن بابت معلومات ڪڍڻ جا طريقا تيار ڪيا ويندا آهن. ڊيوڊ مار جي ڪمپيوٽيشنل نظرئي بصري مسئلن کي مختلف تجزياتي مرحلن ۾ سمجهڻ لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="Marr1982"/> == پڻ ڏسو == * [[اک]] * [[انساني بصري نظام]] * [[ريٽينا]] * [[بصري عصب]] * [[اعصابي سائنس]] * [[بصريات]] * [[بصري وهم]] * [[رنگين بصارت]] * [[گيسٽالٽ نفسيات]] * [[مصنوعي ذهانت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Goldstein, E. Bruce. ''Wahrnehmungspsychologie''. Springer، 2008. ISBN 978-3-8274-1766-4. * Marr, David. ''Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information''. W. H. Freeman، 1982. * Purves, Dale ۽ ٻيا. ''Neuroscience''. ٻيو ڇاپو، Sinauer Associates، 2001. * Yarbus, Alfred L. ''Eye Movements and Vision''. Plenum Press، 1967. * Hunziker, Hans-Werner. ''Im Auge des Lesers: foveale und periphere Wahrnehmung – vom Buchstabieren zur Lesefreude''. Zürich، 2006. * Snowden, Robert؛ Thompson, Peter؛ Troscianko, Tom. ''Basic Vision: An Introduction to Visual Perception''. ٻيو ڇاپو، Oxford University Press، 2012. * Wade, Nicholas J. ''Descriptions of visual phenomena from Aristotle to Wheatstone''. ''Perception''، 1996. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nei.nih.gov/eye-health-information National Eye Institute – Eye Health Information] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK610611/ Webvision – How the Retina Works] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Visual_pathways Wikimedia Commons – Visual pathways] [[زمرو:بصارت]] [[زمرو:اعصابي سائنس]] [[زمرو:نفسيات]] [[زمرو:حسي نظام]] [[زمرو:جسماني فعليات]] [[Image:Ventral-dorsal streams.svg|thumb|right|300px|سائي رنگ ۾ [[ڊارسل اسٽريم]]، واڱڻائي رنگ ۾ [[وينٽرل اسٽريم]] ڏيکاريل انساني دماغ جو حصو: [[سيريبرل ڪورٽيڪس]] نظر جي عمل ۾ شامل ھوندو آھي]] 19glmx09kd6zgf89i4pqvjgozdqeel3 427090 427089 2026-11-01T22:54:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 427090 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|روشنيءَ وسيلي ماحول مان معلومات حاصل ڪرڻ ۽ دماغ ۾ ان جي تشريح ڪرڻ جو عمل}} {{Infobox modren | title = نظر <br/>بصري ادراڪ | image = Blue eye Stephen.png | caption = انساني اک، جيڪا بصري نظام جو بنيادي حسي عضوو آهي | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شعبا | data2 = [[حياتيات]]، [[اعصابي سائنس]]، [[نفسيات]] ۽ [[بصريات]] | label3 = بنيادي حسي عضوو | data3 = [[اک]] | label4 = حسي محرڪ | data4 = [[روشني]] | label5 = بنيادي وصول ڪندڙ | data5 = [[ريٽينا]] جا راڊ ۽ ڪون خانا | label6 = اعصابي رستو | data6 = [[بصري عصب]]، بصري ڪيازما، ٿيلامس ۽ بصري ڪارٽيڪس | label7 = لاڳاپيل عمل | data7 = رنگن، شڪلين، حرڪت، مفاصلي ۽ چهري جي سڃاڻپ }} '''نظر''' (''sight'') يا '''بصري ادراڪ''' (''Visual perception'') اهو حسي ۽ ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي جاندار روشنيءَ مان حاصل ٿيندڙ معلومات کي وصول ڪري، ان جي اعصابي پروسيسنگ ۽ تشريح ڪن ٿا. ان عمل سان شين جي شڪل، رنگ، جسامت، بناوت، حرڪت، مفاصلي ۽ ماحول ۾ سندن مقام بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي.<ref name="Purves2001">{{cite book |editor-last=Purves |editor-first=Dale |title=Neuroscience |edition=2nd |publisher=Sinauer Associates |year=2001 |chapter=Vision: The Eye |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11074/ |language=en }}</ref> عڪس ٺھڻ وارو عمل يا '''ڏسڻ جي حس''' (''Sight'') بصري ادراڪ جو حسي بنياد آهي. [[اک]] روشني وصول ڪندڙ عضوو آهي، پر بصري ادراڪ رڳو اک ۾ پيدا ٿيندڙ تصوير تائين محدود نه آهي؛ ان ۾ [[ريٽينا]] جا اعصابي ڄار، [[بصري عصب]]، [[ٿيلامس]] ۽ دماغ جا مختلف بصري علائقا پڻ حصو وٺن ٿا. دماغ اڳوڻن تجربن ۽ يادگيريءَ سان حاصل ٿيل معلومات جي ڀيٽ ڪري شين ۽ منظرن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref name="KolbNelson2025">{{cite web |last1=Kolb |first1=Helga E. |last2=Nelson |first2=Ralph F. |title=How the Retina Works |website=Webvision, NCBI Bookshelf |publisher=University of Utah Health Sciences Center |date=4 July 2025 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK610611/ |language=en }}</ref><ref name="Goldstein2008">{{cite book |last=Goldstein |first=E. Bruce |title=Wahrnehmungspsychologie |publisher=Springer |location=Berlin |year=2008 |isbn=978-3-8274-1766-4 |language=de }}</ref> بصري نظام جون خاصيتون مختلف جانورن ۾ هڪجهڙيون نه هونديون آهن. انهن ۾ روشنيءَ جي حساسيت، رنگن جي سڃاڻپ، بصري ميدان ۽ تصوير جي تفصيل ڏسڻ جي صلاحيت سندن ارتقائي تاريخ ۽ ماحولياتي ضرورتن مطابق مختلف هوندي آهي. <gallery mode="packed" heights="150"> Antarctic krill ommatidia.jpg|انٽارڪٽڪ ڪرل جي مرڪب اک جا اوماتيڊيا Triops closeup.jpg|ٽرائوپس جون اکيون Clynotis severus, AF 2.jpg|ٽپ ڏيندڙ ڪوريئڙي جون گهڻيون اکيون XN Platycnemis pennipes 10.jpg|ڊيمسل فلائي جي مرڪب اک Bubo bubo sibiricus qtl1 crop.jpg|رات جو سرگرم شڪاري پکيءَ جي اک Blue eye Stephen.png|انساني اک </gallery> == ارتقائي ۽ قديم حياتياتي تاريخ == [[ڪيمبرين دور]] جي آرتروپوڊ فوسلن مان معلوم ٿئي ٿو ته پنجاهه ڪروڙ سالن کان به اڳ ڪجهه جانورن ۾ مرڪب اکيون موجود هيون. انهن اکين جي بناوت قديم جاندارن جي بصري صلاحيتن ۽ اکين جي ارتقا بابت اهم ڄاڻ فراهم ڪري ٿي. 2017ع ۾ بريگيٽ شونيمان، هيلجي پارناستي ۽ ايوان ڪلارڪسن هڪ قديم ٽرائيلوبائيٽ جي مرڪب اک جي اندروني بناوت تي تحقيق شايع ڪئي. هن مطالعي ۾ لڳ ڀڳ اڌ ارب سال پراڻي اک جي بناوت ۽ امڪاني ڪم جو تجزيو ڪيو ويو. اهو فوسل ايسٽونيا مان حاصل ٿيل ٽرائيلوبائيٽ سان تعلق رکي ٿو. ان ۾ محفوظ ٿيل حسي بناوتن جي مدد سان قديم مرڪب اکين جي ڪم ڪرڻ بابت نتيجا ڪڍيا ويا.<ref name="Schoenemann2017">{{cite journal |last1=Schoenemann |first1=Brigitte |last2=Pärnaste |first2=Helje |last3=Clarkson |first3=Euan N. K. |title=Structure and function of a compound eye, more than half a billion years old |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2017 |volume=114 |issue=51 |pages=13489–13494 |doi=10.1073/pnas.1716824114 |pmid=29203666 |pmc=5754809 |doi-access=free }}</ref> انهن فوسلن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته قديم مرڪب اکين جون ڪي خاصيتون موجوده جيتن جي اکين سان ملندڙ هيون، جڏهن ته انهن جي بصري جزن جي بناوت ۾ اهم فرق به موجود هئا. == بصري ادراڪ جي مطالعي جي تاريخ == === قديم يوناني نظريا === قديم زماني ۾ بصارت جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا. يوناني رياضيدان [[اقليدس]] بصري شعاعن ۽ جاميٽريءَ جي مدد سان ڏسڻ جي عمل کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جي بصري جاميٽريءَ جو تعلق منظر جي زاويي، مفاصلي ۽ شين جي ظاهري جسامت سان هو. [[ايمپيڊوڪليس]] پڻ بصارت بابت نظريو پيش ڪيو، جنهن ۾ اک ۽ ٻاهرين شين جي وچ ۾ مادي يا شعاعي اثرن جو تصور شامل هو. اهي نظريا جديد سائنسي وضاحتن کان مختلف هئا، پر بصريات جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="Wade1996">{{cite journal |last=Wade |first=Nicholas J. |title=Descriptions of visual phenomena from Aristotle to Wheatstone |journal=Perception |year=1996 |volume=25 |issue=10 |pages=1137–1175 |language=en }}</ref> === ابن الهيثم === [[ابن الهيثم]] (965ع–1040ع) بصريات جي تاريخ جي اهم عالمن مان هڪ هو. هن روشنيءَ جي اک ۾ داخل ٿيڻ کي ڏسڻ جي عمل جو بنيادي سبب قرار ڏنو ۽ مشاهدي، تجربن ۽ جاميٽريءَ ذريعي بصري عملن جي وضاحت ڪئي. هن جي ڪم ۾ بصري ادراڪ، روشني، اکين جي بناوت ۽ اڳوڻن تجربن جي اثر بابت بحث شامل هو. سندس تحقيق بعد ۾ بصريات ۽ بصري نفسيات جي تاريخ تي اثرانداز ٿي.<ref name="Steffens2006">{{cite book |last=Steffens |first=Bradley |title=Ibn al-Haytham: First Scientist |publisher=Morgan Reynolds Publishing |year=2006 |isbn=1-59935-024-6 |language=en }}</ref><ref name="Howard1996">{{cite journal |last=Howard |first=I. |title=Alhazen's neglected discoveries of visual phenomena |journal=Perception |volume=25 |year=1996 |pages=1203–1217 |doi=10.1068/p251203 }}</ref> === ليونارڊو دا ونسي === [[ليونارڊو دا ونسي]] (1452ع–1519ع) انساني اک ۽ بصارت بابت مشاهدا ۽ تجربا ڪيا. هن اک جي مرڪزي بصري رخ ۽ ان کان پري موجود بصري علائقن جي وچ ۾ فرق تي ڌيان ڏنو. هن جا مشاهدا مرڪزي ۽ پاسي واري بصارت جي مطالعي جي تاريخ ۾ اهم آهن. اکين جي حرڪت ۽ ڏسڻ جي مختلف علائقن بابت بعد ۾ وڌيڪ منظم تحقيق ڪئي وئي.<ref name="Hunziker2006">{{cite book |last=Hunziker |first=Hans-Werner |title=Im Auge des Lesers: foveale und periphere Wahrnehmung – vom Buchstabieren zur Lesefreude |publisher=Transmedia Stäubli Verlag |location=Zürich |year=2006 |isbn=3-7266-0068-X |language=de }}</ref> === هرمن فان هيلم هولٽز === [[هرمن فان هيلم هولٽز]] بصريات ۽ بصري ادراڪ جي جديد مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن موجب دماغ بصري معلومات جي تشريح ۾ اڳوڻن تجربن ۽ اڻسڌن نتيجن مان فائدو وٺندو آهي. هن جي نظرئي کي عام طور غيرشعوري استدلال (''Unconscious inference'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. ان تصور موجب بصري ادراڪ رڳو اکين ۾ داخل ٿيندڙ روشنيءَ جو سڌو عڪس نه آهي، پر دماغ جي تشريحي عملن جو نتيجو پڻ آهي.<ref name="Helmholtz1909">{{cite book |last=von Helmholtz |first=Hermann |title=Handbuch der physiologischen Optik |volume=1 |edition=3rd |year=1909 |language=de }}</ref> === جديد بصري نفسيات === ويهين صديءَ ۾ اکين جي حرڪت، بصري ڌيان، شين جي سڃاڻپ ۽ تصويرن جي تشريح بابت تجرباتي تحقيق وڌي. [[الفريڊ ياربس]] اکين جي حرڪتن جي رڪارڊنگ ذريعي ڏيکاريو ته ڪنهن منظر کي ڏسڻ دوران نظر مختلف هنڌن تي منتقل ٿيندي رهي ٿي.<ref name="Yarbus1967">{{cite book |last=Yarbus |first=Alfred L. |title=Eye Movements and Vision |publisher=Plenum Press |location=New York |year=1967 |language=en }}</ref> بعد ۾ [[ڊيوڊ مار]] بصري معلومات جي ڪمپيوٽيشنل پروسيسنگ بابت نظريو پيش ڪيو، جنهن بصري سائنس ۽ مصنوعي ذهانت جي مطالعي تي اثر وڌو.<ref name="Marr1982">{{cite book |last=Marr |first=David |title=Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information |publisher=W. H. Freeman |year=1982 |language=en }}</ref> == انساني بصري نظام == {{مک|انساني بصري نظام}} [[File:Gray722-svg-de.svg|thumb|انساني بصري رستي جو خاڪو، جنهن ۾ اکين کان دماغ جي بصري علائقن تائين معلومات جي منتقلي ڏيکاريل آهي.]] [[Image:Ventral-dorsal streams.svg|thumb|right|300px|سائي رنگ ۾ [[ڊارسل اسٽريم]]، واڱڻائي رنگ ۾ [[وينٽرل اسٽريم]] ڏيکاريل انساني دماغ جو حصو: [[سيريبرل ڪورٽيڪس]] نظر جي عمل ۾ شامل ھوندو آھي]] انساني بصري نظام ۾ اکيون، ريٽينا، بصري عصب، ٿيلامس ۽ دماغ جا بصري علائقا شامل آهن. روشنيءَ مان پيدا ٿيندڙ اعصابي اشارا مختلف مرحلن مان گذري بصري تجربو پيدا ڪرڻ ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Purves2001"/> === اک جي بناوت ۽ روشنيءَ جو رستو === روشني سڀ کان پهرين [[قرنيه]] (''Cornea'') مان گذري ٿي. ان کان پوءِ اها اک جي اڳئين حصي جي آبي رطوبت، [[پتلي]] (''Pupil'')، [[عدسو|عدسي]] (''Lens'') ۽ شيشي جهڙي رطوبت (''Vitreous humour'') مان گذري [[ريٽينا]] تائين پهچي ٿي. قرنيه ۽ عدسو روشنيءَ کي موڙي ريٽينا تي تصوير مرڪوز ڪرڻ ۾ مدد ڪن ٿا. ريٽينا روشنيءَ جي توانائيءَ کي اعصابي اشارن ۾ تبديل ڪرڻ جي عمل جي شروعات ڪري ٿي.<ref name="NEIEyeAnatomy">{{cite web |title=Cataracts and the Eye |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/cataracts/cataracts-and-eye |language=en }}</ref> === ريٽينا ۽ روشني محسوس ڪندڙ خانا === ريٽينا ۾ روشنيءَ لاءِ حساس ٻن بنيادي قسمن جا خانا هوندا آهن: '''راڊ''' (''Rods'') ۽ '''ڪون''' (''Cones''). راڊ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ لاءِ اهم آهن، جڏهن ته ڪون روشن ماحول ۾ رنگن ۽ نفيس تفصيلن جي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ريٽينا ۾ بائي پولر خانا، گينگليئن خانا، هوريزونٽل خانا ۽ اماڪرين خانا پڻ هوندا آهن. اهي بصري اشارن کي ترتيب ڏيڻ، تضاد ۽ حرڪت بابت معلومات ڪڍڻ ۽ اعصابي پيغام اڳتي منتقل ڪرڻ ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="KolbNelson2025"/><ref name="PurvesRetina">{{cite book |editor-last=Purves |editor-first=Dale |title=Neuroscience |edition=2nd |chapter=The Retina |publisher=Sinauer Associates |year=2001 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10885/ |language=en }}</ref> === فوٽوٽرانسڊڪشن === روشنيءَ جي توانائيءَ کي برقي ۽ ڪيميائي اعصابي اشارن ۾ تبديل ڪرڻ جي عمل کي فوٽوٽرانسڊڪشن (''Phototransduction'') چيو ويندو آهي. راڊ خانن ۾ روڊوپسن (''Rhodopsin'') نالي روشنيءَ لاءِ حساس پروٽين هوندو آهي. روشني جذب ٿيڻ سان ان سان لاڳاپيل ريٽينل ماليڪيول جي بناوت تبديل ٿيندي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ حياتياتي ڪيميائي اشارن جو سلسلو شروع ٿيندو آهي. ڪون خانن ۾ مختلف آپسن پروٽين هوندا آهن، جيڪي روشنيءَ جي مختلف طول موجن لاءِ حساس هوندا آهن. انهن جي گڏيل سرگرمي رنگن جي ادراڪ ۾ حصو وٺندي آهي.<ref name="Purves2001"/> === بصري معلومات جي اعصابي منتقلي === ريٽينا جا گينگليئن خانا پنهنجن ايڪسونن وسيلي بصري عصب ٺاهين ٿا. ٻنهي اکين مان نڪرندڙ بصري رستن جا ڪجهه اعصابي فائبر بصري ڪيازما (''Optic chiasm'') وٽ مخالف پاسي ڏانهن منتقل ٿين ٿا. ان کان پوءِ بصري معلومات ٿيلامس جي ليٽرل جينيڪيوليٽ نيوڪليئس (''Lateral geniculate nucleus'') تائين پهچي ٿي. اتان بصري شعاعن وسيلي معلومات دماغ جي پٺئين حصي ۾ موجود ابتدائي بصري ڪارٽيڪس ڏانهن منتقل ٿيندي آهي. بصري نظام ۾ ٻيا رستا پڻ موجود آهن، جيڪي اکين جي حرڪت، روشنيءَ جي ردعمل ۽ ٻين بصري ڪمن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Purves2001"/> == بصري معلومات جي پروسيسنگ == === بصري ميدان ۽ ريٽينا جا وصول ڪندڙ علائقا === ريٽينا جي هر گينگليئن خاني جو هڪ مخصوص وصول ڪندڙ علائقو (''Receptive field'') هوندو آهي. ان علائقي ۾ روشنيءَ جي تبديلي خاني جي سرگرميءَ تي اثرانداز ٿيندي آهي. ڪجهه گينگليئن خانا مرڪز ۾ روشني وڌڻ سان وڌيڪ سرگرم ٿيندا آهن، جڏهن ته ٻيا مرڪز ۾ روشني گهٽجڻ تي وڌيڪ ردعمل ظاهر ڪندا آهن. انهن کي ترتيبوار آن سينٽر ۽ آف سينٽر خانا چيو ويندو آهي. اهڙا اعصابي انتظام روشنيءَ جي تضاد، ڪنارن ۽ بصري منظر جي مختلف خصوصيتن کي سڃاڻڻ ۾ مدد ڪن ٿا.<ref name="KolbNelson2025"/> === بصري ڪارٽيڪس === [[Image:Eye Line of sight.jpg|thumb|اک کي وچ تي لڪير ھوندي آھي ۽ جيڪا شئي ان لڪير منجھان اک تائين پھچندي آھي اھا چٽي طرح ڏسڻ ۾ ايندي آهي]] دماغ جو ابتدائي بصري ڪارٽيڪس بصري معلومات جي شروعاتي اعصابي پروسيسنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. هن علائقي ۾ شين جي ڪنارن، رخ، حرڪت ۽ بصري نمونن سان لاڳاپيل معلومات تي عمل ڪيو ويندو آهي. دماغ جا وڌيڪ بصري علائقا انهن اشارن کي گڏ ڪري شين، چهرن، حرڪت ۽ ماحولياتي منظرن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="PrimaryVisualCortex">{{cite web |title=The Primary Visual Cortex |website=Webvision, NCBI Bookshelf |publisher=University of Utah Health Sciences Center |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11524/ |language=en }}</ref> == رنگن جو ادراڪ == انساني رنگين بصارت عام طور ٽن قسمن جي ڪون خانن تي ٻڌل هوندي آهي، جيڪي روشنيءَ جي مختلف طول موجن لاءِ حساس هوندا آهن. انهن جي گڏيل ردعمل ۽ دماغ ۾ معلومات جي پروسيسنگ سان مختلف رنگن جو ادراڪ پيدا ٿئي ٿو. عام انساني بصارت ۾ روشنيءَ جي نظر ايندڙ حد کان ٻاهر موجود الٽرا وائلٽ ۽ انفراريڊ شعاع سڌيءَ طرح نظر نٿا اچن. رنگن جي سڃاڻپ ۾ گهٽتائي کي رنگين بصارت جي گهٽتائي (''Color vision deficiency'') چيو ويندو آهي. ان جي عام صورت ۾ ڳاڙهي ۽ سائي رنگ جي ڪجهه ڇانورن ۾ فرق ڪرڻ ڏکيو ٿيندو آهي. ڪجهه نادر حالتن ۾ رنگن جي ادراڪ ۾ تمام گهڻي گهٽتائي يا مڪمل غيرموجودگي ٿي سگهي ٿي.<ref name="NEIColor">{{cite web |title=Color Blindness |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/color-blindness |language=en }}</ref> == مرڪزي ۽ پاسي واري بصارت == [[File:AcuityHumanEye.jpg|thumb|انساني اک جي بصري تيزيءَ جو خاڪو.]] === فوويائي بصارت === ريٽينا جي مرڪزي حصي ۾ موجود فوويا (''Fovea'') نفيس تفصيل ڏسڻ لاءِ اهم علائقو آهي. هن علائقي ۾ ڪون خانن جي گهڻي موجودگي سبب بصري تيزي نسبتاً وڌيڪ هوندي آهي. پڙهڻ، ننڍين شين جي سڃاڻپ ۽ چهرن جي تفصيل ڏسڻ وقت اکيون بار بار حرڪت ڪري لاڳاپيل تصوير کي فوويا تي آڻينديون آهن.<ref name="PurvesRetina"/> === پاسي واري بصارت === پاسي واري بصارت (''Peripheral vision'') بصري ميدان جي مرڪزي حصي کان ٻاهر موجود شين ۽ حرڪتن کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ريٽينا جي مختلف علائقن ۾ راڊ ۽ ڪون خانن جي ورڇ مختلف هوندي آهي، تنهنڪري روشنيءَ جي حساسيت ۽ تفصيل ڏسڻ جي صلاحيت پڻ مختلف ٿيندي آهي.<ref name="KolbNelson2025"/> == مفاصلي ۽ کوٽائيءَ جو ادراڪ == دماغ ٻه طرفي ريٽينائي تصويرن مان ٽن طرفي ماحول بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف اشارا استعمال ڪري ٿو. ٻنهي اکين مان حاصل ٿيندڙ تصويرن جي معمولي فرق کي بائنوڪيولر ڊسپيريٽي (''Binocular disparity'') چيو ويندو آهي. هي فرق مفاصلي ۽ کوٽائيءَ جي ادراڪ ۾ مدد ڪري ٿو. ٻيا بصري اشارا پڻ اهم آهن، جن ۾ شين جي ظاهري جسامت، هڪ شيءِ جو ٻيءَ کي ڍڪڻ، بناوت جي تبديلي، لڪيرن جو پرسپيڪٽو ۽ مشاهدو ڪندڙ جي حرڪت دوران شين جي ظاهري مقام ۾ تبديلي شامل آهن.<ref name="Goldstein2008"/> == شين ۽ شڪلين جي سڃاڻپ == === گيسٽالٽ جا اصول === گيسٽالٽ نفسيات (''Gestalt psychology'') موجب بصري نظام مختلف بصري جزن کي گڏ ڪري منظم شڪليون ۽ نمونا محسوس ڪندو آهي. ان عمل جي وضاحت لاءِ قربت، مشابهت، تسلسل، بندش ۽ گڏيل حرڪت جهڙا اصول بيان ڪيا ويندا آهن.<ref name="PrimaryVisualCortex"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" ! style="background:#dceaf7;" | اصول ! style="background:#dceaf7;" | وضاحت ! style="background:#dceaf7;" | مثال |- | '''قربت''' | هڪٻئي جي ويجهو موجود بصري جزا هڪ گروهه طور محسوس ٿي سگهن ٿا. | ويجهو رکيل نقطن کي هڪ گڏيل نموني طور ڏسڻ. |- | '''مشابهت''' | رنگ يا شڪل ۾ هڪجهڙا جزا پاڻ ۾ لاڳاپيل محسوس ٿين ٿا. | هڪجهڙي رنگ جا نقطا هڪ قطار طور محسوس ٿيڻ. |- | '''تسلسل''' | نظر لڪيرن ۽ شڪلين ۾ جاري رهندڙ رخ کي ترجيح ڏئي سگهي ٿي. | هڪٻئي کي ڪٽيندڙ لڪيرن کي مسلسل ڏسڻ. |- | '''بندش''' | دماغ نامڪمل شڪلين جي غائب حصن جو اندازو لڳائي سگهي ٿو. | ٽٽل دائري کي مڪمل دائري طور محسوس ڪرڻ. |- | '''هم آهنگ حرڪت''' | هڪ ئي رخ ۾ حرڪت ڪندڙ جزا گڏيل گروهه محسوس ٿين ٿا. | گڏ هلندڙ پکين کي هڪ ولر طور ڏسڻ. |- | '''هموار علائقو''' | ساڳئي حدبند علائقي اندر موجود جزا هڪ گروهه محسوس ٿي سگهن ٿا. | هڪ خاني اندر رکيل نشانن کي گڏيل سمجهڻ. |} <gallery mode="packed" heights="120"> Gestalt similarity.svg|مشابهت جو اصول Gestalt closure.svg|بندش جو اصول Gestalt proximity.svg|قربت جو اصول Gesetz der Symmetrie.png|هم آهنگي يا سمٽري جو اصول </gallery> === شين جي سڃاڻپ === بصري نظام شين جي سڃاڻپ لاءِ انهن جي شڪل، ڪنارن، بناوت، رنگ ۽ جزن جي ترتيب بابت معلومات استعمال ڪري ٿو. شين جي سڃاڻپ جي هڪ مشهور نظرئي کي ''Recognition-by-components'' چيو ويندو آهي. [[ارونگ بيڊرمين]] جي هن نظرئي موجب پيچيده شين کي نسبتاً سادن ٽن طرفي جزن ۾ ورهائي سڃاڻي سگهجي ٿو. انهن جزن کي جيئون (''Geons'') چيو ويندو آهي.<ref name="Biederman1987">{{cite journal |last=Biederman |first=Irving |title=Recognition-by-components: A theory of human image understanding |journal=Psychological Review |year=1987 |volume=94 |issue=2 |pages=115–147 |doi=10.1037/0033-295X.94.2.115 }}</ref> === چهرن جي سڃاڻپ === انساني سماجي زندگيءَ ۾ چهرن جي سڃاڻپ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. دماغ چهري جي الڳ خصوصيتن سان گڏ انهن جي پاڻ ۾ نسبت ۽ ترتيب کي پڻ استعمال ڪري ٿو. دماغ جي ڪجهه مخصوص علائقن کي نقصان پهچڻ سان سڃاتل چهرن جي سڃاڻپ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت کي پروسوپيگنوسيا (''Prosopagnosia'') چيو ويندو آهي.<ref name="Goldstein2008"/> == اکين جون حرڪتون ۽ بصري ڌيان == اکيون ڪنهن منظر کي ڏسڻ وقت مڪمل طور ساڪن نه رهنديون آهن. اهي مختلف هنڌن تي مختصر وقت لاءِ نظر ڄمائينديون آهن، جنهن کي فڪسيشن (''Fixation'') چيو ويندو آهي. انهن فڪسيشنن جي وچ ۾ ٿيندڙ تيز حرڪتن کي سيڪيڊ (''Saccade'') چيو ويندو آهي. اکين جي حرڪتن بابت تجربن مان معلوم ٿيو آهي ته مشاهدو ڪندڙ جو مقصد، اڳوڻو تجربو ۽ منظر جي نوعيت ان ڳالهه تي اثرانداز ٿين ٿا ته نظر ڪهڙن هنڌن تي وڃي ٿي.<ref name="Yarbus1967"/> [[File:Vision 2 secondes.jpg|thumb|تصوير ڏسڻ جي شروعاتي ٻن سيڪنڊن دوران اکين جي نظر ڄمائڻ وارن هنڌن جو مثال.]] بصري ڌيان (''Visual attention'') وسيلي دماغ منظر جي ڪجهه حصن کي وڌيڪ اهميت ڏئي سگهي ٿو. تنهنڪري بصري ادراڪ ۾ سموري موجود معلومات جي هڪجهڙي پروسيسنگ بدران چونڊيل معلومات تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي. == نون ڄاول ٻارن ۾ بصارت == نون ڄاول ٻارن ۾ ڏسڻ جي صلاحيت پيدائش وقت موجود هوندي آهي، پر سندن بصري نظام مڪمل طور بالغ نه هوندو آهي. زندگيءَ جي شروعاتي مهينن ۾ بصري تيزي، اکين جي گڏيل حرڪت، رنگن جي سڃاڻپ ۽ مفاصلي جي اندازي ۾ واڌ ٿيندي آهي. نوان ڄاول ٻار ويجهي مفاصلي تي موجود شين ۽ چهرن کي نسبتاً بهتر ڏسي سگهن ٿا. تقريباً 20 کان 30 سينٽي ميٽرن جو مفاصلو سندن ابتدائي بصري توجهه لاءِ موزون هوندو آهي.<ref name="AAPInfantVision">{{cite web |title=Infant Vision Development: What Can Babies See? |website=HealthyChildren.org |publisher=American Academy of Pediatrics |url=https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/baby/Pages/Babys-Vision-Development.aspx |language=en }}</ref> شروعاتي مهينن ۾ ٻنهي اکين جي گڏيل حرڪت آهستي آهستي بهتر ٿيندي آهي. لڳ ڀڳ ٽن مهينن جي عمر تائين گهڻا ٻار حرڪت ڪندڙ شين کي اکين سان ڏسڻ ۽ انهن جي پيروي ڪرڻ جي صلاحيت حاصل ڪندا آهن. پنجن مهينن جي لڳ ڀڳ کوٽائيءَ ۽ مفاصلي جي ادراڪ ۾ نمايان واڌ ٿيندي آهي. بصري ترقيءَ جي رفتار ٻارن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="AAOInfantVision">{{cite web |title=Vision Development: Newborn to 12 Months |website=American Academy of Ophthalmology |date=20 July 2026 |url=https://www.aao.org/eye-health/tips-prevention/baby-vision-development-first-year |language=en }}</ref> == جانورن ۾ بصارت == جانورن جي مختلف گروهن ۾ اکين جي بناوت ۽ بصري صلاحيتون سندن ماحول ۽ طرز زندگيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن. === جيتن ۽ ٻين آرتروپوڊن ۾ بصارت === ڪيترن جيتن ۽ ڪرسٽيشين جانورن ۾ مرڪب اکيون (''Compound eyes'') هونديون آهن. اهڙيون اکيون ڪيترن ننڍن بصري جزن، يعني اوماتيڊيا (''Ommatidia'')، مان ٺهيل هونديون آهن. مرڪب اکين جي بناوت ۽ بصري ڪارڪردگي مختلف قسمن ۾ مختلف هوندي آهي. ڪجهه مرڪب اکيون وسيع بصري ميدان ۽ حرڪت محسوس ڪرڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Schoenemann2017"/> === پکين ۾ بصارت === ڪيترن پکين ۾ بصري تيزي ۽ رنگن جي سڃاڻپ جون صلاحيتون نمايان هونديون آهن. ڪجهه پکين ۾ چار قسمن جا ڪون خانا هوندا آهن ۽ انهن جي بصارت الٽرا وائلٽ روشنيءَ جي ڪجهه طول موجن تائين پهچي سگهي ٿي. شڪاري پکين ۾ پري موجود شڪار جي سڃاڻپ لاءِ بصري نظام جون مخصوص موافقتون موجود هونديون آهن، جڏهن ته رات جو سرگرم پکين ۾ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ لاءِ ٻيون موافقتون ملن ٿيون. === کير پياريندڙ جانورن ۾ بصارت === کير پياريندڙ جانورن ۾ رنگين بصارت جي صلاحيت مختلف هوندي آهي. گهڻن غيرپرائميٽ کير پياريندڙ جانورن ۾ ٻن بنيادي قسمن جي ڪون حساسيت هوندي آهي، جڏهن ته انسانن سميت ڪيترن پرائميٽن ۾ عام طور ٽي قسمن جي ڪون حساسيت موجود هوندي آهي. ٻلين ۾ گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ ۽ حرڪت محسوس ڪرڻ جون صلاحيتون نمايان هونديون آهن. سندن رنگين بصارت انساني رنگين بصارت کان مختلف هوندي آهي. == بصارت جون خرابيون ۽ بيماريون == بصري نظام جون خرابيون اک جي عدسي، قرنيه، ريٽينا، بصري عصب يا دماغ جي بصري علائقن کي متاثر ڪري سگهن ٿيون. === انڪساري خرابيون === انڪساري خرابيون (''Refractive errors'') تڏهن پيدا ٿينديون آهن، جڏهن روشني ريٽينا تي صحيح نموني مرڪوز نه ٿئي. انهن ۾ ويجهي نظر (''Myopia'')، پري نظر (''Hyperopia'')، استگماتزم (''Astigmatism'') ۽ عمر سان لاڳاپيل ويجهو ڏسڻ جي ڏکيائي (''Presbyopia'') شامل آهن.<ref name="NEIRefractive">{{cite web |title=Refractive Errors |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/refractive-errors |language=en }}</ref> === ٻيون بصري بيماريون === اکين ۽ بصري نظام جون ٻيون اهم بيماريون ۽ خرابيون هن ريت آهن: * '''موتيو''' (''Cataract''): عدسي ۾ ڌنڌلاڻ پيدا ٿيڻ، جنهن سان بصارت متاثر ٿي سگهي ٿي.<ref name="NEICataract">{{cite web |title=Cataracts |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/cataracts |language=en }}</ref> * '''اسٽرابزمس''' (''Strabismus''): اکين جي رخن ۾ عدم مطابقت. * '''نسٽگمس''' (''Nystagmus''): اکين جون غيرارادي ورجائتي حرڪتون. * '''رنگين بصارت جي گهٽتائي''': ڪجهه رنگن يا انهن جي ڇانورن ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت متاثر ٿيڻ. * '''ريٽينائٽس پگمينٽوسا''': ريٽينا جي روشني محسوس ڪندڙ خانن کي متاثر ڪندڙ وراثتي بيمارين جو گروهه. * '''ليبر جي پيدائشي اماوروسس''': بصارت کي سخت متاثر ڪندڙ وراثتي ريٽينائي بيمارين جو گروهه. * '''ريٽينا جو الڳ ٿيڻ''': ريٽينا جي پنهنجي هيٺئين مددگار بافتن کان جدا ٿيڻ، جيڪا هنگامي طبي حالت ٿي سگهي ٿي.<ref name="NEIRetinalDetachment">{{cite web |title=Retinal Detachment |website=National Eye Institute |url=https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/retinal-detachment |language=en }}</ref> == بصري ادراڪ ۽ مصنوعي ذهانت == بصري ادراڪ جي تحقيق ڪمپيوٽر ويزن (''Computer vision'') ۽ [[مصنوعي ذهانت]] جي ترقيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڪمپيوٽر ويزن ۾ تصويرن ۽ وڊيوز مان شين، چهرن، حرڪتن ۽ منظرن بابت معلومات ڪڍڻ جا طريقا تيار ڪيا ويندا آهن. ڊيوڊ مار جي ڪمپيوٽيشنل نظرئي بصري مسئلن کي مختلف تجزياتي مرحلن ۾ سمجهڻ لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="Marr1982"/> == پڻ ڏسو == * [[اک]] * [[انساني بصري نظام]] * [[ريٽينا]] * [[بصري عصب]] * [[اعصابي سائنس]] * [[بصريات]] * [[بصري وهم]] * [[رنگين بصارت]] * [[گيسٽالٽ نفسيات]] * [[مصنوعي ذهانت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Goldstein, E. Bruce. ''Wahrnehmungspsychologie''. Springer، 2008. ISBN 978-3-8274-1766-4. * Marr, David. ''Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information''. W. H. Freeman، 1982. * Purves, Dale ۽ ٻيا. ''Neuroscience''. ٻيو ڇاپو، Sinauer Associates، 2001. * Yarbus, Alfred L. ''Eye Movements and Vision''. Plenum Press، 1967. * Hunziker, Hans-Werner. ''Im Auge des Lesers: foveale und periphere Wahrnehmung – vom Buchstabieren zur Lesefreude''. Zürich، 2006. * Snowden, Robert؛ Thompson, Peter؛ Troscianko, Tom. ''Basic Vision: An Introduction to Visual Perception''. ٻيو ڇاپو، Oxford University Press، 2012. * Wade, Nicholas J. ''Descriptions of visual phenomena from Aristotle to Wheatstone''. ''Perception''، 1996. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nei.nih.gov/eye-health-information National Eye Institute – Eye Health Information] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK610611/ Webvision – How the Retina Works] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Visual_pathways Wikimedia Commons – Visual pathways] [[زمرو:بصارت]] [[زمرو:اعصابي سائنس]] [[زمرو:نفسيات]] [[زمرو:حسي نظام]] [[زمرو:جسماني فعليات]] [[Image:Ventral-dorsal streams.svg|thumb|right|300px|سائي رنگ ۾ [[ڊارسل اسٽريم]]، واڱڻائي رنگ ۾ [[وينٽرل اسٽريم]] ڏيکاريل انساني دماغ جو حصو: [[سيريبرل ڪورٽيڪس]] نظر جي عمل ۾ شامل ھوندو آھي]] dyupb93kaiyjlb4cu6cz413c47m8tw3 0 41697 427086 426562 2026-11-01T19:39:24Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Baghdad_Convention_Center_inside.jpg|Baghdad_Convention_Center_inside.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Baghdad Convention Cent 427086 wikitext text/x-wiki {{Short description|عراق جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = بغداد | official_name = امانت بغداد | native_name = بَغْدَاد | native_name_lang = ar | settlement_type = [[ميٽروپولس]] | image_map1 = | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = 5628442718 b10fc2c47f o.jpg | caption1 = [[گرين زون]] ۾ [[ريپبلڪن محل، بغداد|ريپبلڪن محل]] | alt1 = | image2 = شارع الرشيد من اجمل شوارع بغداد.jpg | caption2 = [[الرشيد گهٽي، بغداد|الرشيد گهٽي]] | alt2 = | image3 = Al-Mustansriah School - NW Door 2.jpg | caption3 = [[مستنصريه مدرسو]] | alt3 = | image4 = Bab al-Wastani northern gate.jpg | caption4 = [[باب الوسطاني]] | alt4 = | image5 = ساعة القشلة 2024.jpg | caption5 = [[قشله]] | alt5 = | image6 = نصب الشهيد 2024.jpg | caption6 = {{nowrap|[[شهيد يادگار]]}} | image7 = Al-Kadhimiya Mosque, Kadhmain Shrine.jpg | caption7 = [[الڪاظميه مسجد]] | alt7 = | footer = | width = | caption10 = }} | image_caption = | image_flag = Flag of Baghdad.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of Baghdad.svg | seal_size = 90 | nickname = امن جو شهر (مَدِيْنَةُ السَّلَام)<ref>{{cite web |last1=Petersen |first1=Andrew |title=Baghdad (Madinat al-Salam) |url=http://islamic-arts.org/2011/baghdad-madinat-al-salam/ |publisher=Islamic Arts & Architecture |date=13 September 2011 |access-date=23 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916131027/http://islamic-arts.org/2011/baghdad-madinat-al-salam/ |archive-date=16 September 2016 }}</ref> | pushpin_map = Iraq#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|33|18|55|N|44|21|58|E|region:IQ-BG_type:city(8,100,000)|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Iraq}} [[عراق]] | subdivision_type1 = [[عراق جا محافظا|محافظو]] | subdivision_name1 = [[بغداد محافظو|بغداد]] | established_title = قيام | established_date = 30 جولاءِ 762ع | founder = [[المنصور|خليفو المنصور]] | government_type = [[ميئر-ڪائونسل حڪومت|ميئر-ڪائونسل]] | governing_body = بغداد شهري صلاحڪاري ڪائونسل | leader_title = [[بغداد جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = عمار موسى ڪاظم | unit_pref = Metric | area_total_km2 = | elevation_m = 34 | population_density_km2 = | population_total = 7,837,463 | population_as_of = 2024ع جي آدمشماري | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Governorates and cities in Iraq|url=https://www.citypopulation.de/en/iraq/cities/ |access-date=2026-04-30 |website=City Population}}</ref> | population_metro = 9,780,429 (بغداد محافظو) | population_rank = [[عراق جي شهرن جي فهرست|عراق ۾ پهريون]]<br/>[[عرب دنيا جي وڏن شهرن جي فهرست|عرب دنيا ۾ ٻيو]] | population_demonym = بغدادي | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-irq.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—IRAQ FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io|access-date=2026-08-09|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413154544/https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-irq.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics1_title1 = ميٽرو | demographics1_info1 = [[آمريڪي ڊالر|US$]]46.2 ارب | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = US$4,600 | timezone = [[عربي معياري وقت|AST]] | utc_offset = +03:00 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 10001 کان 10090 | area_code_type = (+964) 1 | website = {{URL|1=https://amanatbaghdad.gov.iq|2=amanatbaghdad.gov.iq}} {{in lang|ar}} | parts_type = ضلعا | parts = [[بغداد جا انتظامي ضلعا|9]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''بغداد''' (عربي ٻولي: بَغْدَاد؛ {{ٻيا نالا|انگريزي= Baghdad}} [[عراق]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو وچ عراق ۾ [[دجله درياهه|دجله]] جي ڪنارن تي واقع آهي. [[شهر]] جي اندازي مطابق آبادي 8 ملين آهي. اهو [[عرب دنيا جي وڏن شهرن جي فهرست|عرب دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن ۽ وڏن شهرن]] مان هڪ آهي ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏن شهرن ۾ پڻ شمار ٿئي ٿو. بغداد ۾ [[عراق جي آبادي|عراق جي ڪل آباديءَ]] جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو رهي ٿو. بغداد علائقي جو هڪ اهم مالي ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي. بغداد جو بنياد 762ع ۾ [[المنصور]] اهڙي هنڌ تي وڌو، جتي آباديءَ جا آثار گهٽ ۾ گهٽ [[نئون بابلي سلطنت|نئين بابلي دور]] تائين ملن ٿا. شهر [[عباسي خلافت]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ خلافت جي اهم ترين شهري ترقياتي منصوبن مان هڪ هو. وقت سان گڏ بغداد علمي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪئي. [[بيت الحڪمت]] سميت ڪيترن اهم علمي ادارن جي موجودگي ۽ شهر جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي ماحول سبب بغداد کي عالمي سطح تي علم جي مرڪز طور شهرت حاصل ٿي. [[اسلامي سونهري دور]] دوران عباسي عهد جي وڏي حصي ۾ بغداد دنيا جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو ۽ [[چانگآن]] جو هم پله سمجهيو ويندو هو؛ ان دور ۾ شهر جي آبادي پنهنجي عروج تي ڏهه لک کان به وڌي وئي. 1258ع ۾ [[منگول سلطنت]] جي هٿان [[بغداد جو گهيرو (1258)|بغداد وڏي پيماني تي تباهه ڪيو ويو]]، جنهن کان پوءِ شهر ڊگهي زوال جو شڪار ٿيو. بار بار وبائن ۽ لڳاتار مختلف سلطنتن جي وچ ۾ اقتدار جي تبديليءَ سبب اهو زوال ڪيترين صدين تائين جاري رهيو. بعد ۾ بغداد [[عثماني عراق]] جي [[بغداد ايالت|انتظامي مرڪز]] طور ڪم ڪيو،<ref name="Ceylan 2009 61">{{Cite journal |last=Ceylan |first=Ebubekir |year=2009 |title=Namık Paşa'nın Bağdat Valilikleri |journal=Toplumsal Tarih |language=tr |issue=186 |page=61}}</ref> ۽ ان جي انتظامي اختيار هيٺ [[بصره ايالت|بصره]]، [[موصل ايالت|موصل]] ۽ [[شهرزور ايالت|شهرزور]] جا صوبا پڻ شامل هئا.<ref name="Ceylan 2011 121">{{Cite book |last=Ceylan |first=Ebubekir |title=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East |publisher=I.B. Tauris |year=2011 |location=London |page=121}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] دوران بغداد کي برطانوي انتداب هيٺ عراق جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1932ع ۾ عراق کي [[عراق جي بادشاهت|آزاد بادشاهت]] طور تسليم ڪرڻ کان پوءِ بغداد آهستي آهستي [[عرب ثقافت]] جي هڪ اهم مرڪز طور پنهنجي اڳوڻي حيثيت جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪيو. بعث پارٽيءَ جي حڪمرانيءَ دوران شهر نسبتاً خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دور ڏٺو. تنهن هوندي به، 2003ع ۾ [[عراق تي 2003ع جو حملو|عراق تي حملي]] سان شروع ٿيل [[عراق جنگ]] دوران بغداد جي [[عراق جنگ دوران بغداد کي نقصان|بنيادي ڍانچي کي سخت نقصان]] پهتو، جنهن سان گڏ [[عراق ۾ آثار قديمه جي ڦرلٽ|ثقافتي ورثي ۽ تاريخي نوادرات جو پڻ وڏو نقصان]] ٿيو. [[عراقي بغاوت (2011–2013)|بغاوت]] ۽ 2013ع کان 2017ع تائين ٻيهر شروع ٿيل [[عراق ۾ جنگ (2013–2017)|جنگ]] دوران بغداد دنيا ۾ [[عراق ۾ قتل عام جي فهرست|دهشتگرد حملن]] جي بلند شرح وارن شهرن مان هڪ هو. 2017ع ۾ عراق اندر [[اسلامڪ اسٽيٽ]] جي علائقائي شڪست کان پوءِ اهڙن حملن ۾ آهستي آهستي نمايان گهٽتائي آئي ۽ هاڻي اهي [[عراق ۾ اسلامڪ اسٽيٽ جي بغاوت (2017–هاڻوڪو)|گهٽ ٿين ٿا]]. جنگ جي خاتمي کان پوءِ شهر ۾ استحڪام ۽ بحاليءَ لاءِ ڪيترائي تعمير نو جا منصوبا جاري آهن. عراق جي سڀ کان وڏي شهر هجڻ سان گڏ بغداد ملڪ جي حڪومت جو مرڪز پڻ آهي. شهر [[عراق جي معيشت]] جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو. [[اسلامي تاريخ]] جي هڪ اهم مرڪز طور بغداد ۾ [[بغداد جي مسجدن جي فهرست|ڪيتريون ئي تاريخي مسجدون]]، گرجا گهر، [[مندي (مندائيت)|منديون]] ۽ [[عراق ۾ يهودي ماڳن جي فهرست|يهودي عبادتگاهون]] موجود آهن، جيڪي شهر جي تاريخي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جي عڪاسي ڪن ٿيون. [[الڪاظميه مسجد|مسجد الڪاظمين]]، [[براثا مسجد]]، [[عبدالقادر گيلاني جو مقبرو|شيخ عبدالقادر گيلاني جي درگاهه]] ۽ [[ابو حنيفه مسجد]] جهڙن مذهبي ماڳن تي هر سال لکين ماڻهو اچن ٿا. ماضيءَ ۾ بغداد هڪ وڏي [[يهودي]] برادريءَ جو گهر پڻ هو ۽ هندستان مان [[سک]] ياتري پڻ باقاعدگيءَ سان شهر جو دورو ڪندا هئا.<ref name="Baghdad2" /> بغداد علائقائي ثقافت جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ شهر پنهنجن روايتي قهوه خانن لاءِ پڻ مشهور آهي. == نالو == ''بغداد'' جو نالو [[اسلام کان اڳ وارو عربستان|اسلام کان اڳ واري دور]] جو آهي، جڏهن ته ان جي اصل بابت مختلف رايا موجود آهن.<ref name=EI2 /> جنهن هنڌ تي بغداد جو شهر وجود ۾ آيو، اهو علائقو هزارين سالن کان آباد رهيو آهي. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته بغداد وارو علائقو 637ع ۾ [[ميسوپوٽيميا جي عرب فتح]] کان گهڻو اڳ آباد هو ۽ ڪيترين قديم سلطنتن جون گاديون پڻ ان جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ قائم رهيون هيون.<ref>{{cite web |title=Baghdad, Foundation and early growth |url=https://www.britannica.com/place/Baghdad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009070155/https://www.britannica.com/place/Baghdad |archive-date=9 October 2015 |access-date=21 October 2015 |website=Encyclopædia Britannica |quote=[...] the site located between present-day Al-Kāẓimiyyah and Al-Karkh and occupied by a Persian village called Baghdad, was selected by al-Manṣūr, the second caliph of the Abbāsid dynasty, for his capital.}}</ref> عرب مصنفن، بغداد جي نالي جي اسلام کان اڳ واري اصل کان واقف هجڻ سبب، عام طور ان جون پاڙون [[وچين فارسي]] ۾ ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name=EI2>{{Cite encyclopedia |author=Duri, A.A. |title=Bag̲h̲dād |year=2012 |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |editor=P. Bearman |editor2=Th. Bianquis |editor3=C.E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W.P. Heinrichs |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0084}}</ref> ان لاءِ مختلف معنائون تجويز ڪيون ويون آهن، جن مان سڀ کان عام معنيٰ ”خدا جو ڏنل“ آهي.<ref name=EI2/><ref>{{Cite book |last=Everett-Heath |first=John |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780191882913.001.0001/acref-9780191882913;jsessionid=7E75D9FF952E16EB73A7CFDF54E367A4 |title=The Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=24 October 2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-188291-3 |language=en-US |doi=10.1093/acref/9780191882913.001.0001}}</ref> جديد عالمن ۾ پڻ عام طور هن اشتقاق کي وڌيڪ قبوليت حاصل آهي،<ref name=EI2/> جنهن موجب نالو فارسي لفظن ''بَغ'' ([[File:baghpahlavi.png|25px]])، معنيٰ ”خدا“، ۽ ''داد'' ([[File:dadpahlavi.png|30px]])، معنيٰ ”ڏنل“، جو مرڪب آهي.<ref>Mackenzie, D. (1971). A concise Pahlavi Dictionary (p. 23, 16).</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baghdad-iranian-connection-1-pr-Mongol |title=BAGHDAD i. Before the Mongol Invasion – Encyclopædia Iranica |publisher=Iranicaonline.org |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117020537/http://www.iranicaonline.org/articles/baghdad-iranian-connection-1-pr-Mongol |archive-date=17 November 2017 |url-status=live}}</ref> [[قديم فارسي]] ۾ پهرئين جز جي پاڙ ''بوغو'' تائين پهچي ٿي، جنهن جو واسطو [[هند-آريائي ٻوليون|هند-ايراني]] ''ڀَگ'' ۽ [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] ''بوگ''، يعني ”خدا“، سان آهي.<ref name=EI2 />{{sfn|Le Strange|2011|p=10}} وچين فارسيءَ ۾ ساڳئي بناوت وارو هڪ نالو ''مِهرَدات'' ([[نئين فارسي]] ۾ ''[[مهرداد]]'') آهي، جيڪو انگريزيءَ ۾ پنهنجي يوناني صورت ''مِٿريڊيٽس'' سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ جنهن جي معنيٰ ”[[مٿرا]] جو ڏنل“ آهي. هتي ''دات''، ''داد'' جي وڌيڪ قديم صورت آهي ۽ ان کي سنسڪرت ''دات''، لاطيني ''دات'' ۽ انگريزي ''donor'' سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name=EI2 /> وچين فارسي لفظ ''بَغ'' مان ٺهيل ٻين ڪيترن ئي هنڌن جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ افغانستان جا [[بغلان]] ۽ [[بگرام]]، ايران جو [[بغشان]]،<ref>Joneidi, F. (2007). متن‌های پهلوی. In Pahlavi Script and Language (Arsacid and Sassanid) نامه پهلوانی: آموزش خط و زبان پهلوی اشکانی و ساسانی (second ed., p. 109). Tehran: Balkh (نشر بلخ).</ref> ۽ [[جارجيا (ملڪ)|جارجيا]] جو [[بغداتي]] شامل آهن؛ ممڪن آهي ته انهن نالن جون ايراني اشتقاقي پاڙون پڻ ساڳيون هجن.<ref>{{cite news |title=Persimmons surviving winter in Bagdati, Georgia |url=http://www.georgianjournal.ge/image-page.html?view=item&id=300 |access-date=22 September 2016 |agency=Georgian Journal |date=22 February 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160923104427/http://www.georgianjournal.ge/image-page.html?view=item&id=300 |archive-date=23 September 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="books.google.nl">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=p5U3AAAAIAAJ&q=baghdad+aramaic+christian+villages&pg=PA564 |title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |publisher=BRILL |year=1987 |isbn=978-90-04-08265-6 |access-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204231802/https://books.google.com/books?id=p5U3AAAAIAAJ&q=baghdad+aramaic+christian+villages&pg=PA564 |archive-date=4 February 2021 |url-status=live}}</ref><ref name="BRILL1987">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=p5U3AAAAIAAJ&pg=PA564 |title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |date=1987 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-08265-6 |pages=564– |oclc=1025754805 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004095341/https://books.google.com/books?id=p5U3AAAAIAAJ&pg=PA564 |archive-date=4 October 2020 |url-status=live}}</ref> ٻين مصنفن بغداد جي نالي لاءِ ان کان به وڌيڪ قديم اصل تجويز ڪيا آهن. انهن ۾ [[اڪادي ٻولي|قديم بابلي]] نالو ''بگدادو'' يا ''هودادو'' شامل آهي، جيڪو اهڙي ميخي نشانيءَ سان لکيو ويندو هو، جيڪا ''بگ'' ۽ ''هو'' ٻنهي جي نمائندگي ڪري سگهي ٿي. [[يهودي بابلي آرامي]] ۾ پڻ ''بغداثا'' ({{lang|tmr|בגדתא}}) نالي هڪ هنڌ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name=EI2 /><ref>{{cite book |editor1=John Block Friedman |editor2=Kristen Mossler Figg |date=4 July 2013 |title=Trade, Travel, and Exploration in the Middle Ages: An Encyclopedia |publisher=[[Routledge]] |pages= |isbn=978-1-135-59094-9 |url=https://books.google.com/books?id=-OmCfNI_SxAC |access-date=23 July 2022 |archive-date=28 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128003749/https://books.google.com/books?id=-OmCfNI_SxAC |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |author=Brinkmann J.a. |date=1968 |title=Political history of Post-Kassite Babylonia (1158-722 b. C.) (A) |publisher=Pontificio Istituto Biblico |pages= |isbn=978-88-7653-243-6 |url=https://books.google.com/books?id=iykVSxTD7usC |access-date=23 July 2022 |archive-date=23 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220723204246/https://books.google.com/books?id=iykVSxTD7usC |url-status=live }}</ref> نالي جي هڪ وڌيڪ شاهدي [[مردوخ-اپلا-ادينا پهريون|ميروڊاخ-بلادان پهرئين]] جي دور (12هين صدي ق.م.) جي هڪ حدبندي پٿر تي ملي ٿي، جتي اهو ميخي لکت ۾ ''بگ-دا-دو'' جي صورت ۾ لکيل آهي.{{sfn|Levy|2011|p=5}} ڪجهه عالمن هن نالي لاءِ آرامي ٻوليءَ مان نڪتل هجڻ جا نظريا پڻ پيش ڪيا آهن.<ref name=EI2/> هڪ ٻئي نظريي موجب ”بغداد“ جي نالي ۾ ''بغ'' ۽ ''داد'' جا جز دادان، ديدان، حداد ۽ ادد جهڙن قديم نالن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. ڪرسٽوف وال-رومانا هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن موجب ”بغداد“ جو نالو قديم شهر [[اڪاد (شهر)|اڪاد]] جي نالي مان نڪتل ٿي سگهي ٿو. اڪاد جو ميخي لوگوگرام ({{lang|akk|𒀀𒂵𒉈𒆠}}) ''اَ-گا-دي''^KI (''اگاڊي'') اچاريو ويندو هو، جنهن جي ”بغداد“ سان صوتياتي مشابهت کي هن نظريي جي بنياد طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Wall-Romana |first=Christophe |date=1990 |title=An Areal Location of Agade |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-near-eastern-studies_1990-07_49_3/page/205 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=49 |issue=3 |pages=205–245, 244 |doi=10.1086/373442 |jstor=546244 |s2cid=161165836 |issn=0022-2968}}</ref><ref name="Sallaberger-1999">{{Cite book |last=Sallaberger |first=Walther |title=Akkade-Zeit und Ur III-Zeit |url=https://archive.org/details/akkadezeitunduri0000sall |date=1999 |publisher=Universitätsverlag |others=Aage Westenholz |isbn=978-3-7278-1210-1 |location=Freiburg, Schweiz |page=[https://archive.org/details/akkadezeitunduri0000sall/page/245 245] |oclc=43521617}}</ref> هن دليل موجب شهر جي نالي جون مختلف تاريخي صورتون، جهڙوڪ ''بغداد'' [بغداد]، ''بغداذ'' [بغداذ]، ''بغدان'' [بغدان]، ''مغداد'' [مغداد]، ''مغداذ'' [مغداذ] ۽ ''مغدان'' [مغدان]، ڏسڻ سان نالي جو سڀ کان وڌيڪ صوتياتي طور مستقل حصو ''اغدا'' [ىَغْدَا] معلوم ٿئي ٿو، جنهن کي ''اگاڊي'' جي اچار سان ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="Sallaberger-1999" />{{sfn|Le Strange|2011|pp=10–11}} جڏهن عباسي خليفي [[المنصور]] پنهنجي گاديءَ لاءِ هڪ نئون شهر قائم ڪيو ته هن ان جو سرڪاري نالو ”'''مدينة السلام'''“ ({{langx|ar|مدینة السلام|links=no|translit=Madīnat as-Salām}})، يعني ”امن جو شهر“، رکيو. هي نالو هاڻي خاص طور [[بغداد جو گول شهر|بغداد جي گول شهر]] سان لاڳاپيل آهي. 11هين صديءَ تائين ''بغداد'' هن عالمي شهرت يافته شهر لاءِ لڳ ڀڳ واحد رائج نالو بڻجي ويو. ڪرسٽوف وال-رومانا اهو پڻ تجويز ڪيو آهي ته المنصور طرفان بغداد جي هنڌ کي پنهنجي ”نئين شهر“ لاءِ چونڊڻ جا سبب ان جي حڪمت عمليءَ واري جاگرافيائي هنڌ سان لاڳاپيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته ساڳين سببن [[اڪاد جو سارگون|سارگون]] کي قديم [[اڪاد (شهر)|اڪاد]] جو شهر ساڳئي علائقي ۾ قائم ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو هجي.<ref>{{Cite journal |last=Wall-Romana |first=Christophe |date=1990 |title=An Areal Location of Agade |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-near-eastern-studies_1990-07_49_3/page/234 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=49 |issue=3 |pages=234–238, 244–245 |doi=10.1086/373442 |jstor=546244 |s2cid=161165836 |issn=0022-2968}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sallaberger |first=Walther |title=Akkade-Zeit und Ur III-Zeit |url=https://archive.org/details/akkadezeitunduri0000sall |date=1999 |publisher=Universitätsverlag |others=Aage Westenholz |isbn=978-3-7278-1210-1 |location=Freiburg, Schweiz |page=[https://archive.org/details/akkadezeitunduri0000sall/page/32 32] |oclc=43521617}}</ref> ==تاريخ== === بنياد === آثار قديمه مان ظاهر ٿئي ٿو ته بغداد وارو هنڌ عباسي دور ۾ شهر جي بنياد رکجڻ کان اڳ به آباد هو. بغداد وٽ دجله جي اولهندي ڪناري سان [[نئون بابلي سلطنت|نئين بابلي دور]] جي سرن جو وسيع ڍانچو مليو آهي، جن مان ڪيترن سرن تي [[نبوڪدنضر ٻيو|نبوڪدنضر ٻئي]] جو نالو ۽ لقب درج آهن. [[نئون آشوري سلطنت|نئين آشوري دور]] ۾ [[سرداناپالس]] جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل آشوري جاگرافيائي فهرستن ۾ پڻ هڪ اهڙي هنڌ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو نالو ”بغداد“ سان گهڻو مشابهت رکي ٿو ۽ ممڪن آهي ته اهو ساڳئي آباديءَ ڏانهن اشارو هجي، جنهن جي هنڌ تي بعد ۾ عباسين پنهنجي گادي قائم ڪئي.{{sfn|Le Strange|2011|pp=7–10}} [[File:Baghdad_150_to_300_AH.png|thumb|767ع کان 912ع تائين [[بغداد جو گول شهر]]|left]] [[اموي خلافت|اموين]] جي زوال کان پوءِ فاتح عباسين نئين گاديءَ جي ڳولا شروع ڪئي.<ref name="Corzine-2005" /><ref name="Times Books-2000" /> 30 جولاءِ 762ع تي خليفي [[المنصور]] بغداد جي اڏاوت جو حڪم ڏنو، جنهن ۾ [[برمڪي خاندان|ايراني برمڪين]] پڻ رهنمائي ڪئي. المنصور بغداد کي اسلامي سلطنت جي انتظام لاءِ موزون هنڌ سمجهندو هو. مورخ [[الطبري]] هڪ اهڙي روايت نقل ڪئي آهي، جنهن موجب علائقي جي [[عيسائي راهب]]ن اڳڪٿي ڪئي هئي ته ”مڪلاس“ نالي هڪ حڪمران اتي وڏو شهر قائم ڪندو. المنصور کي به ڪنهن وقت ”مڪلاس“ چيو ويندو هو، تنهنڪري هن ان کي نيڪ شگون سمجهيو. روايتن موجب هن هنڌ سان پنهنجي گهري وابستگي ظاهر ڪندي چيو ته اهو سندس خاندان جي رهائش ۽ اقتدار جو مرڪز بڻجندو.<ref name="Corzine-2005">{{cite book |last=Corzine |first=Phyllis |title=The Islamic Empire |publisher=Thomson Gale |year=2005 |pages=68–69}}</ref><ref name="Times Books-2000">{{Cite book |title=Times History of the World |publisher=[[Times Books]] |year=2000 |location=London}}</ref><ref>{{harvnb|Bobrick|2012|p=14}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wiet |first=Gastron |url=https://archive.org/details/baghdadmetropoli00wiet |title=Baghdad: Metropolis of the Abbasid Caliphate |publisher=[[University of Oklahoma Press]] |year=1971 |isbn=978-0-8061-0922-0 |url-access=registration}}</ref> شهر جي جوڙجڪ لاءِ المنصور ٻن ماهرن کي مقرر ڪيو: [[نوبخت]]، جيڪو هڪ زرتشتي نجومي هو، ۽ [[ماشاءَالله ابن اثري|ماشاءَالله]]، جيڪو [[خراسان صوبو|خراسان]]، [[ايران]] سان لاڳاپيل يهودي نجومي هو.<ref name="ref2">{{cite book |last=Hill |first=Donald R. |title=Islamic Science and Engineering |url=https://archive.org/details/islamicscienceen0000hill |publisher=Edinburgh Univ. Press |year=1994 |isbn=978-0-7486-0457-9 |location=Edinburgh |page=[https://archive.org/details/islamicscienceen0000hill/page/10 10]}}</ref><ref>Islam's Contribution to Science By Husain Muzzafar, S. Muzaffar Husain, pg. 31</ref><ref>{{Cite web |title=Māshāʾallāh ibn Atharī (Sāriya) {{!}} ISMI |url=https://ismi.mpiwg-berlin.mpg.de/biography/Masha'allah_ibn_Athari_BEA.htm |access-date=14 April 2025 |website=ismi.mpiwg-berlin.mpg.de |language=en}}</ref> ٻنهي نجوم جي بنياد تي شهر جي بنياد رکڻ لاءِ اهڙو وقت چونڊيو، جيڪو [[اسد (نجوم)|برج اسد]]، يعني [[ايشيائي شينهن|شينهن]]، سان لاڳاپيل هو ۽ جنهن کي طاقت ۽ واڌ ويجهه جي علامت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Wiet|1971|p=12}} [[File:بعدسة طارق العساف القصر العباسي في بغداد.jpg|left|thumb|[[ابو جعفر المنصور]] جي دور سان لاڳاپيل بغداد جو عباسي محل]] شهر جي بنيادي جوڙجڪ ٻن وڏن اڌ گولن تي ٻڌل هئي، جڏهن ته وچ ۾ لڳ ڀڳ 2 ڪلوميٽر ويڪرو گول مرڪزي حصو هو، جيڪو ”[[بغداد جو گول شهر|گول شهر]]“ جي نالي سان مشهور ٿيو. شهر ۾ باغ، باغيچا، عاليشان رهائشگاهون ۽ سيرگاهون شامل هيون. ان دور جي ڪيترن يورپي شهرن جي ڀيٽ ۾ بغداد ۾ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جو نظام]]، [[ڦوهارا]] ۽ [[عوامي غسل خانو|عوامي غسل خانا]] موجود هئا، جڏهن ته هزارين [[حمام]] شهري صفائيءَ ۾ ڪردار ادا ڪندا هئا. مسجد ۽ محافظن جو مرڪز شهر جي وچ ۾ هئا، جڏهن ته مرڪزي علائقي جي ڪجهه حصن جي استعمال بابت پڪ سان ڄاڻ موجود ناهي. بغداد جي گول شڪل واري شهري رٿابندي قديم ويجهي اوڀر جي ڪجهه شهرن سان مشابهت رکي ٿي، جهڙوڪ ساساني شهر [[فيروزآباد، فارس|گور]] ۽ قديم ميسوپوٽيميا جو [[ماري]].<ref name="ox">{{cite web |title=Abbasid Ceramics: Plan of Baghdad |url=http://islamicceramics.ashmol.ox.ac.uk/Abbasid/baghdad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20030325090348/http://islamicceramics.ashmol.ox.ac.uk/Abbasid/baghdad.htm |archive-date=25 March 2003 |access-date=5 October 2014}}</ref><ref>{{harvnb|Bobrick|2012|p=65}}</ref><ref name="Bobrick 2012 67">{{harvnb|Bobrick|2012|p=67}}</ref> [[تل چويرا]] ۽ [[تل الروضا]] پڻ هن قسم جي شهري رٿابنديءَ جا مثال پيش ڪن ٿا، جيڪا ڪانسي جي دور [[شام (خطو)|شام]] ۾ پڻ موجود هئي.<ref>Jan-Waalke Meyer, Tell Chuera: Vorberichte zu den Grabungskampagnen 1998 bis 2005, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden, 2010 ,{{ISBN|978-3-447-06182-7}}</ref><ref>Helms, Tobias, and Philippe Quenet, "The Fortifiction of Circular Cities: The Examples of Tell Chuēra and Tell al-Rawda", Circular Cities of Early Bronze Age Syria, pp. 77-99, 2020</ref> هي نمونو قديم [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]] شهري رٿابنديءَ کان مختلف هو، جتي شهر اڪثر چورس يا مستطيل شڪل ۾ ٺهندا هئا ۽ گهٽيون هڪ ٻئي کي سڌي زاويي تي ڪٽينديون هيون.{{sfn|Wiet|1971|p=13}}{{sfn|Wiet|1971|p=12}}<ref name="ox" /> بغداد جي رٿابنديءَ کي [[قرآن]] ۾ بيان ڪيل [[جنت]] جي تصور سان علامتي طور جوڙڻ بابت پڻ دعوائون ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite web |title='Soul Of Old Baghdad': City Centre Sees Timid Revival |url=https://www.forbesindia.com/article/lifes/soul-of-old-baghdad-city-centre-sees-timid-revival/94371/1 |access-date=14 April 2025 |website=Forbes India |language=en}}</ref> شهر جي اڏاوت ۾ لڳ ڀڳ چار سال، 764ع کان 768ع تائين، لڳا ۽ هڪ لک کان وڌيڪ مزدور ان ڪم ۾ شامل هئا.{{sfn|Wiet|1971|p=13}}<ref name="Na">[http://www.narjesmag.com/news.php?action=view&id=2230 الباب الوسطاني حكاية بغداد المدوّرة وأقدم مدفع عراقي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723013948/http://www.narjesmag.com/news.php?action=view&id=2230|date=23 July 2022}}. ''Narjes Magazine''. Retrieved 3 January 2018.</ref> المنصور مختلف علائقن مان انجنيئرن ۽ ڪاريگرن کي گهرايو. نوبخت اهوازي ۽ ماشاءَالله نجومي حساب سان تعمير شروع ڪرڻ جو وقت مقرر ڪيو. شهر لاءِ استعمال ٿيندڙ سرون لڳ ڀڳ 18 انچ چورس هيون ۽ [[ابو حنيفه]] انهن جي تياريءَ جي نگراني ڪئي. پيئڻ ۽ تعميراتي ضرورتن لاءِ هڪ واهه ذريعي پاڻي پهچايو ويندو هو.<ref>"Yakut: Baghdad under the Abbasids, c. 1000CE"</ref> سنگ مرمر پڻ وڏي مقدار ۾ استعمال ٿيو، جنهن ۾ درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون شامل هيون.<ref>{{cite book |last=Corzine |first=Phyllis |title=The Islamic Empire |publisher=Thomson Gale |year=2005 |page=69}}</ref> شهر جي وچ ۾ ''گولڊن گيٽ محل'' واقع هو، جيڪو خليفي جي رهائشگاهه هو ۽ ان جي مٿان لڳ ڀڳ 48 ميٽر اوچو وڏو سائو گنبذ هو. محل جي سامهون واري کليل ميدان ۾ گهوڙي تي اچڻ جو حق صرف خليفي کي حاصل هو. ڀرسان آفيسرن جون رهائشگاهون ۽ محافظ خانو موجود هئا. 813ع ۾ خليفي [[الامين]] جي وفات کان پوءِ محل مستقل خلافتِي رهائشگاهه نه رهيو. انتظامي طور بغداد کي ٽن عدالتي ضلعن ۾ ورهايو ويو: گول شهر (''مدينة المنصور'')، الڪرَخ (''الشرقية'') ۽ عسكر المهدي. شهر جون چار وڏيون ڀتيون انهن اهم علائقن جي نالن سان منسوب هيون، جن ڏانهن انهن جا رستا ويندا هئا: [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[خراسان]] ۽ [[شام]]؛ [[بغداد جا دروازا|شهر جا دروازا]] پڻ انهن ئي منزلن ڏانهن رخ رکندا هئا.<ref>See: * {{cite book |last=Hattstein |first=Markus |title=Islam Art and Architecture |url=https://archive.org/details/islamartarchitec0000unse_p1c5 |author2=Peter Delius |publisher=Könemann |year=2000 |isbn=3-8290-2558-0 |page=[https://archive.org/details/islamartarchitec0000unse_p1c5/page/96 96]}} * [[Encyclopædia Iranica]], [[Columbia University]], p.413.</ref> دروازن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ 2.4 ڪلوميٽر جو فاصلو هو. انهن ۾ وڏا لوهي دروازا لڳل هئا، جن کي کولڻ لاءِ ڪيترن ماڻهن جي ضرورت پوندي هئي. شهر جون ڀتيون ڪجهه هنڌن تي 44 ميٽر تائين ٿلهيون ۽ 30 ميٽر تائين اوچيون هيون، جڏهن ته دفاع لاءِ ٻاهرين ڀت، برج ۽ کاهي پڻ موجود هئي.<ref>{{Cite news |last=Marozzi |first=Justin |date=16 March 2016 |title=Story of cities #3: the birth of Baghdad was a landmark for world civilisation |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/16/story-cities-day-3-baghdad-iraq-world-civilisation |access-date=14 April 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === علم جو مرڪز (8هين–9هين صديون) === {{Further|اسلامي سونهري دور}} [[File:Abbasid Palace1.jpg|thumb|250x250px|[[عباسي محل]] جو اڱڻ، جيڪو خليفي [[الناصر]] تعمير ڪرايو.<ref name="Ceylan 2011 121"/>]] دجله جي ڪناري تي بغداد جي حڪمت عمليءَ واري هنڌ ۽ پاڻيءَ جي گهڻي دستيابي شهر جي تيز ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بدامنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[المنصور]] بازارن کي [[الڪرَخ]] منتقل ڪيو. وقت سان گڏ بغداد واپارين ۽ ڪاريگرن جو اهم مرڪز بڻجي ويو. واپار ۾ دوکي ۽ بي ضابطگين کي روڪڻ لاءِ ”[[محتسب]]“ نالي عملدار بازارن جي نگراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |last=Tillier |first=Mathieu |url=https://books.openedition.org/ifpo/673 |title=Les cadis d'Iraq et l'État Abbasside (132/750-334/945) |date=2009 |publisher=Presses de l'Ifpo |isbn=978-2-35159-028-7 |doi=10.4000/books.ifpo.673}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC |title=Historic Cities of the Islamic World |date=1 January 2007 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-15388-2 |language=en}}</ref> بغداد اڳوڻي ساساني گادي [[تيسفون]] کان به وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي، جيڪو شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هو. تيسفون جا کنڊر اڄ به [[سلمان پاڪ]] ۾ موجود آهن، جتي روايت موجب [[سلمان فارسي]] دفن ٿيل آهي.<ref name="aljayyash1">{{cite web |title=سلمان الفارسي - الصحابة - موسوعة الاسرة المسلمة |url=http://islam.aljayyash.net/encyclopedia/book-9-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191728/http://islam.aljayyash.net/encyclopedia/book-9-28 |archive-date=29 October 2013 |access-date=25 December 2012 |publisher=Islam.aljayyash.net |language=ar}}</ref> تيسفون پاڻ [[سيلوسيا]] جي جاءِ ورتي هئي، جڏهن ته سيلوسيا ان کان اڳ [[بابل]] جي اهميت سنڀالي هئي.<ref>[https://web.archive.org/web/20080505055518/http://ebooks.adelaide.edu.au/g/gibbon/edward/g43d/chapter8.html#fn8.37 ''The History of the Decline and Fall of the Roman Empire'', by Edward Gibbon]</ref><ref name="OP2011">[https://www.academia.edu/1904365/Excavated_and_Unexcavated_Libraries_in_Babylon] Pedersén, Olof, "Excavated and Unexcavated Libraries in Babylon", Babylon: Wissenskultur in Orient und Okzident, edited by Eva Cancik-Kirschbaum, Margarete van Ess and Joachim Marzahn, Berlin, Boston: De Gruyter, pp. 47-68, 2011</ref> سياح [[ابن بطوطه]] موجب بغداد پنهنجي دور جي وڏن شهرن مان هڪ هو،<ref>{{harvnb|Dunn|2005|p=102}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1854|p=[https://books.google.com/books?id=m-UHAAAAIAAJ&pg=PA142 142 Vol. 2]}}</ref> جيتوڻيڪ ان وقت تائين شهر اڳ ئي وڏي تباهي ڏسي چڪو هو. سندس بيان موجب شهر جي گهڻائي آبادي [[حنبلي]] مسلمانن تي ٻڌل هئي.<ref name="KassamBlomfield">{{citation |author1=[[Zayn Kassam]] |title=The Shi'i World |year=2015 |editor=Farhad Daftory |chapter=Remembering Fatima and Zaynab: Gender in Perspective |publisher=[[I.B Tauris]] Press |author2=Bridget Blomfield}}</ref> شهر ۾ [[ابو حنيفه مسجد|امام ابو حنيفه جي قبر]] پڻ موجود هئي، جنهن جي مٿان مسجد ۽ حجرو قائم هئا.<ref name="Elders of Time and Neighbors of Nu'man">{{cite book |last1=al-Aadhamy |first1=Waleed |title=Elders of Time and Neighbors of Nu'man |date=2001 |publisher=al-Raqeem Library |location=Baghdad}}</ref> ابن بطوطه جي دوري وقت بغداد جو حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] هو، جيڪو [[تاتار]] نسل سان تعلق رکندو هو ۽ اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref>Battuta, pg. 75{{full citation needed|date=July 2020}}</ref> [[File:المدرسة المستنصرية في بغداد (3).jpg|thumb|[[مستنصريه مدرسو]] جو اڱڻ، جيڪو 1227ع ۾ قائم ٿيو. ان جي عمارت 1258ع جي [[بغداد جو گهيرو (1258)|منگول حملي]] کان بچي وئي. جديد [[مستنصريه يونيورسٽي]] 1963ع ۾ قائم ٿي.]] پنهنجي قيام کان هڪ نسل اندر بغداد [[علم]] ۽ [[واپار]] جو اهم مرڪز بڻجي ويو. شهر [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو]] ۽ [[تعليم]] جي هڪ بي مثال علمي مرڪز طور ترقي ڪئي. خاص طور [[عباسي ترجمي جي تحريڪ]]، جيڪا ٻئي عباسي خليفي [[المنصور]] جي دور ۾ شروع ٿي ۽ ستين خليفي [[المأمون]] جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، بغداد جي علمي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Meri" /> ''[[بيت الحڪمت]]'' ان دور جي مشهور علمي ادارن مان هڪ هو،<ref name="Kh">[https://www.theguardian.com/books/2010/sep/26/baghdad-centre-of-scientific-world When Baghdad was centre of the scientific world] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20191214120137/https://www.theguardian.com/books/2010/sep/26/baghdad-centre-of-scientific-world |date=14 December 2019 }}. ''The Guardian''. Retrieved 16 February 2019.</ref> ۽ 9هين صديءَ جي وچ تائين ان وٽ دنيا جي سڀ کان وڏن ڪتابي ذخيرن مان هڪ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.{{citation needed|date=February 2019}} ان دور ۾ بغداد سان لاڳاپيل نمايان عالمن ۾ مترجم [[حنين بن اسحاق]]، رياضي دان [[محمد بن موسى الخوارزمي|الخوارزمي]] ۽ فلسفي [[الڪندي]] شامل هئا.<ref name="Kh" /> شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي پڻ متحرڪ هئي؛ اتي تفريحي محفلون، شطرنج جا هنڌ، زنده ناٽڪ، موسيقيءَ جون محفلون ۽ ڪرتب ڏيکارڻ جا پروگرام ٿيندا هئا.<ref name="iranica-baghdad-iranian">{{cite web |last1=Kennedy |first1=H. |title=BAGHDAD i. Before the Mongol Invasion – Encyclopaedia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baghdad-iranian-connection-1-pr-Mongol |access-date=24 January 2018 |website=Iranicaonline.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211802/http://www.iranicaonline.org/articles/baghdad-iranian-connection-1-pr-Mongol |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> قصه گوئي پڻ وڏي ترقي ڪئي، ۽ پيشاور قصه گو، جن کي ''[[القصخون]]'' چيو ويندو هو، ماڻهن جي وڏن ميڙن کي قصا ٻڌائيندا هئا. اهڙي قصه گوئيءَ واري روايت بعد ۾ ''[[هزار داستان|الف ليلة وليلة]]'' سان لاڳاپيل روايتن تي پڻ اثرانداز ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia |year=2007 |title=Arabian Nights |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |editor=Kate Fleet |edition=3rd |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021 |quote=Arabian Nights, the work known in Arabic as ''Alf layla wa-layla'' |author=Marzolph, Ulrich |editor2=Gudrun Krämer |editor3=Denis Matringe |editor4=John Nawas |editor5=Everett Rowson}}</ref> جيتوڻيڪ [[عربي ٻولي]] علم ۽ تحقيق جي مکيه ٻولي هئي، پر بغداد جي علمي ماحول ۾ رڳو عرب نه، پر [[فارسي ماڻهو|فارسي]]، [[سرياني عيسائيت|سرياني]]،<ref>{{Cite book |quote=The population of Hira comprised its townspeople, the 'Ibad "devotees", who were Nestorian Christians using Syriac as their liturgical and cultural language, though Arabic was probably the language of daily intercourse. |date=1983 |editor-last=Yarshater |editor-first=E. |title=The Cambridge History of Iran |doi=10.1017/chol9780521200929 |isbn=978-1-139-05494-2}}</ref> [[اوڀر جو چرچ|نسطوري]]، [[يهودي]]، [[عباد|عرب عيسائي]]<ref>{{Cite book |title=Early Islam – The hidden origins of Islam: new research into its early history |last=Ohlig |first=Karl-Heinz |publisher=Prometheus Books |quote=The 'Ibad are tribes made up of different Arabian families that became connected with Christianity in al-Hira. |year=2013 |isbn=978-1-61614-825-6 |page=32 |oclc=914334282}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |last1=Beeston |first1=A.F.L. |last2=Shahîd |first2=Irfan |title=al-ḤĪRA |year=2012 |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |editor=P. Bearman |editor2=Th. Bianquis |editor3=C.E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W.P. Heinrichs |doi=10.1163/1573-3912_islam_sim_2891}}</ref> ۽ علائقي جي ٻين نسلي ۽ مذهبي گروهن جا ماڻهو پڻ شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Meri |first=Josef |date=12 January 2018 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006) |doi=10.4324/9781315162416 |isbn=978-1-315-16241-6}}</ref><ref>{{Cite journal |date=July 1933 |title=Sir Henry Lyons, F.R.S |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1933-07-08_132_3323/page/55 |journal=Nature |volume=132 |issue=3323 |page=55 |doi=10.1038/132055c0 |issn=0028-0836 |bibcode=1933Natur.132S..55. |s2cid=47244046|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |title=Medieval Islamic medicine |url=https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm |last=Pormann |first=Peter E. |date=2007 |publisher=Georgetown University Press |others=[[Savage-Smith, Emilie]]. |isbn=978-1-58901-160-1 |location=Washington, D.C. |oclc=71581787}}</ref><ref>{{cite web |url=http://humanitieswest.net/baghdad-in-its-golden-age-762-1300/ |title=Baghdad in Its Golden Age (762–1300) {{!}} 25–26 April 2014|last=HumWest|date=14 March 2015|website=Humanities West |access-date=5 February 2019 |archive-date=7 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020302/http://humanitieswest.net/baghdad-in-its-golden-age-762-1300/ |url-status=live}}</ref> هن گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي علمي ماحول کي وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ علمي ترقيءَ جي اهم سببن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Falagas |first1=Matthew E. |last2=Zarkadoulia |first2=Effie A. |last3=Samonis |first3=George |date=1 August 2006 |title=Arab science in the golden age (750–1258 C.E.) and today |journal=The FASEB Journal |volume=20 |issue=10 |pages=1581–1586 |doi=10.1096/fj.06-0803ufm |doi-access=free |pmid=16873881 |s2cid=40960150 |issn=0892-6638 |url=http://www.fasebj.org/content/20/10/1581.full.pdf |access-date=14 September 2022 |archive-date=21 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821205855/http://www.fasebj.org/content/20/10/1581.full.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Saliba |first=George |date=2007 |title=Islamic Science and the Making of the European Renaissance |url=https://archive.org/details/islamicsciencema0000sali |doi=10.7551/mitpress/3981.001.0001 |isbn=978-0-262-28288-8}}</ref><ref>{{Cite book |title=The House of Wisdom: How the Arabs Transformed Western Civilization |first=Jonathan |last=Lyons |date=2011 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-60819-190-1 |oclc=1021808136}}</ref> بغداد اسلامي مذهبي علم جو پڻ اهم مرڪز هو. [[الجاحظ]] [[معتزله|معتزلي]] فڪر جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[الطبري]] [[تفسير|قرآني تفسير]] جي علم ۾ نمايان علمي ڪم ڪيو.<ref name="Meri">Gordon, M.S. (2006). Baghdad. In Meri, J.W. ed. ''Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia''. New York: Routledge.</ref> ممڪن آهي ته پنهنجي قيام کان ٿوري عرصي پوءِ کان 930ع واري ڏهاڪي تائين بغداد [[تاريخي شهري آبادين جي ماپ|دنيا جو سڀ کان وڏو شهر]] رهيو هجي، جنهن کان پوءِ ان جي آبادي [[قرطبه، اندلس|قرطبه]] جي لڳ ڀڳ برابر ٿي وئي.<ref>{{cite web |url=http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm |title=Largest Cities Through History |publisher=Geography.about.com |date=2 November 2009 |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050527095609/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm |archive-date=27 May 2005 |url-status=live}}</ref> ڪيترن اندازن موجب پنهنجي عروج واري دور ۾ بغداد جي آبادي ڏهه لک کان وڌيڪ هئي.<ref>Matt T. Rosenberg, [http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm ''Largest Cities Through History''.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050527095609/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm |date=27 May 2005 }}</ref> ''[[هزار داستان]]''، جنهن کي وڏي پيماني تي ''الف ليلة وليلة'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي ڪيترين ئي ڪهاڻين جو پسمنظر هن دور جو بغداد آهي. خوشحالي ۽ شهري پکيڙ جي لحاظ کان بغداد ڪجهه عرصي لاءِ [[قسطنطنيه]] کان به اڳتي نڪري ويو هو.<ref>{{cite book |last1=Bobrick |first1=Benson |title=The Caliph's Splendor: Islam and the West in the Golden Age of Baghdad |url=https://archive.org/details/caliphssplendori0000bobr |date=2012 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-1-4165-6762-2 |page=[https://archive.org/details/caliphssplendori0000bobr/page/n84 65]}}</ref> هن دور جي بغداد جي نمايان خصوصيتن مان ان جون غيرمعمولي [[ڪتب خانو|لائبريريون]] پڻ هيون. ڪيترائي عباسي خليفا علم جا سرپرست هئا ۽ قديم توڙي همعصر ادب گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. جيتوڻيڪ اڳوڻي اموي خاندان جي ڪجهه شهزادن يوناني سائنسي ادب گڏ ڪرڻ ۽ ترجمو ڪرائڻ شروع ڪيو هو، پر يوناني علم جي وڏي پيماني تي سرپرستي پهريون ڀيرو عباسين ڪئي. انهن مان ڪيتريون لائبريريون ذاتي مجموعا هيون، جيڪي صرف مالڪن ۽ سندن ويجهن ساٿين لاءِ مخصوص هونديون هيون، پر خليفن ۽ اعليٰ عملدارن جون لائبريريون جلد ئي عوامي يا نيم عوامي نوعيت اختيار ڪرڻ لڳيون.<ref name="mackensen">Mackensen, Ruth Stellhorn . (1932). Four Great Libraries of Medieval Baghdad. ''The Library Quarterly: Information, Community, Policy'', Vol. 2, No. 3 (July 1932), pp. 279-299. University of Chicago Press.</ref> هن دور ۾ بغداد ۾ چار وڏيون لائبريريون قائم ٿيون. انهن مان سڀ کان پهرين مشهور خليفي [[المأمون]] جي لائبريري هئي، جيڪو 813ع کان 833ع تائين خليفي رهيو. ٻي وڏي لائبريري [[سابور بن اردشير]] 991ع يا 993ع ۾ پنهنجي علمي مجلس ۾ ايندڙ اديبن ۽ عالمن لاءِ قائم ڪئي.<ref name="mackensen" /> هن ٻي لائبريريءَ کي قيام کان رڳو لڳ ڀڳ ستر سال پوءِ سلجوقين ڦري ساڙي ڇڏيو. اها اهڙي قسم جي لائبريريءَ جو نمايان مثال هئي، جيڪا هڪ ادبي ۽ علمي جماعت جي ضرورتن ۽ دلچسپين مان وجود ۾ آئي هئي.<ref name="mackensen" /> آخري ٻه وڏيون لائبريريون [[مدرسو|مدرسن]] يا ديني تعليمي ادارن سان لاڳاپيل هيون. [[بغداد جو نظاميه مدرسو|نظاميه بغداد]] فارسي وزير [[نظام الملڪ]] قائم ڪيو، جيڪو ٻن شروعاتي سلجوق سلطانن جو وزير رهيو.<ref name="mackensen" /> هي ادارو 1258ع ۾ منگولن جي اچڻ کان پوءِ به ڪم ڪندو رهيو. [[مستنصريه مدرسو]]، جنهن وٽ انتهائي شاهوڪار لائبريري هئي، [[المستنصر (بغداد)|المستنصر]] قائم ڪيو، جيڪو بغداد جي آخري کان ٻيو عباسي خليفو هو ۽ 1242ع ۾ وفات ڪري ويو.<ref name="mackensen" /> اها بغداد جي عباسي خليفن طرفان قائم ڪيل آخري وڏي لائبريري ثابت ٿي. === جمود ۽ حملا (10هين–16هين صديون) === [[File:Bab al-Wastani northern gate.jpg|left|thumb|[[باب الوسطاني]]، جيڪو 1121ع ۾ تعمير ٿيو، بغداد جي تاريخي [[بغداد جا دروازا|دروازن]] مان اڄ تائين بچيل واحد دروازو آهي.]] 10هين صديءَ تائين بغداد جي آبادي لڳ ڀڳ 12 لک<ref name=Modelski>[[George Modelski]], ''World Cities: –3000 to 2000'', Washington, D.C.: FAROS 2000, 2003. {{ISBN|978-0-9676230-1-6}}. See also [http://faculty.washington.edu/modelski/ Evolutionary World Politics Homepage] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070520065457/http://faculty.washington.edu/modelski/ |date=20 May 2007}}</ref> کان 20 لک<ref>{{Cite book |title=International dictionary of historic places, Volume 4: Middle East and Africa |author1=Trudy Ring |author2=Robert M. Salkin |author3=K. A. Berney |author4=Paul E. Schellinger |year=1996 |publisher=[[Taylor and Francis]] |page=116}}</ref> جي وچ ۾ هئي. بغداد جي شروعاتي تيز واڌ وقت سان آهستي ٿي وئي، جنهن جا سبب [[عباسي خلافت|خلافت]] اندر سياسي ۽ انتظامي مسئلا هئا. انهن ۾ گاديءَ جو [[عباسي سامرا|سامرا]] ڏانهن منتقل ٿيڻ (808–819ع ۽ 836–892ع)، اولهندي ۽ ڏور اوڀر وارن صوبن جو وڃائجي وڃڻ ۽ [[ايران|ايراني]] [[بويهي خاندان|بويهين]] (945–1055ع) ۽ [[سلجوق ترڪ|سلجوق ترڪن]] (1055–1135ع) جي سياسي بالادستي شامل هئي. [[سلجوق]] وچ ايشيا جي [[اوغوز ترڪ|اوغوز ترڪن]] جو هڪ قبيلائي گروهه هئا، جن [[سني اسلام]] اختيار ڪيو. 1040ع ۾ هنن [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] کي شڪست ڏئي سندن علائقن تي قبضو ڪيو، ۽ 1055ع ۾ سلجوق اڳواڻ [[طغرل بيگ]] بغداد تي قبضي ۾ آيو. سلجوقن ان [[بويهي خاندان]] کي هٽايو، جيڪو ڪجهه عرصي کان بغداد تي حڪمراني ڪري رهيو هو. ان کان پوءِ سلجوق حڪمران عباسي خليفن جي نالي هيٺ [[سلطان]] طور حڪومت ڪندا رهيا ۽ پاڻ کي عباسي نظام جو حصو سمجهندا هئا. طغرل بيگ پاڻ کي عباسي خليفن جو محافظ سمجهندو هو.<ref>''Atlas of the Medieval World'' pg. 170</ref> [[File:Zubaida tomb.JPG|thumb|[[زمرد خاتون مسجد|زمرد خاتون جو مقبرو]]، جيڪو 1202ع ۾ تعمير ٿيو.]] بغداد مختلف دورن ۾ بار بار قبضي ۽ گهيرن هيٺ آيو. شهر [[بغداد تي قبضو (1394)|1394ع]]، [[بغداد تي قبضو (1534)|1534ع]]، [[بغداد تي قبضو (1624)|1623ع]] ۽ [[بغداد تي قبضو (1638)|1638ع]] ۾ قبضي هيٺ آيو، جڏهن ته [[بغداد جو گهيرو (812–813)|812ع]]، [[عباسي گهرو ويڙهه (865–866)|865ع]]، [[بغداد جي جنگ (946)|946ع]]، [[بغداد جو گهيرو (1157)|1157ع]] ۽ [[بغداد جو گهيرو (1258)|1258ع]] ۾ پڻ گهيرو ڪيو ويو. [[تيمور]] طرفان 1393ع ۽ 1401ع ۾ پڻ شهر تي حملا ڪيا ويا. 1058ع ۾ بغداد تي ترڪ جنرل ابو الحارث ارسلان البساسيري، جيڪو [[اسماعيلي]] فڪر سان لاڳاپيل هو، [[عقيلي خاندان|عقيلي]] قريش جي مدد سان قبضو ڪيو ۽ شهر کي [[فاطمي خلافت|فاطمين]] جي اثر هيٺ آندو.<ref>Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'', (New York: Oxford University Press, 2007), 6.</ref> سلجوقن جي بغداد اچڻ کان ٿورو اڳ البساسيري فاطمي امام-خليفي [[المستنصر بالله]] کان مدد گهري هئي ته جيئن هو اسماعيلي امام جي نالي تي بغداد تي قبضو ڪري سگهي. جديد تحقيق موجب مشهور فاطمي ''[[داعي]]'' المؤيد في الدين الشيرازي به البساسيري جي مدد ۾ سڌو ڪردار ادا ڪيو ۽ کيس [[موصل]]، [[واسط، عراق|واسط]] ۽ [[ڪوفو]] تي قبضي ۾ مدد ڏني.<ref name="Daftary, Farhad 1990">Daftary, Farhad. ''The Isma'ilis: Their History and Doctrines'' Cambridge: Cambridge University Press, 1990, 205-206.</ref> ڊسمبر 1058ع تائين بغداد ۾ شيعي طرز جو ''[[اذان]]'' رائج ڪيو ويو ۽ ''[[خطبو]]'' فاطمي امام-خليفي جي نالي تي پڙهيو ويو.<ref name="Daftary, Farhad 1990" /> البساسيري جي شيعي لاڙن باوجود کيس سني ۽ شيعي ٻنهي حلقن مان حمايت ملي، ڇاڪاڻ ته سلجوق اقتدار جي مخالفت ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل عنصر هئي.<ref>Daftary, Farhad. ''The Isma'ilis: Their History and Doctrines'' Cambridge: Cambridge University Press, 1990, 206.</ref> [[File:Fall Of Baghdad (Diez Albums).jpg|thumb|left|1258ع ۾ منگولن هٿان [[بغداد جو گهيرو (1258)|بغداد جي فتح]]|220x220px]] 10 فيبروري 1258ع تي [[چنگيز خان]] جي پوٽي [[هلاڪو خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[منگول]] فوجن [[بغداد جو گهيرو (1258)|بغداد جي گهيري]] دوران شهر تي قبضو ڪيو.<ref>[https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm Central Asian world cities] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120118121401/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |date=18 January 2012}}, George Modelski</ref> باهه، گهيري ۽ ڦرلٽ سبب شهر جا ڪيترائي پاڙا تباهه ٿي ويا. منگولن شهر جي وڏي حصي جي آباديءَ کي قتل ڪيو، جنهن ۾ خليفي [[المستعصم بالله]] پڻ شامل هو، ۽ بغداد جي وڏن حصن کي برباد ڪيو. شهر جي [[آبپاشي]] لاءِ استعمال ٿيندڙ [[واهه|واهن]] ۽ [[بند|بندن]] جو نظام پڻ تباهه ڪيو ويو. ان دور ۾ بغداد ۾ عيسائين ۽ شيعن سان نسبتاً رواداري برتي وئي، جڏهن ته سنين کي دشمن سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C.E. |editor2-last=Donzel |editor2-first=E. van |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W.P. |editor4-last=Pellat |editor4-first=Ch. |title=Encyclopaedia of Islam, Volume VII (Mif-Naz) |date=1998 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09419-2 |page=1032|title-link=Encyclopaedia of Islam}}</ref> بغداد جي ڦرلٽ سان بغداد ۾ عباسي خلافت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.historytoday.com/richard-cavendish/baghdad-sacked-mongols |title=Baghdad Sacked by the Mongols {{!}} History Today|website=historytoday.com |access-date=9 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910014525/https://www.historytoday.com/richard-cavendish/baghdad-sacked-mongols |archive-date=10 September 2018 |url-status=live}}</ref> ڪجهه ليکڪن هن واقعي کي [[اسلامي سونهري دور]] جي پڄاڻيءَ سان ڳنڍيو آهي ۽ دليل ڏنو آهي ته ان اسلامي تهذيب کي اهڙو وڏو ڌڪ رسايو، جنهن جا اثر ڊگهي عرصي تائين برقرار رهيا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=3qwuhK3BBH8C&pg=PA215 |title=Challenges of the Muslim World: Present, Future and Past |last1=Cooper |first1=William W. |last2=Yue |first2=Piyu |date=15 February 2008 |publisher=Emerald Group Publishing |isbn=978-0-444-53243-5 |access-date=9 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909223531/https://books.google.co.uk/books?id=3qwuhK3BBH8C&pg=PA215 |archive-date=9 September 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ بغداد [[ايلخاني سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ آيو، جيڪا منگول سلطنت مان الڳ ٿيل هڪ رياست هئي ۽ ايران مان حڪومت ڪندي هئي. آگسٽ 1393ع ۾ وچ ايشيائي ترڪ فاتح [[تيمور]]، جنهن کي تيمور لنگ پڻ چيو وڃي ٿو، [[شيراز]] کان رڳو اٺن ڏينهن جي سفر کان پوءِ بغداد تي قبضو ڪيو.<ref>{{Citation |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, US |editor1=Michael R.T. Dumper |editor2=Bruce E. Stanley |chapter=Baghdad |title=Cities of the Middle East and North Africa |date=2008}}</ref> سلطان [[احمد جلائر]] شام ڏانهن ڀڄي ويو، جتي مملوڪ سلطان [[برقوق]] کيس پناهه ڏني ۽ تيمور جي سفيرن کي قتل ڪرايو. تيمور بغداد جي حڪومت لاءِ [[سربداران|سربدار]] شهزادي خواجه مسعود کي مقرر ڪيو، پر [[بغداد تي قبضو (1394)|احمد جلائر جي واپسيءَ]] تي کيس شهر مان ڪڍيو ويو. [[File:Khan Murjan.jpg|thumb|[[خان مرجان]]، جيڪو 14هين صديءَ ۾ [[ڪاروان سراءِ]] طور تعمير ٿيو.]] 1401ع ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-منگول فاتح [[تيمور]] ٻيهر بغداد تي حملو ڪري شهر کي ڦريو.<ref>Ian Frazier, [https://www.newyorker.com/archive/2005/04/25/050425fa_fact4?currentPage=5 Annals of history: Invaders: Destroying Baghdad] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110607053406/http://www.newyorker.com/archive/2005/04/25/050425fa_fact4?currentPage=5 |date=7 June 2011 }}, ''[[The New Yorker]]'' 25 April 2005. p.5</ref> جڏهن سندس فوجن شهر تي قبضو ڪيو ته وڏي پيماني تي قتل عام ٿيو، ۽ روايتن موجب تيمور هر سپاهي کي ٻن قتل ڪيل ماڻهن جا سر آڻڻ جو حڪم ڏنو.<ref>[http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav042806.shtml New Book Looks at Old-Style Central Asian Despotism] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090118203132/http://eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav042806.shtml |date=18 January 2009 }}, EurasiaNet Civil Society, Elizabeth Kiem, 28 April 2006</ref> ان کان پوءِ بغداد مختلف علائقائي خاندانن جي ماتحت صوبائي گادي بڻيو. شهر تي منگول [[جلائري سلطنت|جلائرين]] (1400–1411ع)، ترڪ [[قرا قويونلو]] (1411–1469ع)، ترڪ [[آق قويونلو]] (1469–1508ع) ۽ ايراني [[صفوي سلطنت|صفوين]] (1508–1534ع) حڪمراني ڪئي. === عثماني ۽ مملوڪ دور (16هين–19هين صديون) === {{see also|بغداد ايالت|بغداد ولايت|بغداد جي تاريخ (1831–1917)}} 1509ع ۾ شاهه اسماعيل پهرئين جي اڳواڻيءَ ۾ [[صفوي سلطنت|صفوين]] بغداد تي قبضو ڪيو. شهر 1535ع تائين صفوي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جڏهن [[عثماني سلطنت]] ان تي قبضو ڪيو، پر 1624ع ۾ صفوين ٻيهر بغداد حاصل ڪيو. صفوي فوج جي شهر ۾ داخل ٿيڻ وقت قتل عام پڻ ٿيو. بغداد 1639ع تائين صفوي اثر هيٺ رهيو، جڏهن سلطان [[مراد چوٿون]] 1638ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪيو. 1534ع ۾ بغداد [[عثماني–صفوي جنگ (1532–1555)|عثمانين هٿان فتح]] ٿيو<ref>{{Citation |chapter=Ottoman Iraq: Geography, People and History |date=2011 |title=The Ottoman Origins of Modern Iraq |publisher=I.B.Tauris |doi=10.5040/9780755610983.ch-001 |isbn=978-1-84885-425-3}}</ref> ۽ [[عثماني عراق]] جي انتظامي گادي بڻيو.<ref name="Ceylan 2009 61"/> [[عثماني سلطنت]] جي دور ۾ بغداد جي زوال جو سلسلو جاري رهيو، جنهن جو هڪ سبب شهر جي عثماني حڪمرانن ۽ [[ايران|ايراني]] [[صفوي سلطنت|صفوين]] وچ ۾ ڊگهي دشمني هئي؛ صفوي بغداد جي [[سني اسلام|سني]] حڪمراني کي قبول نه ڪندا هئا. [[عثماني–صفوي جنگ (1623–1639)|1623ع کان 1638ع تائين]] بغداد ٻيهر ايراني حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ اهو وري عثمانين جي قبضي ۾ آيو.<ref>{{Citation |last=Güngörürler |first=Selim |chapter=Settings and Trends of the Ottoman–Safavid Detente |date=1 March 2024 |title=The Ottoman Empire and Safavid Iran, 1639-1683 |pages=15–35 |publisher=Edinburgh University Press |doi=10.3366/edinburgh/9781399510103.003.0002 |isbn=978-1-3995-1010-3}}</ref> بغداد مختلف دورن ۾ [[طاعون]] ۽ [[هيضو|هيضي]] جي سخت وبائن جو شڪار ٿيو،<ref>"''[https://books.google.com/books?id=F2TGkO7G43oC&pg=PA99 The Fertile Crescent, 1800-1914: a documentary economic history] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160504154243/https://books.google.com/books?id=F2TGkO7G43oC&pg=PA99 |date=4 May 2016 }}''". Charles Philip Issawi (1988). [[Oxford University Press US]]. p.99. {{ISBN|978-0-19-504951-0}}</ref> ۽ ڪجهه وبائن دوران شهر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو ختم ٿيڻ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>Suraiya Faroqhi, Halil İnalcık, Donald Quataert (1997). "''[https://books.google.com/books?id=c00jmTrjzAoC&pg=PA651 An economic and social history of the Ottoman Empire] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160513231157/https://books.google.com/books?id=c00jmTrjzAoC&pg=PA651 |date=13 May 2016 }}''". [[Cambridge University Press]]. p.651. {{ISBN|978-0-521-57455-6}}</ref> عثماني انتظام هيٺ شهر پهرين [[بغداد ايالت|ايالت]] ۽ پوءِ [[بغداد ولايت|ولايت]] جو حصو بڻيو.<ref>{{Citation |title=vilayet, n. |date=2 March 2023 |work=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oed/4317922580 }}</ref> هڪ دور ۾ بغداد وچ اوڀر جو سڀ کان وڏو شهر پڻ رهيو.<ref name="Cetinsaya-1890" /> 18هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ [[عراق جو مملوڪ خاندان|مملوڪ]] حڪومت هيٺ شهر ۾ نسبتاً بحالي آئي.<ref name="Cetinsaya-1890" /> 1831ع ۾ [[علي رضا پاشا (بغداد جو گورنر)|علي رضا پاشا]] سڌي عثماني حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي.<ref name="Cetinsaya-1890" /> 1851ع کان 1852ع ۽ ٻيهر 1861ع کان 1867ع تائين بغداد عثماني سلطنت جي طرفان [[محمد نامق پاشا]] جي گورنري هيٺ رهيو.<ref name="Cetinsaya-1890">Cetinsaya, Gokhan. ''Ottoman Administration of Iraq, 1890–1908''. London and New York: Routledge, 2006.</ref> ''[[نٽال انسائيڪلوپيڊيا]]'' موجب 1907ع ۾ بغداد جي آبادي 185,000 هئي.<ref name="Cetinsaya-1890" /> بغداد جي ميونسپالٽي 1868ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ ابراهيم الدفتري کي شهر جو پهريون ميئر مقرر ڪيو ويو.<ref name="neelwafurat-2025">{{Cite web |title=Nwf.com: الإدارة العثمانية في ولاية بغداد: جميل موسى النجا: كتب |url=https://www.neelwafurat.com/itempage.aspx?id=lbb146642-108021&search=books |access-date=15 February 2025 |website=www.neelwafurat.com}}</ref> 1869ع بغداد جي عثماني دور جي تاريخ ۾ اهم سال هو، ڇاڪاڻ ته ان دور کان هڪ نئين انتظامي ۽ سڌارن واري مرحلي جي شروعات ٿي. ان جا بنياد گورنر [[مدحت پاشا]] وڌا، جنهن [[تنظيمات]] واري دور ۾ سلطنت پاران منظور ڪيل ڪيترائي انتظامي، قانوني ۽ تعميراتي سڌارا بغداد ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="neelwafurat-2025" /> عثمانين لاءِ بغداد جي فوجي اهميت پڻ وڏي هئي، ۽ شهر ۾ عثماني فوج جي ڇهين ڪور جو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو ويو.<ref name="neelwafurat-2025" /> 19هين صديءَ تائين بغداد [[يهودي]] علم ۽ ديني تعليم جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref name="issuu-1846">{{Cite news |title=EIGHT YEARSI NASIA AND AFRICAFROM 1846 TO 1855. |url=https://issuu.com/dsegal2k/docs/ben2/260?ff=true |access-date=23 August 2018 |work=issuu |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320194322/https://issuu.com/dsegal2k/docs/ben2/260?ff=true }}</ref> شهر ۾ 6,000 کان وڌيڪ يهودي رهندا هئا ۽ ڪيترائي [[يشيوه]] موجود هئا.<ref name="issuu-1846" /> بغداد جي يهودي آبادي تيزيءَ سان وڌي؛ 1884ع تائين اها لڳ ڀڳ 30,000 ۽ 1900ع تائين اٽڪل 50,000 ٿي وئي، جيڪا شهر جي ڪل آباديءَ جي چوٿين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="issuu-1846" /> هن دور ۾ [[ڪردستان]] مان بغداد ڏانهن وڏي پيماني تي يهودي لڏپلاڻ پڻ جاري رهي.<ref name="issuu-1846" /> 19هين صديءَ جي وچ تائين بغداد جي يهودي مذهبي ڍانچي ۾ هڪ وڏي يشيوه پڻ شامل هئي، جيڪا هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ سٺ ربي تربيت ڪندي هئي.<ref name="issuu-1846" /> شهر ۾ يهودي مذهبي علم وڏي ترقي ڪئي ۽ ڪيترائي مشهور ربي پيدا ٿيا، جن ۾ يوسف حاييم بن الياس مزال-طوف، جيڪو [[بن اش حائي]] جي نالي سان مشهور هو (1834–1909)، ۽ ربي [[عبدالله سومخ]] (1813–1889) شامل آهن. هن ئي دور ۾ بغدادي يهودين چين، هندستان ۽ سنگاپور ۾ هڪ ڪامياب واپاري لڏپلاڻي برادري قائم ڪئي. <gallery widths="200" heights="160" mode="packed"> File:Baghdad Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|1609ع ۾ [[بغداد ايالت]] File:Baghdad Vilayet, Ottoman Empire (1900).png|1900ع ۾ [[بغداد ولايت]] File:Market-Place of Bagdad.jpeg|1876ع ۾ بغداد جو بازار </gallery> [[File:PARSONS(1808) p008 View of Bagdad on the Persian side of the Tigris.jpg|thumb|برٽش لائبريري ۾ 1808 جي بغداد جي ھڪ تصوير جنھن ۾ درياء دجله جي فارس واري پاسي کان ان جو منظر ڏيکاريل آهي ]] === 21هين صدي === ڪيترن ڏهاڪن تائين لاڳو اقتصادي پابندين سبب بغداد معاشي ۽ شهري جمود جو شڪار رهيو.<ref>{{Cite news |date=2002-12-26 |title=THREATS AND RESPONSES: LIFE IN IRAQ; In Baghdad, There's Little Romance in Music by Candlelight (Published 2002) |url=https://www.nytimes.com/2002/12/26/world/threats-responses-life-iraq-baghdad-there-s-little-romance-music-candlelight.html |access-date=2025-09-11 |language=en}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي پڄاڻيءَ تائين سرڪاري ڪوششن سان شهر ۾ ڪجهه تعمير نو شروع ٿي.<ref>{{Cite web |date=2002-10-22 |title=Iraq: Baghdad, a city dislocated from the outside world - Iraq {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-baghdad-city-dislocated-outside-world |access-date=2025-09-11 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> تباهه ٿيل سرڪاري آفيسون، صدارتي محل، پلون ۽ رستا بحال ڪيا ويا.<ref name=":7">{{Cite web |title=CNN - Inside Saddam's world - May 6, 2002 |url=https://edition.cnn.com/2002/ALLPOLITICS/05/06/time.saddam/index.html |access-date=2025-09-11 |work=CNN}}</ref> هوائي اڏي کي ٻيهر کوليو ويو ۽ لبنان، شام ۽ اردن سان هوائي اڏامون بحال ٿيون.<ref name=":7" /> [[ايماني مهم]] دوران ڪيترين مسجدن ۽ اسلامي ادارن جي تعمير ڪئي وئي. 2001ع ۾ بغداد جي ثقافتي ورثي جي بحاليءَ لاءِ هڪ وسيع منصوبو پڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Whitaker |first=Brian |date=3 January 2001 |title=The great survivor |url=https://www.theguardian.com/world/2001/jan/03/iraq.brianwhitaker |access-date=12 March 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> پراڻين مسجدن، گرجا گهرن، يهودي عبادتگاهن ۽ مندائين جي عبادتگاهن جي مرمت ڪئي وئي، پر جنگ شروع ٿيڻ سان اهي ڪوششون متاثر ٿيون.<ref name="Al-Jazeera">{{Cite news |date=12 December 2001 |title=Baghdad Municipality is preparing to restore al-Rashid Street to its historical status |url=https://www.aljazeera.net/culture/2001/12/12/%d8%a3%d9%85%d8%a7%d9%86%d8%a9-%d8%a8%d8%ba%d8%af%d8%a7%d8%af-%d8%aa%d8%b3%d8%aa%d8%b9%d8%af-%d9%84%d8%a5%d8%b9%d8%a7%d8%af%d8%a9-%d8%b4%d8%a7%d8%b1%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%b1%d8%b4%d9%8a%d8%af |work=Al-Jazeera |language=ar}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Scranton |first=Roy |date=2014-07-17 |title=Back to Baghdad: Life in the City of Doom |url=https://www.rollingstone.com/politics/politics-news/back-to-baghdad-life-in-the-city-of-doom-99814/ |access-date=2025-09-11 |magazine=Rolling Stone |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=2013-03-20 |title=Dying Iraq War Veteran Writes Last Letter to Bush and Cheney |url=https://www.rollingstone.com/politics/politics-news/tomas-young-dying-iraq-war-veteran-writes-last-letter-to-bush-and-cheney-95283/ |access-date=2025-09-11 |magazine=Rolling Stone |language=en-US}}</ref> [[File:Central Bank of Iraq.png|thumb|[[عراق جي مرڪزي بئنڪ جو ٽاور]]، جيڪو عراقي-برطانوي معمار [[زها حديد]] جي خاڪي موجب تعمير هيٺ آهي.]] [[File:Baghdad CBI TOWER Iraq.jpg|thumb|[[عراق جي مرڪزي بئنڪ جو ٽاور]]]] 2003ع کان 2020ع تائين بغداد مسلسل تشدد، بغاوت ۽ دهشتگرد ڪاررواين کان متاثر رهيو.<ref name="Tunzelmann-2021">{{Cite news |last=Tunzelmann |first=Alex von |date=8 July 2021 |title=The toppling of Saddam's statue: how the US military made a myth |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/08/toppling-saddam-hussein-statue-iraq-us-victory-myth |access-date=27 July 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> 2003ع ۾ آمريڪا جي اڳواڻيءَ واري اتحاد عراق تي حملو ڪيو.<ref name="Tunzelmann-2021" /> 9 اپريل تي آمريڪي فوجن بغداد تي قبضو ڪيو.<ref name="Tunzelmann-2021" /> [[فردوس چوڪ]] ۾ صدام حسين جو مجسمو ڪيرايو ويو، جيڪو سندس حڪومت جي خاتمي جي علامت بڻيو.<ref>{{Cite news |last=Wilson |first=Scott |date=20 May 2003 |title=Iraqis Killing Former Baath Party Members |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2003/05/20/iraqis-killing-former-baath-party-members/23a5fd36-e6eb-4cc6-bec4-87fca79bc571/ |access-date=3 April 2025 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> حڪومت جي خاتمي کان ٿوري عرصي پوءِ عراق ۾ آمريڪي اڳواڻيءَ واري انتظام خلاف بغاوت شروع ٿي.<ref name="Karon-2005">{{Cite magazine |last=Karon |first=Tony |date=29 March 2005 |title=A Power Vacuum in Iraq? |url=https://time.com/archive/6938882/a-power-vacuum-in-iraq/ |access-date=3 April 2025 |magazine=Time |language=en |archive-date=2 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502162210/https://time.com/archive/6938882/a-power-vacuum-in-iraq/ |url-status=dead }}</ref> ان دوران ڪجهه هنگاما پڻ ٿيا، جن شهري زندگيءَ ۾ وڌيڪ بي ترتيبي پيدا ڪئي.<ref>{{Cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=12 April 2003 |title=Chaos in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2003/apr/12/iraq6 |access-date=2 October 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref name="Vick-2023">{{Cite news |date=24 February 2024 |title=Riots Erupt as Iraqis Await Payment |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2003/10/05/riots-erupt-as-iraqis-await-payment/6e577fcd-6250-469a-abee-a9ef478d950e/ |access-date=2 October 2024 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> [[ڪرد]]، آشوري، مندائي ۽ يهودي سميت ڪجهه مذهبي ۽ نسلي اقليتن کي اغوا، موت جي ڌمڪين ۽ تشدد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="ISW-2025">{{Cite web |title=Institute for the Study of War |url=https://www.understandingwar.org/region/baghdad-city-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF |access-date=6 February 2025 |website=Institute for the Study of War |language=en}}</ref> 2 مارچ 2004ع تي عاشوري جي موقعي تي بغداد ۾ انتهائي موتمار بم ڌماڪن مان هڪ ٿيو، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 کان 100 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Sectarian Conflict: Who's to Blame? |url=https://archive.globalpolicy.org/security/issues/iraq/sectarian/2008/0408sectconflict.htm |access-date=2025-12-28 |website=archive.globalpolicy.org}}</ref><ref>{{Cite news |date=2004-03-03 |title=Shiites Massacred in Iraq Blasts |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2004/03/03/shiites-massacred-in-iraq-blasts/7a475b40-811b-4b7a-bf0c-a2eb0200e709/ |access-date=2025-12-28 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> [[الائمه پل]] تي ڀاڄ دوران 965 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. وقت سان تشدد شيعي ۽ سني هٿياربند گروهن ۽ اتحادي فوجن وچ ۾ گهرو ويڙهه جي صورت اختيار ڪئي. شيعي هٿياربند گروهن ۾ [[مقتدى الصدر]] جي [[جيش المهدي]] ۽ [[مزاحمت جو محور|ايران جي حمايت يافته خاص گروهه]] شامل هئا، جڏهن ته سني باغين ۾ [[عراق ۾ القاعده]] سڀ کان نمايان گروهن مان هڪ هو.<ref name="ISW-2025" /> 2003ع کان اڳ [[المنصور ضلعو]] مالدار سني آباديءَ جو اهم علائقو هو، پر جنگ کان پوءِ اهو جلد ئي سني بغاوت جو مضبوط مرڪز بڻجي ويو. شيعي هٿياربند گروهه [[صدر شهر]]، [[ڪاظميه]] ۽ اولهندي الرشيد ۾ سرگرم هئا، جڏهن ته [[باب الشرقي]] جيش المهدي جو مضبوط مرڪز بڻيو.<ref name="ISW-2025" /> بعد ۾ انهن اوڀر بغداد جي ڀرپاسي وارن ضلعن تائين پڻ پنهنجو اثر وڌايو. 9 نيسان، ڪراده ۽ [[الرصافه، عراق|الرصافه]] ۾ شيعي آباديءَ ۽ سياسي اثر جو غلبو هو.<ref name="ISW-2025" /> 2007ع ۾ اتحادي فوجن ۽ عراقي فوج بغداد ۾ ڪيترن باغي گروهن خلاف ڪامياب ڪارروايون ڪيون.<ref name="ISW-2025" /> 2009ع تائين تشدد جي سطح نمايان طور گهٽجي وئي، ۽ صوبائي چونڊن جي آس پاس وارو دور نسبتاً پرامن رهيو.<ref name="ISW-2025" /> تنهن هوندي به، اپريل 2009ع جي شروعات ۾ خودڪش ۽ گاڏين ۾ نصب ڌماڪيدار اوزارن جي حملن ۾ ٻيهر واڌ آئي.<ref name="ISW-2025" /> جنگ بغداد جي ٽرانسپورٽ، بجلي ۽ صفائيءَ واري بنيادي ڍانچي کي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو.<ref name="Tunzelmann-2021" /> جيتوڻيڪ 2011ع ۾ عراق جنگ رسمي طور ختم ٿي، پر عدم استحڪام جاري رهيو. بغداد [[عرب بهار]] سان لاڳاپيل احتجاجن کان پڻ متاثر ٿيو. بغاوت 2013ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ 2013ع کان 2017ع تائين هڪ ٻي جنگ شروع ٿي. ان دور کان پوءِ به بغداد ۾ ڪجهه وڏا دهشتگرد حملا ٿيا، جن ۾ [[2018ع جا بغداد بم ڌماڪا|جنوري 2018ع]] ۽ [[2021ع جا بغداد بم ڌماڪا|جنوري 2021ع]] جا خودڪش بم ڌماڪا شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=21 January 2021 |title=At least 32 killed as first suicide bombing in nearly 2 years rocks Baghdad |url=https://edition.cnn.com/2021/01/21/middleeast/iraq-baghdad-explosion-intl/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122065840/https://edition.cnn.com/2021/01/21/middleeast/iraq-baghdad-explosion-intl/index.html |archive-date=22 January 2021 |access-date=21 January 2021}}</ref> 3 جنوري 2020ع تي بغداد عالمي ميڊيا جي ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن ايراني جنرل [[قاسم سليماني]] کي بغداد هوائي اڏي ڀرسان [[قاسم سليماني جو قتل|آمريڪي ڊرون حملي ۾ قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite news |date=9 July 2020 |title=Qasem Soleimani: US strike on Iran general was unlawful, UN expert says |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53345885 |access-date=2 October 2024 |language=en-GB}}</ref> [[عراق جي تعمير نو|تعمير نو]] جي گهڻين ڪوششن جو مرڪز جنگ ۾ سخت متاثر ٿيل شهري بنيادي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي رهيو آهي. خانگي شعبي ذريعي پڻ ڪيترائي ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا. 2009ع جي آخر ۾ بغداد جي مرڪزي حصي جي ٻيهر تعمير لاءِ هڪ وڏو منصوبو تجويز ڪيو ويو، پر بدعنواني سان لاڳاپيل مسئلن سبب اهو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. ان کان پوءِ به استحڪام ۽ شهري بحاليءَ لاءِ ڪيترائي منصوبا شروع ڪيا ويا، جن ۾ تاريخي ماڳن جي مرمت ۽ شاپنگ مالن، هوٽلن ۽ آفيسن جهڙن جديد منصوبن جي تعمير شامل آهي. هوائي اڏي ۽ صدارتي ڪمپليڪس ڀرسان علائقو بغداد جي نئين سيڙپڪاري ۽ شهري واڌ جو اهم مرڪز بڻيو. ڊسمبر 2015ع ۾ [[يونيسڪو]] بغداد کي ادبي تخليقيت جي شعبي ۾ عرب دنيا جو پهريون شهر چونڊيو.<ref>{{Cite web |date=13 December 2015 |title=UNESCO chooses Baghdad as the first Arab city for literary creativity – Union of News Agencies of the Organization of Islamic Cooperation |url=https://una-oic.org/en/culture-and-arts/2015/12/13/7e63d4ee-4ff2-4611-aa32-b4a3ea257972/ |access-date=18 February 2024 |language=en}}</ref> == جاگرافي == [[File:Zawra Park landscape.jpeg|thumb|بغداد ۾ الزوراءَ پارڪ]] [[File:Bagdad-sat.JPG|thumb|[[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان نظر ايندڙ بغداد]] بغداد هڪ وسيع هموار ميدان تي واقع آهي، جنهن کي [[دجله درياهه]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿو. دجله جي اوڀر واري حصي کي [[الرصافه، عراق|رصافه]] ۽ اولهه واري حصي کي [[الڪرَخ]] چيو وڃي ٿو. شهر جي اڪثر زمين هموار ۽ هيٺاهين آهي ۽ [[چوٿون دور|چوٿين دور]] جي [[درياهي تلڇٽ|درياهي تلڇٽن]] مان ٺهيل آهي، ڇاڪاڻ ته دجله جي وقت بوقت ايندڙ وڏين ٻوڏن هن علائقي جي ارضياتي بناوت تي اثر وڌو آهي. [[دياله درياهه]] دجله جي هڪ شاخ آهي، جيڪا شهر جي ڏکڻ اوڀر کان وهي ٿي ۽ بغداد جي اوڀر وارن مضافاتي علائقن جي ڀرسان گذري ٿي. بغداد [[بصرو|بصري]] کان {{Convert|529.8|km|mi}} اتر اولهه، [[موصل]] کان {{Convert|402.9|km|mi}} ڏکڻ، [[اربيل]] کان {{Convert|366.8|km|mi}} ڏکڻ ۽ [[ڪربلا]] کان {{Convert|103.8|km|mi}} اتر اوڀر ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web |title=Baghdad · Baghdad Governorate, Iraq |url=https://www.google.com/maps/place/Baghdad,+Baghdad+Governorate,+Iraq/@33.1458711,44.2274836,41106m/data=!3m1!1e3!4m6!3m5!1s0x15577f67a0a74193:0x9deda9d2a3b16f2c!8m2!3d33.315241!4d44.3660671!16zL20vMDFmcW0?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI0MTEyNC4xIKXMDSoASAFQAw== |access-date=28 November 2024 |website=Baghdad · Baghdad Governorate, Iraq |language=en}}</ref> شهر جي ڏکڻ ۾ [[محموديه، عراق|محموديه]] واقع آهي، جنهن کي بغداد ڏانهن ڏکڻ کان ايندڙ اهم داخلي رستو سمجهيو وڃي ٿو. {{wide image|Tigris River in Baghdad (2016).jpg|700px|align-cap=center|بغداد مان وهندڙ دجله درياهه جو پانورامي منظر}} === آبهوا === بغداد ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] آهي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''BWh'' درجي ۾ اچي ٿي. هتي اونهارا انتهائي گرم، ڊگها ۽ خشڪ، جڏهن ته سيارا معتدل کان ٿڌڙا، ٿورڙا آلا ۽ مختصر هوندا آهن. جون کان آگسٽ تائين سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|44|°C|°F|0}} تائين پهچي ٿو ۽ گهڻي اس سبب موسم سخت گرم رهي ٿي. هن عرصي ۾ برسات جا واقعا تمام گهٽ رڪارڊ ٿيا آهن ۽ ڪنهن به اهڙي واقعي ۾ برسات {{cvt|1|mm|in|2|sp=us}} کان وڌيڪ نه رهي آهي.<ref name="Geert">{{cite web |url=http://www.knmi.nl/~oldenbor/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108062010/http://www.knmi.nl/~oldenbor/ |title=Geert Jan van Oldenborgh @ KNMI |date=11 July 2012 |archive-date=8 January 2014 |website=archive.is |access-date=20 May 2019 |url-status=live }}</ref> اونهاري ۾ رات جو به گرمي پد گهٽ ئي {{cvt|24|°C|°F}} کان هيٺ وڃي ٿو. بغداد ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{cvt|51.8|°C|°F}} هو، جيڪو 28 جولاءِ 2020ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie-mensuelle/40650/juillet/2020/baghdad.html |title=Climatologie mensuelle en juillet 2020 à Baghdad | climatologie depuis 1900 – Infoclimat |website=infoclimat.fr |access-date=28 July 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728224224/https://www.infoclimat.fr/climatologie-mensuelle/40650/juillet/2020/baghdad.html |url-status=live}}</ref><ref name="record">{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/weather/2020/07/29/baghdad-iraq-heat-record/ |title=Baghdad Soars to 125 Blistering Degrees, Its Highest Temperature on Record |newspaper=The Washington Post|date=29 July 2020 |access-date=31 July 2020 |last1=Cappucci |first1=Matthew |last2=Salim |first2=Mustafa |language=en-US |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731032954/https://www.washingtonpost.com/weather/2020/07/29/baghdad-iraq-heat-record/ |url-status=live}}</ref> بغداد جي ڏکڻ عراق جي دلدلن ۽ [[فارسي نار]] جي سامونڊي ڪنارن کان فاصلي سبب اونهاري ۾ [[گهم]] عام طور 50 سيڪڙو کان گهٽ رهي ٿي. اولهه جي ريگستاني علائقن مان ايندڙ [[مٽيءَ جا طوفان]] پڻ اونهاري ۾ عام آهن. سياري ۾ بغداد جي گرمي پد پڻ گرم ريگستاني آبهوا جي خاصيتن مطابق هوندو آهي. ڊسمبر کان فيبروري تائين سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|16|to|19|C|F|0}} جي وچ ۾ رهي ٿو، جڏهن ته ڪجهه ڏينهن تي اهو {{cvt|21|C|F|0}} کان به مٿي وڃي سگهي ٿو. شمارياتي طور سال ۾ ڪجهه ڀيرا رات جو گرمي پد نقطه انجماد کان هيٺ به وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1464 |title=World Weather Information Service |date=26 October 2016 |website=worldweather.wmo.int |access-date=26 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027054505/http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1464 |archive-date=27 October 2016 |url-status=live}}</ref> سالياني برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ جي وچ ۾ پوي ٿو. سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|150|mm|in|2}} آهي، جڏهن ته مختلف سالن ۾ اها وڌ ۾ وڌ {{cvt|338|mm|in|2}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ {{cvt|37|mm|in|2}} پڻ رڪارڊ ٿي آهي.<ref name="Geert" /> 11 جنوري 2008ع تي بغداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ کان پوءِ هلڪي برفباري رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |author=(AFP) – 11 January 2008 |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5huPkYk4bGVvo1Sa1tWeH-tgENiFw |title=Afp.google.com, First snow for 100 years falls on Baghdad |date=11 January 2008 |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100929173506/http://afp.google.com/article/ALeqM5huPkYk4bGVvo1Sa1tWeH-tgENiFw |archive-date=29 September 2010}}</ref> 11 فيبروري 2020ع تي شهر ۾ ٻيهر برفباري ٿي ۽ ڪيترن علائقن ۾ برف جمع ٿي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.bangkokpost.com/world/1855239/ultra-rare-snowfall-carpets-baghdad |title=Ultra-rare snowfall carpets Baghdad |newspaper=Bangkok Post |date=11 February 2020 |access-date=29 May 2020 }}</ref> {{Weather box | width = auto | location = بغداد (1991–2020 جا معمول) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan high C = 16.2 | Feb high C = 19.3 | Mar high C = 24.5 | Apr high C = 30.5 | May high C = 37.1 | Jun high C = 42.2 | Jul high C = 44.7 | Aug high C = 44.5 | Sep high C = 40.3 | Oct high C = 34.0 | Nov high C = 23.9 | Dec high C = 18.0 | Jan mean C = 10.0 | Feb mean C = 12.8 | Mar mean C = 17.5 | Apr mean C = 23.4 | May mean C = 29.5 | Jun mean C = 33.4 | Jul mean C = 35.8 | Aug mean C = 35.3 | Sep mean C = 31.2 | Oct mean C = 25.1 | Nov mean C = 16.5 | Dec mean C = 11.7 | Jan low C = 4.7 | Feb low C = 6.5 | Mar low C = 10.5 | Apr low C = 15.7 | May low C = 21.1 | Jun low C = 24.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 26.2 | Sep low C = 22.2 | Oct low C = 17.2 | Nov low C = 10.2 | Dec low C = 6.0 | Jan record high C = 24.8 | Feb record high C = 28.2 | Mar record high C = 36.6 | Apr record high C = 42.0 | May record high C = 46.7 | Jun record high C = 49.6 | Jul record high C = 51.8 | Aug record high C = 50.0 | Sep record high C = 48.4 | Oct record high C = 40.2 | Nov record high C = 35.6 | Dec record high C = 25.3 | year record high C = 51.8 | year high C = 30.6 | year low C = 14.9 | Jan record low C = -11.0 | Feb record low C = -10.0 | Mar record low C = -5.5 | Apr record low C = -0.6 | May record low C = 8.3 | Jun record low C = 14.6 | Jul record low C = 22.4 | Aug record low C = 20.6 | Sep record low C = 15.3 | Oct record low C = 6.2 | Nov record low C = -1.5 | Dec record low C = -8.7 | year record low C = -11.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 24.6 | Feb precipitation mm = 16.6 | Mar precipitation mm = 15.7 | Apr precipitation mm = 16.2 | May precipitation mm = 3.3 | Jun precipitation mm = 0.0 | Jul precipitation mm = 0.0 | Aug precipitation mm = 0.0 | Sep precipitation mm = 0.1 | Oct precipitation mm = 7.6 | Nov precipitation mm = 23.6 | Dec precipitation mm = 17.0 | unit precipitation days = | Jan precipitation days = 5 | Feb precipitation days = 5 | Mar precipitation days = 6 | Apr precipitation days = 4 | May precipitation days = 2 | Jun precipitation days = 0 | Jul precipitation days = 0 | Aug precipitation days = 0 | Sep precipitation days = 0 | Oct precipitation days = 1 | Nov precipitation days = 5 | Dec precipitation days = 6 | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 58.9 | Mar humidity = 48.7 | Apr humidity = 41.1 | May humidity = 31.4 | Jun humidity = 24.4 | Jul humidity = 23.8 | Aug humidity = 25.7 | Sep humidity = 30.9 | Oct humidity = 41.6 | Nov humidity = 57.9 | Dec humidity = 68.0 | Jan sun = 192.2 | Feb sun = 203.4 | Mar sun = 244.9 | Apr sun = 255.0 | May sun = 300.7 | Jun sun = 348.0 | Jul sun = 347.2 | Aug sun = 353.4 | Sep sun = 315.0 | Oct sun = 272.8 | Nov sun = 213.0 | Dec sun = 195.3 | Jan uv = 3 | Feb uv = 4 | Mar uv = 6 | Apr uv = 8 | May uv = 10 | Jun uv = 11 | Jul uv = 11 | Aug uv = 10 | Sep uv = 8 | Oct uv = 6 | Nov uv = 4 | Dec uv = 3 | source 1 = [[عالمي موسمياتي تنظيم]] (برسات وارن ڏينهن جا انگ 1976–2008)<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iraq/CSV/BAGHDAD_40650.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Baghdad |format=CSV | publisher = [[NOAA|National Oceanic and Atmospheric Administration]] | access-date = 2 August 2023 }} </ref><ref name=WMO> {{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm |title=World Weather Information Service – Baghdad |publisher=World Meteorological Organization |access-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625022518/http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm |archive-date=25 June 2013 |url-status=live }} </ref> | source 2 = Climate & Temperature<ref name=climatetemp> {{cite web |url=http://www.climatetemp.info/iraq/baghdad.html |title=Baghdad Climate Guide to the Average Weather & Temperatures, with Graphs Elucidating Sunshine and Rainfall Data & Information about Wind Speeds & Humidity |access-date=25 December 2011 |publisher=Climate & Temperature |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106135651/http://www.climatetemp.info/iraq/baghdad.html |archive-date=6 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/iraq/baghdad-climate#uv_index |title=Monthly weather forecast and climate for Baghdad, Iraq |access-date=27 April 2020 |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919180124/https://www.weather-atlas.com/en/iraq/baghdad-climate#uv_index |url-status=live }} </ref> | date = August 2010 }} == حڪمراني == {{see also|بغداد جي پاڙن ۽ ضلعن جي فهرست}} [[File:Palace in Baghdad.jpg|left|thumb|[[گرين زون]] ۾ هڪ سرڪاري عمارت]] انتظامي طور [[بغداد محافظو]] [[قضا|قضائن]] ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي [[ناحيو|ناحين]] ۾ ورهايل آهن.<ref name="USA Today-2007" /> ميونسپل سطح تي محافظو 9 ميونسپالٽين ۾ ورهايل آهي، جيڪي مقامي معاملن جا ذميوار آهن.<ref name="USA Today-2007" /> علائقائي خدمتون، تنهن هوندي به، هڪ [[ميئر]] جي نگرانيءَ هيٺ هم آهنگ ۽ سرانجام ڏنيون وڃن ٿيون، جيڪو ميونسپالٽين جي ڪم جي نگراني ڪري ٿو.<ref name="USA Today-2007" /> محافظي جي پاليسين بابت ذميواري محافظي ڪائونسل وٽ هوندي آهي.<ref name="USA Today-2007" /> شهر جون اهي سرڪاري انتظامي ورهاستون ميونسپل خدمتن جي فراهميءَ لاءِ انتظامي مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون، پر 2003ع تائين انهن جو ڪو سياسي ڪردار نه هو.<ref name="USA Today-2007" /> اپريل 2003ع کان آمريڪي ڪنٽرول هيٺ [[اتحادي عبوري اختيار]] مقامي انتظامي ادارن لاءِ نوان سياسي ڪم ٺاهڻ جو عمل شروع ڪيو.<ref name="USA Today-2007" /> شروعات ۾ ڌيان سرڪاري پاڙن اندر پاڙي وارين ڪائونسلن جي چونڊ تي ڏنو ويو، جن جا ميمبر پاڙي جي گڏجاڻين ذريعي چونڊيا ويندا هئا.<ref name="USA Today-2007" /> اتحادي عبوري اختيار هر پاڙي ۾ گڏجاڻين جو سلسلو منعقد ڪيو ته جيئن مقامي حڪومت جو طريقو، چونڊن جو عمل ۽ رهواسين جي شرڪت بابت ڄاڻ ڏني وڃي.<ref name="USA Today-2007" /> هر پاڙي جو عمل هڪ آخري گڏجاڻيءَ تي ختم ٿيندو هو، جتي نئين پاڙي ڪائونسل جا اميدوار پنهنجو تعارف ڪرائيندا هئا ۽ پاڙيسرين کان ووٽ گهُرندا هئا.<ref name="USA Today-2007" /> جڏهن 88 پاڙي ڪائونسلون قائم ٿي ويون ته هر ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان نمائندا چونڊي شهر جي نون ضلعي ڪائونسلن مان هڪ ڏانهن موڪليا.<ref name="USA Today-2007" /> هر ضلعي ڪائونسل ۾ پاڙن جي نمائندگيءَ جو انگ انهن جي آباديءَ جي تناسب سان مقرر ڪيو ويو.<ref name="USA Today-2007" /> ان کان پوءِ نون ضلعي ڪائونسلن پنهنجي ميمبرن مان نمائندا چونڊي 37 رڪني بغداد شهري ڪائونسل ۾ موڪليا.<ref name="USA Today-2007" /> بعد ۾ سرڪاري پاڙن جو انگ وڌائي 89 ڪيو ويو.<ref name="USA Today-2007" /> مقامي حڪومت جي هن ٽن سطحن واري نظام ذريعي بغداد جي رهواسين کي پاڙي، ضلعي ۽ پوءِ شهري ڪائونسل ذريعي مرڪزي حڪومت سان نمائندگيءَ جو رابطو ڏنو ويو.<ref name="USA Today-2007" /> ساڳيو طريقو بغداد شهر کان ٻاهر محافظي جي ٻين آبادين ۾ به نمائنده ڪائونسلون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="USA Today-2007" /> اتي 20 پاڙن (''ناحيه'') مان مقامي ڪائونسلون چونڊيون ويون ۽ انهن ڪائونسلن پنهنجي ميمبرن مان نمائندا چونڊي ڇهن ضلعي ڪائونسلن (''قضا'') ۾ موڪليا.<ref name="USA Today-2007" /> شهر اندر واري نظام وانگر، ضلعي ڪائونسلن وري پنهنجي ميمبرن مان نمائندا چونڊي 35 رڪني بغداد علائقائي ڪائونسل ۾ موڪليا. بغداد محافظي لاءِ مقامي حڪومتي نظام قائم ڪرڻ جو پهريون قدم بغداد صوبائي ڪائونسل جي چونڊ هو. اڳئين طريقي موجب صوبائي ڪائونسل جا نمائندا هيٺين ڪائونسلن مان، انهن ضلعن جي آباديءَ جي تناسب سان، چونڊيا ويا جن جي هو نمائندگي ڪندا هئا. 41 رڪني صوبائي ڪائونسل فيبروري 2004ع ۾ ڪم شروع ڪيو ۽ جنوري 2005ع جي قومي چونڊن تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ نئين صوبائي ڪائونسل چونڊي وئي. 127 الڳ ڪائونسلن تي ٻڌل هي نظام بظاهر پيچيده لڳي سگهي ٿو، پر بغداد محافظي ۾ لڳ ڀڳ ست ملين ماڻهو رهن ٿا. سڀ کان هيٺين سطح تي هر پاڙي ڪائونسل سراسري طور 75,000 ماڻهن جي نمائندگي ڪندي هئي. نَو ضلعي صلاحڪاري ڪائونسلون هي هيون:<ref name="USA Today-2007">{{cite news |title=New troops to move into Iraq |url=http://images.usatoday.com/news/graphics/troop_surge/flash.swf |work=USA Today |access-date=22 April 2007 |archive-date=5 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070605012753/http://images.usatoday.com/news/graphics/troop_surge/flash.swf |url-status=live}}</ref> {{Div col|content= * [[اعظميه]] * [[الڪرَخ]] ([[گرين زون]])<ref>{{cite web |url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=27637 |title=DefenseLink News Article: Soldier Helps to Form Democracy in Baghdad |publisher=Defenselink.mil |access-date=27 April 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090831135357/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=27637 |archive-date=31 August 2009 |url-status= dead}}</ref> * [[ڪراده]]<ref>{{cite web |url=http://www.defendamerica.mil/articles/june2005/a060105la2.html |title=Zafaraniya Residents Get Water Project Update – DefendAmerica News Article |publisher=Defendamerica.mil |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081228064722/http://www.defendamerica.mil/articles/june2005/a060105la2.html |archive-date=28 December 2008}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2006-03-26-councils-work_x.htm |work=USA Today |title=Basics of democracy in Iraq include frustration |first1=Thomas |last1=Frank |date=26 March 2006 |access-date=26 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515193647/http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2006-03-26-councils-work_x.htm |archive-date=15 May 2011 |url-status=live}}</ref> * [[ڪاظميه]]<ref>{{cite web |url=http://www.defendamerica.mil/articles/mar2004/a031804d.html |title=DefendAmerica News – Article |publisher=Defendamerica.mil |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227233739/http://www.defendamerica.mil/articles/mar2004/a031804d.html |archive-date=27 December 2008}}</ref> * [[المنصور ضلعو|المنصور]] * [[صدر شهر]] (الثورة)<ref>{{cite web |url=https://www.csmonitor.com/2003/1205/p01s04-woiq.html |title=Democracy from scratch |publisher=csmonitor.com |date=5 December 2003 |access-date=27 April 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100403220914/http://www.csmonitor.com/2003/1205/p01s04-woiq.html |archive-date= 3 April 2010 |url-status= live}}</ref> * [[الرشيد، بغداد|الرشيد]]<ref>{{cite web |url=http://www.defendamerica.mil/articles/sept2006/a091906dg2.html |title=Leaders Highlight Successes of Baghdad Operation – DefendAmerica News Article |publisher=Defendamerica.mil |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081228012249/http://www.defendamerica.mil/articles/sept2006/a091906dg2.html |archive-date=28 December 2008}}</ref> * [[الرصافه، عراق|الرصافه]] * [[نئون بغداد]] (تسع نيسان؛ 9 اپريل)<ref>{{Cite web |url=http://www.kcentv.com/news/c-article.php?cid=5&nid=235 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212142736/http://www.kcentv.com/news/c-article.php?cid=5&nid=235 |title=NBC 6 News – 1st Cav Headlines |archive-date=12 December 2007}}</ref> }} اهي نَو ضلعا اڳتي 89 ننڍن پاڙن ۾ ورهايل آهن، جيڪي مٿين ضلعن مان ڪنهن هڪ جو حصو ٿي سگهن ٿا. انهن پاڙن ۾ [[الغزاليه]]، [[العامريه]]، [[دوره، بغداد|الدوره]]، [[ڪراده]]، [[الجاديه]]، [[الحبناء]]، [[زيونه]]، [[السيديه]]، [[السعدون]]، [[الشعله]]، [[المحموديه]]، [[باب المعظم]]، [[البياع]]، [[الزعفرانيه]]، [[حي اور]]، [[الشعب، بغداد|الشعب]]، [[حي الجامعه]]، [[العدل]]، [[الخضراء]]، [[حي الجهاد]]، [[حي العامل]]، حي آور، [[الحريه، بغداد|الحريه]]، [[حيدر خانه]]، [[حي الشرطه]]، [[يرموڪ، بغداد|يرموڪ]]، [[جسر دياله]]، [[ابو دشير]]، [[الميدان چوڪ|الميدان]]، [[راغبه خاتون]]، [[عرب جبور]]، [[الفضل]]، [[العبيدي]]، [[الوشاش]]، [[الوزيريه]] ۽ [[البطاويين]] شامل آهن. == مشهور رستا == [[File:شارع المتنبي صباحا.jpg|thumb|پراڻي بغداد جو حصو [[المتنبي گهٽي]]، جيڪا بغداد ۾ ڪتابن جي وڪري جو اهم مرڪز آهي ۽ عباسي دور جي شاعر [[المتنبي]] جي نالي پٺيان نالو رکيل اٿس.]] [[File:شارع ابو نؤاس.jpg|thumb|ابو نواس گهٽي]] * [[حيفا گهٽي]] * [[حله روڊ]] – اتر کان [[يرموڪ، بغداد|يرموڪ]] رستي بغداد ۾ داخل ٿئي ٿو. * [[خلفاء گهٽي]] – تاريخي مسجدن ۽ گرجا گهرن وارو علائقو. * [[السعدون گهٽي]] – [[تحرير چوڪ، بغداد|تحرير چوڪ]] کان [[المسبح]] تائين پکڙيل آهي. * [[ابو نواس گهٽي]] – [[جمهوريه پل]] کان 14 جولاءِ معلق پل تائين دجله درياهه جي ڪناري سان هلي ٿي. * [[دمشق گهٽي]] – [[دمشق چوڪ]] کان [[بغداد هوائي اڏي وارو رستو]] تائين وڃي ٿي. * [[المتنبي گهٽي]] – ڪيترن ئي ڪتاب گهرن واري مشهور گهٽي، جنهن جو نالو ڏهين صديءَ جي عراقي شاعر [[المتنبي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي. * [[رابعه گهٽي]] * [[14 جولاءِ گهٽي]] ([[موصل روڊ]]) * [[مثنى الشيباني گهٽي]] * [[پورٽ سعيد گهٽي]] * [[الثوره گهٽي]] * [[القناة گهٽي]] – بغداد مان اتر کان ڏکڻ طرف گذري ٿي. * الخط السريع – محمد القاسم تيز رفتار رستو – بغداد مان اتر کان ڏکڻ طرف گذري ٿو. * صنعت گهٽي – [[ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، بغداد|ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] وٽان گذري ٿي ۽ بغداد ۾ ڪمپيوٽر واپار جو اهم مرڪز آهي. * [[النضال گهٽي]] * [[الرشيد گهٽي، عراق|الرشيد گهٽي]] – بغداد جي شهر مرڪز ۾ واقع آهي. * [[الجمهوريه گهٽي]] – بغداد جي شهر مرڪز ۾ واقع آهي. * [[فلسطين گهٽي]] * [[طريق المعسكر]] – الرشيد ڪئمپ وارو رستو. * [[اخروت گهٽي]] * [[بغداد هوائي اڏي وارو رستو]]<ref>{{cite web |url=http://www.dcswift.com/military/ntc/Baghdad%20Tourist%20Map.pdf |title=PowWeb |work=dcswift.com |access-date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429050421/http://www.dcswift.com/military/ntc/Baghdad%20Tourist%20Map.pdf |archive-date=29 April 2014 }}</ref> == آبادي == 2015ع ۾ بغداد جي آباديءَ جو ڪاٿو 72 لک 20 هزار لڳايو ويو، جڏهن ته ان جي ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1 ڪروڙ 5 لک ڄاڻائي وئي.<ref name="Baghdad2" /> [[قاهره]] کان پوءِ بغداد عرب دنيا جو ٻيو نمبر وڏو شهر ۽ [[وچ اوڀر جي وڏن ميٽروپوليٽن علائقن جي فهرست|وچ اوڀر جو چوٿون نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، جيڪو [[استنبول]] کان پوءِ واري درجي ۾ اچي ٿو.<ref name="Baghdad2" /> 21هين صديءَ جي شروعات ۾ لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهو بغداد ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Baghdad2">{{Cite web |title=Baghdad |url=https://euaa.europa.eu/country-guidance-iraq-2021/baghdad |access-date=25 December 2023 |website=European Union Agency for Asylum |language=en |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130175811/https://euaa.europa.eu/country-guidance-iraq-2021/baghdad |url-status=dead }}</ref> [[عراق ۾ جنگ (2013–2017)|2013ع کان 2017ع واري گهرو ويڙهه]] ۽ [[اتر عراق تي حملو (جون 2014)|2014ع ۾ اسلامي رياست جي حملي]] سبب لکين اندروني طور بي گهر ٿيل عراقي بغداد ڏانهن پناهه وٺڻ لاءِ لڏي آيا.<ref name="Baghdad2" /> === نسلي جوڙجڪ === [[File:Sayidat al-Nejat Cathedral in Baghdad.jpg|left|thumb|بغداد جي [[سيدة النجاة گرجاگھر]] ۾ عبادت ڪندي [[آشوري ماڻهو|آشوري]]]] بغداد جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عراقي [[عرب]]ن تي مشتمل آهي، جڏهن ته اقليتي نسلي گروهن ۾ [[ڪرد]]، [[فيلي]]، [[عراقي ترڪمان|ترڪمان]]، [[آشوري ماڻهو|آشوري]]، [[ڪاوليه]]، [[چرڪسي ماڻهو|چرڪسي]]، [[مندائي]] ۽ [[آرمينيائي ماڻهو|آرمينيائي]] شامل آهن.<ref name="Baghdad2" /><ref>{{Cite journal |date=6 November 2017 |title=Faili kurds |url=https://minorityrights.org/minorities/faili-kurds/ |language=en-GB |access-date=25 December 2023 |website=Minority Rights Group}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iraq – Arabs, Mesopotamia, Tigris-Euphrates |url=https://www.britannica.com/place/Iraq/Arabs |access-date=25 December 2023 |website=Encyclopædia Britannica |language=en}}</ref> 2003ع کان پوءِ جي واقعن بغداد جي نسلي جوڙجڪ تي نمايان اثر وڌو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Kurds of Baghdad |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |access-date=2025-09-09 |website=www.rudaw.net}}</ref> 2003ع ۾ بغداد ۾ لڳ ڀڳ 500,000 [[ڪرد]] رهندا هئا، جڏهن ته 2016ع تائين انهن جو انگ گهٽجي لڳ ڀڳ 300,000 رهجي ويو هو.<ref name=":0" /> انهن مان لڳ ڀڳ 150,000 شيعا هئا، جن مان گهڻا [[لري ٻولي|لري]] نسل سان واسطو رکندڙ هئا.<ref>{{Cite web |date=16 October 2023 |title=Kurds in Iraq |url=https://minorityrights.org/communities/kurds-3/ |language=en}}</ref> بغداد جو اهم ڪرد پاڙو شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع آهي، جنهن کي ''عقد الأكراد''، يعني ”ڪردن جو پاڙو“ سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last1=Salim |first1=Mustafa |last2=El-Ghobashy |first2=Tamer |last3=Kessler |first3=Glenn |last4=Bhattarai |first4=Abha |last5=Ovide |first5=Shira |last6=staff |first6=Washington Post |last7=Blake |first7=Aaron |last8=Vynck |first8=Gerrit De |date=31 October 2017 |title=For Kurds in Baghdad, the failed Kurdish independence bid provokes an identity crisis |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/10/31/for-kurds-in-baghdad-the-failed-kurdish-independence-bid-provokes-an-identity-crisis/ |access-date=3 April 2025 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> هتي 200 کان وڌيڪ ڪرد خاندان رهن ٿا، جيڪي ڪيترن ئي نسلن کان هن علائقي ۾ آباد آهن.<ref name="www.rudaw.net-2025">{{Cite web |title=ERROR |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |access-date=23 March 2025 |website=www.rudaw.net}}</ref><ref>{{cite book |last1=Ghassemlou |first1=A. R. |url=https://archive.org/details/peoplewithoutcou00elat |title=A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan |date=1993 |publisher=Olive Branch Press |isbn=978-1-56656-114-3 |pages=142–143 |language=en |orig-date=1978}}</ref> بغداد جا عيسائي گهڻو ڪري نسلي طور [[آشوري ماڻهو|آشوري]] ۽ [[آرمينيائي ماڻهو|آرمينيائي]] آهن.<ref name=":1">{{cite web |title=Archived copy |url=http://www.foia.cia.gov/docs/DOC_0001252339/0001252339_0005.gif |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015180905/http://www.foia.cia.gov/docs/DOC_0001252339/0001252339_0005.gif |archive-date=15 October 2012 |access-date=31 October 2013}}</ref> 20هين صديءَ جي وچ ڌاري اتر عراق ۽ ايران مان آشورين بغداد ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=تاريخ الاشوريين |url=https://www.betnahrain.net/Arabic/Books/wmbooks/william1.htm |access-date=2025-09-10 |website=www.betnahrain.net}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=بغداد – جمعية إغاثة الأيتام الأرمن (SOAR) |url=https://www.soar-us.org/ar/%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF/ |access-date=2025-09-10 |language=ar}}</ref> شهر جو تاريخي ”آشوري پاڙو“ [[دوره، بغداد|الدوره]] هو، جتي 2003ع ۾ لڳ ڀڳ 150,000 آشوري آباد هئا، جيڪي ان وقت راڄڌانيءَ جي ڪُل آباديءَ جو 3 سيڪڙو کان وڌيڪ هئا.<ref name="Spencer-2014">{{Cite news |last=Spencer |first=Richard |date=22 December 2014 |title=Iraq crisis: The last Christians of Dora |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/11307515/Iraq-crisis-The-last-Christians-of-Dora.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413063147/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/11307515/Iraq-crisis-The-last-Christians-of-Dora.html |archive-date=13 April 2018 |access-date=5 April 2018}}</ref> هن برادريءَ کي [[القاعده]] ۽ ٻين باغي گروهن طرفان اغوا، موت جون ڌمڪيون، ڀڃ ڊاهه ۽ گهرن کي باهيون ڏيڻ جهڙين ڪاررواين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Spencer-2014" /> 2014ع جي آخر تائين الدوره ۾ رڳو لڳ ڀڳ 1,500 آشوري رهجي ويا هئا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا [[ڪراده]] ضلعي ۾ رهندا هئا.<ref name="Spencer-2014" /> جنگ کان اڳ عراق ۾ لڳ ڀڳ 25,000 آرمينيائي رهندا هئا، جن جي اڪثريت بغداد ۾ آباد هئي.<ref name=":2" /> جيتوڻيڪ آرمينيائي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي، تنهن هوندي به بغداد اڃا تائين [[عراق جا آرمينيائي|عراق جي سڀ کان وڏي آرمينيائي برادري]] جو گهر آهي، جيڪا خاص طور [[باب الشرقي]] واري آرمينيائي پاڙي ۾ آباد آهي.<ref>{{Cite web |title=معلومات عامة عن الجالية |url=https://iraq.mfa.am/ar/community-overview |access-date=2025-09-10 |website=iraq.mfa.am |language=hy}}</ref> بغداد ۾ اندازاً 60,000 [[عراقي ترڪمان]] رهن ٿا، جن جون نمايان آباديون [[اعظميه]] ۽ [[راغبه خاتون]] جي پاڙن ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=تركمان العراق من هم وما هي مطاليبهم؟ |url=https://www.mafhoum.com/press7/197S22.htm |access-date=2025-09-10 |website=www.mafhoum.com}}</ref><ref>{{cite web |date=30 July 2004 |title=Report |url=http://www.turkmen.nl/1A_soitm/G-28-04-R-6.pdf |access-date=19 May 2023 |website=turkmen.nl}}</ref><ref>{{cite journal |last=Oğuzlu |first=Tarik H. |year=2004 |title=Endangered community:The Turkoman identity in Iraq |url=http://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/11693/49129/1/Endangered_community_the_Turkoman_identity_in_Iraq.pdf |journal=Journal of Muslim Minority Affairs |publisher=[[Routledge]] |volume=24 |issue=2 |page=313 |doi=10.1080/1360200042000296681 |hdl=11693/49129 |s2cid=56385519 |hdl-access=free}}</ref> شهر ۾ هڪ چرڪسي پاڙو پڻ موجود آهي، جتي [[عراق جا چرڪسي|عراق جي سڀ کان وڏي چرڪسي برادري]] آباد آهي.<ref name="ORSAM">{{cite journal |author1=Ahmet Katav |author2=Bilgay Duman |date=November 2012 |title=Iraqi Circassians (Chechens, Dagestanis, Adyghes) |url=http://www.orsam.org.tr/en/enUploads/Article/Files/20121116_134ingtum.pdf |journal=ORSAM Reports |issue=134 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403142200/http://www.orsam.org.tr/en/enUploads/Article/Files/20121116_134ingtum.pdf |archive-date=3 April 2013 |access-date=15 April 2013}}</ref><ref name="ORSAM2">{{cite journal |author1=Ahmet Katav |author2=Bilgay Duman |date=November 2012 |title=Iraqi Circassians (Chechens, Dagestanis, Adyghes) |url=http://www.orsam.org.tr/en/enUploads/Article/Files/20121116_134ingtum.pdf |journal=ORSAM Reports |issue=134 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403142200/http://www.orsam.org.tr/en/enUploads/Article/Files/20121116_134ingtum.pdf |archive-date=3 April 2013 |access-date=15 April 2013}}</ref><ref>{{Cite web |title=Circassian candidate: We number 50,000 citizens, and we do not have a representative in the government. |url=https://www.rudawarabia.net/notfound.html |access-date=2025-09-10 |website=www.rudawarabia.net |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203085110/https://www.rudawarabia.net/notfound.html |url-status=dead }}</ref> بغداد جي ميٽروپوليٽن علائقي ۽ ڀرپاسي واري محافظي ۾ [[ڪاوليه]]، [[افريقي عراقي]]، [[چيچن]] ۽ ٻيا نسلي گروهه پڻ آباد آهن.<ref>{{cite web |date=16 October 2023 |title=Roma in Iraq |url=https://minorityrights.org/communities/roma-19/#:~:text=Roma%2C%20sometimes%20referred%20to%20as,of%20Baghdad%2C%20Basra%20and%20Mosul}}</ref><ref>{{cite news |last1=Shadid |first1=Anthony |date=3 April 2004 |title=In a Gypsy Village's Fate, An Image of Iraq's Future |url=http://www.domresearchcenter.com/news/iraq/iraq2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223112039/http://www.domresearchcenter.com/news/iraq/iraq2.html |archive-date=23 February 2017 |access-date=23 October 2016 |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iraq |url=http://www.nowherepeople.org/iraq |access-date=14 March 2025 |website=NOWHERE PEOPLE |language=en-US}}</ref> === مذهب === [[File:Khulafa Central Mosque, the Coptic church, Baghdad, 1964.jpg|thumb|[[الخلفاء مسجد]]، جيڪا بنياد رکجڻ جي تاريخ موجب بغداد جي سڀ کان پراڻي اڄ تائين قائم مسجد آهي (908ع)، ان جي ڀرسان [[سينٽ جوزف جو لاطيني گرجاگھر]] (1871ع)؛ تصوير 1964ع جي آهي.]] بغداد جي آباديءَ جي اڪثريت [[عراق ۾ اسلام|مسلمان]] آهي، جڏهن ته [[عراق ۾ عيسائيت|عيسائي]]، [[يزيدي]]، [[يهودي]] ۽ [[مندائيت|مندائي]] پڻ شهر ۾ آباد آهن.<ref name="Al-Jawadain20092">{{cite web |script-title=ar:البدء بإعمار وتذهيب قبة الإمام الكاظم عليه السلام |url=http://www.aljawadain.org/AKHBAR/news.php?action=view&id=20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090813105330/http://www.aljawadain.org/AKHBAR/news.php?action=view&id=20 |archive-date=13 August 2009 |access-date=27 April 2009 |work=aljawadain.org |language=ae}}</ref> شهر ۾ مسجدون، گرجاگھر، يهودي عبادتگاهون ۽ مندائين جون عبادتگاهون سميت ڪيترائي مذهبي مرڪز موجود آهن.<ref name="Al-Jawadain20092" /> تاريخي طور بغداد ۾ [[سني اسلام|سني]] آباديءَ جي اڪثريت هئي، پر 21هين صديءَ جي شروعات تائين شهر جي لڳ ڀڳ 52 سيڪڙو آبادي [[عراق ۾ شيعه اسلام|شيعه]] هئي.<ref name="Baghdad2" /> عراق جي مجموعي آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو تناسب لڳ ڀڳ 29 کان 34 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي اولهندي ۽ اترين حصن ۾ انهن جي اڪثريت برقرار آهي.<ref name="Kamal-2016" /> 2003ع تائين بغداد جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو آبادي اهڙن خاندانن تي مشتمل هئي، جن ۾ شيعن ۽ سنين وچ ۾ شاديون ٿيل هيون.<ref name="Kamal-2016">{{Cite news |last1=Kamal |first1=Nesrine |date=18 June 2016 |title='Sushi' children defy Sunni-Shia divide |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36528536 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010175830/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36528536 |archive-date=10 October 2018 |access-date=21 July 2018 |publisher=BBC News}}</ref><ref name="Baghdad2" /> [[عراقي گهرو ويڙهه (2006–2008)|2006ع کان 2008ع واري گهرو ويڙهه]] ۽ [[عراق تي قبضو (2003–2011)|عراق تي قبضي]] دوران سني ۽ شيعه هٿياربند گروهن جي ويڙهه سبب بغداد جي ڪيترن پاڙن مان سني آبادي لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿي، جنهن سان شهر جي مذهبي جاگرافي ۾ نمايان تبديلي آئي.<ref name="Baghdad2" /> اڄ ڪيترائي پاڙا مڪمل يا گهڻو ڪري سني يا شيعه آهن، جڏهن ته [[يرموڪ، بغداد|يرموڪ]] جهڙا ڪجهه علائقا اڃا به مذهبي طور گڏيل آهن. بغداد جي [[عراق ۾ عيسائيت|عيسائي برادري]] گهڻو ڪري [[ڪلدياني ڪيٿولڪ چرچ]] ۽ [[سرياني ڪيٿولڪ چرچ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Blackwell Publishing Ltd-2017">{{Cite book |url=http://doi.wiley.com/10.1002/9781405166584 |title=The Blackwell Dictionary of Eastern Christianity |date=1 September 2017 |publisher=Blackwell Publishing Ltd |isbn=978-1-4051-6658-4 |editor-last=Parry |editor-first=Ken |location=Oxford, UK |pages=122–3 |language=en |chapter=Church of the East |doi=10.1002/9781405166584 |orig-date=1999 |editor2-last=Melling |editor2-first=David J. |editor3-last=Brady |editor3-first=Dimitri |editor4-last=Griffith |editor4-first=Sidney H. |editor5-last=Healey |editor5-first=John F.}}</ref> شهر ۾ [[اوڀر جو آشوري چرچ]] ۽ [[سرياني آرٿوڊوڪس چرچ]] جي پڻ نمايان موجودگي آهي، جڏهن ته عراق جون سڀ کان وڏيون [[آرمينيائي اپوسٽولڪ چرچ|آرمينيائي اپوسٽولڪ]] ۽ پروٽيسٽنٽ برادريون پڻ بغداد ۾ آهن.<ref>{{cite book |last=Fisher |first=William B. |title=The Middle East: A Physical, Social and Regional Geography |publisher=Routledge |year=1978 |isbn=978-0-416-71520-0 |location=London |page=363}}</ref> بغداد [[ڪلدياني ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر پڻ آهي، جنهن جي مذهبي نشست [[اسان جي ڏکن واري خاتون جو گرجاگھر]] ۾ آهي،<ref>{{cite web |title=Church of Mary Mother of Sorrows, Baghdad, Iraq (Chaldean) |url=http://www.gcatholic.org/churches/asia/3393.htm |website=gcatholic.org}}</ref> جڏهن ته [[قديم اوڀر جو چرچ]] جي مذهبي نشست ورجن گرجاگھر ۾ آهي.<ref name="Blackwell Publishing Ltd-2017" /> 2003ع جي [[عراق جنگ]] کان اڳ بغداد ۾ لڳ ڀڳ 300,000 کان 800,000 عيسائي رهندا هئا،<ref>{{cite book |last1=Walling |first1=Michael G. |title=Iraq Full Circle: From Shock and Awe to the Last Combat Patrol in Baghdad and Beyond |last2=Darron |first2=L. Wright |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2012 |isbn=978-1-78200-282-6 |pages=168}}</ref><ref name="Blackwell Publishing Ltd-2017" /> جيڪي خاص طور [[ڪراده]] ۽ [[دوره، بغداد|الدوره]] جهڙن پاڙن ۾ مرڪوز هئا؛ الدوره ۾ اٽڪل 150,000 عيسائي رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=Hanoosh |first=Yasmeen |title=The Chaldeans: Politics and Identity in Iraq and the American Diaspora |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2019 |isbn=978-1-78672-596-7 |page=174}}</ref> 2003ع کان پوءِ وڏي انگ ۾ عيسائي بي گهر ٿيا، جڏهن ته موصل تي داعش جي قبضي کان پوءِ ڪيترائي ٻيا عيسائي بغداد ڏانهن به لڏي آيا. موجوده اندازن موجب بغداد ۾ لڳ ڀڳ 100,000 عيسائي رهن ٿا، جيڪي گهڻو ڪري ڪراده ۽ [[المنصور ضلعو|المنصور]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite web |title=Christians in Baghdad close to Extinction |url=https://www.kirkuknow.com/en/news/65368 |access-date=10 March 2025 |website=Kirkuknow |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nabeel |first=Gilgamesh |title=Christians in Post-2003 Iraq: Fragmentation Dynamics, Ethnic and Sectarian Fault Lines |url=https://eismena.com/en/article/christians-in-post-2003-iraq-fragmentation-dynamics-ethnic-and-sectarian-fault-lines-2023-08-11 |access-date=10 March 2025 |website=cfri-irak.com |language=en |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319160602/https://eismena.com/en/article/christians-in-post-2003-iraq-fragmentation-dynamics-ethnic-and-sectarian-fault-lines-2023-08-11 |url-status=dead }}</ref> بغداد ڪنهن وقت [[بغداد جي يهودين جي تاريخ|دنيا جي اهم ترين يهودي برادرين]] مان هڪ جو گهر هو.<ref>{{Cite web |title=Reclaiming Iraq's Jewish Heritage {{!}} The Washington Institute |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/reclaiming-iraqs-jewish-heritage |access-date=20 July 2024 |website=washingtoninstitute.org |language=en}}</ref> 1948ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ 150,000 يهودي رهندا هئا، جيڪي بغداد جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هئا.<ref>{{Cite web |last=Studies |first=Stroum Center for Jewish |date=12 February 2021 |title=The Jews of medieval Iraq and Kurdistan: Surprising insights from Rabbi Benjamin of Tudela's 12th-century geography |url=https://jewishstudies.washington.edu/jewish-history-and-thought/jews-medieval-iraq-kurdistan-benjamin-of-tudela/ |access-date=11 November 2024 |website=UW Stroum Center for Jewish Studies |language=en-US}}</ref> سياسي ۽ سماجي دٻاءَ سبب گهڻا يهودي عراق ڇڏي ويا.<ref name="journeyman-2024">{{Cite web |title=Saddam's Iraq {{!}} Journeyman Pictures |url=https://www.journeyman.tv/film_documents/1181/transcript/ |access-date=11 November 2024 |website=journeyman.tv}}</ref> 1948ع کان پوءِ به لڳ ڀڳ 100,000 يهودي عراق ۾ رهجي ويا هئا، پر سندن تعداد بعد ۾ مسلسل گهٽجندو ويو.<ref>{{Cite news |date=15 April 2003 |title=Now Baghdad's last Jews have some hope |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/now-baghdads-last-jews-have-some-hope/28042122.html |access-date=7 December 2024 |work=BelfastTelegraph.co.uk |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> صدام حسين جي دور ۾ عراق جي لڳ ڀڳ 15,000 يهودين مان اڪثريت بغداد ۾ رهندي هئي. ان دور ۾ سفر جون پابنديون نرم ٿيڻ کان پوءِ ڪيترن يهودين ٻاهرين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="journeyman-2024" /> 2003ع تائين عراق ۾ لڳ ڀڳ 1,500 يهودي رهجي ويا هئا، جن مان گهڻا بغداد ۾ هئا، پر جنگ کان پوءِ سندن تعداد تيزيءَ سان گهٽجي ويو.<ref name="journeyman-2024" /> ڪجهه اندازن موجب اڄ به بغداد ۾ لڳ ڀڳ 160 يهودي غيرنمايان نموني رهن ٿا، خاص طور [[البطاويين]] ۽ [[الشورجه]] جي پراڻن يهودي پاڙن ۾.<ref name="Amwaj-2024">{{Cite web |title=Once thriving, Iraq's Jews on verge of vanishing |url=https://amwaj.media/article/once-thriving-iraq-s-jews-on-verge-of-vanishing |access-date=20 July 2024 |website=Amwaj.media |language=en }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="Miri-2024">{{cite web | url=https://www.chaldeannews.com/culture-and-history/2021/6/29/the-jewish-community-of-iraq-history-and-influence | archive-url=https://web.archive.org/web/20240722215536/https://www.chaldeannews.com/culture-and-history/2021/6/29/the-jewish-community-of-iraq-history-and-influence | archive-date=22 July 2024 | title=The Jewish Community of Iraq - History and Influence | work=Chaldean News }}</ref> تاريخي طور شهر ۾ [[عراق ۾ يهودي ماڳن جي فهرست|60 کان وڌيڪ يهودي عبادتگاهون، قبرستان ۽ زيارتگاهون]] موجود هيون، جن مان گهڻا 2003ع کان اڳ تائين محفوظ هئا.<ref name="Amwaj-2024" /> جنگ کان پوءِ انهن مان ڪيترن ماڳن جي حالت خراب ٿي وئي، ۽ اڄ رڳو ڪجهه اهم هنڌ، جهڙوڪ [[مئير تاويگ عبادتگاهه]] ۽ [[الحبيبيه يهودي قبرستان]]، باقي بچيا آهن.<ref name="Amwaj-2024" /><ref>{{Cite web |title=ERROR |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |access-date=10 March 2025 |website=www.rudaw.net}}</ref> [[عماره]] ۽ [[بصرو]] جهڙن روايتي آباد علائقن کان ٻاهر [[مندائي]] بغداد ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Baghdad Governorate">{{cite web |author=Baghdad Governorate |date=20 July 2019 |title=محافظ بغداد يزور مندى الصابئة المندائية ويهنئهم بالعيد الأكبر |url=https://www.youtube.com/watch?v=RiipVzPN1oU |access-date=13 December 2023 |via=YouTube}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين بهتر معاشي ۽ سماجي موقعن جي ڳولا ۾ ڪيترائي مندائي بغداد منتقل ٿيا.<ref name="Baghdad Governorate" /> انهن جي وڏي آبادي خاص طور القادسيه ۽ دوره وارن علائقن ۾ رهي ٿي، جيڪي سندن عبادتگاهن ۽ ثقافتي مرڪزن جي ويجهو آهن.<ref name="Baghdad Governorate" /> 2003ع کان پوءِ مندائين جي خلاف ٿيندڙ ظلمن ۾ پڻ نمايان تبديليون آيون.<ref name="Baghdad Governorate" /> بغداد ۾ [[بهائي مذهب|بهائين]] ۽ [[عراق ۾ سک مت|سکن]] جون پڻ ننڍيون برادريون موجود آهن.<ref name="BWNS-2013">{{Cite web |date=28 June 2013 |title=Sacred site in Baghdad destroyed {{!}} BWNS |url=https://news.bahai.org/story/961/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131104128/https://news.bahai.org/story/961/ |archive-date=31 January 2022 |access-date=31 January 2022 |website=Baháʼí World News Service |language=en}}</ref> بغداد جا سک گهڻو ڪري هندستاني نسل سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Baghdad2" /> 2003ع کان اڳ هندستان مان سک ياتري پڻ باقاعدگيءَ سان بغداد جو دورو ڪندا هئا.<ref name="Baghdad2" /> <gallery mode="packed"> File:Al- Saray Mosque جامع السراي.jpg|[[السراي مسجد]] File:جامع الخلاني.jpg|[[الخلاني مسجد]] File:مندى ديانة الصابئة المندائية في بغداد 01.jpg|بغداد جو [[صابئي-مندائي مندي، بغداد|مندائي مندي]] File:مبنى كنيسة الارمن.jpg|بغداد جو [[سينٽ گريگوري آرمينيائي گرجاگھر|آرمينيائي آرٿوڊوڪس گرجاگھر]] File:Assyrian Church.png|[[اسان جي ڏکن واري خاتون جو گرجاگھر]] جو اندروني منظر، جيڪو [[ڪلدياني ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر آهي </gallery> == معيشت == {{Panorama | image = File:View on Baghdad 2017.jpg | height = 150 | caption = بغداد جي مرڪزي ڪاروباري علائقي جو منظر }} بغداد عراق جو اهم واپاري ۽ مالي مرڪز آهي. شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آبادي رهي ٿي ۽ اهو عراق جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="sjsu-2024">{{Cite web |title=The Economic History of Baghdad |url=https://www.sjsu.edu/faculty/watkins/baghdad2.htm |access-date=26 September 2024 |website=sjsu.edu |archive-url=https://web.archive.org/web/20141203070731/https://www.sjsu.edu/faculty/watkins/baghdad2.htm |archive-date=3 December 2014 |url-status=live }}</ref> بغداد ترڪي، شام، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ واپاري رستن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="rawabet-2025a">{{Cite web |title=Economy of the largest cities of Iraq "Baghdad" – rawabt center |url=https://rawabetcenter.com/en/?p=6609 |access-date=31 January 2025 |website=rawabetcenter.com}}</ref> راڄڌاني هجڻ سبب شهر ۾ سرڪاري ادارا ۽ رياستي ڪمپنيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جيڪي روزگار جا اهم ذريعا آهن.<ref name="rawabet-2025a" /> عراق جو سرڪاري تعليمي نظام تاريخي طور [[صداميت|بعثي سوشلسٽ نظرين]] جي اثر هيٺ سرڪاري شعبي ۾ روزگار لاءِ ماڻهن کي تيار ڪرڻ تي زور ڏيندو رهيو آهي.<ref name="Equal Times-2023">{{Cite web |date=13 October 2023 |title=A new era of opportunity is opening up in Iraq with the development of the private sector and the creation of start-ups |url=https://www.equaltimes.org/a-new-era-of-opportunity-is?lang=en |access-date=22 January 2025 |website=Equal Times |language=en}}</ref> 2003ع کان پوءِ سرڪاري شعبو روزگار جا ڪافي موقعا پيدا ڪرڻ ۾ ڏکيائين جو شڪار رهيو، جڏهن ته خانگي شعبي جي واڌ به محدود رهي، جنهن سبب ڪجهه ڪمپنين ۾ پرڏيهي افرادي قوت تي دارومدار وڌيو.<ref name="Equal Times-2023" /> ان مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف غير سرڪاري تنظيمون شهر ۾ ڪاروباري انڪيوبيشن مرڪز قائم ڪري رهيون آهن.<ref name="equaltimes.org">{{Cite web |date=13 October 2023 |title=A new era of opportunity is opening up in Iraq with the development of the private sector and the creation of start-ups |url=https://www.equaltimes.org/a-new-era-of-opportunity-is?lang=en |access-date=28 September 2024 |website=Equal Times |language=en}}</ref> بغداد عراق جي ڪيترين اهم ڪمپنين ۽ ادارن جو هيڊڪوارٽر آهي، جن ۾ [[عراق نيشنل آئل ڪمپني]]، [[اسٽيٽ آرگنائيزيشن فار مارڪيٽنگ آف آئل]] ۽ [[عراقي ايئرويز]] شامل آهن.<ref name="rawabet-2025a" /> شهر ۾ وڏيون بيمه ڪمپنيون ۽ بئنڪون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[عراق جي مرڪزي بئنڪ]]، [[رافدين بئنڪ]] ۽ [[رشيد بئنڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه [[فرسٽ ابوظهبي بئنڪ]]، [[فرانسا بئنڪ]] ۽ [[سعودي نيشنل بئنڪ]] جا علائقائي مرڪز پڻ بغداد ۾ آهن.<ref name="rawabet-2025b">{{Cite web |title=Economy of the largest cities of Iraq "Baghdad" – rawabt center |url=https://rawabetcenter.com/en/?p=6609 |access-date=22 January 2025 |website=rawabetcenter.com}}</ref> [[هنيويل]]، [[شيل پي ايل سي|شيل]]، [[جنرل اليڪٽرڪ]]، [[سلام ايئر]] ۽ [[رابرٽ بوش گمب]] جهڙين گهڻ قومي ڪمپنين پڻ شهر ۾ علائقائي مرڪز قائم ڪيا آهن.<ref name="rawabet-2025b" /> بغداد ۾ [[عراق اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ واقع آهي، جيڪو 1992ع ۾ قائم ٿيو. انهن مان گهڻا مالي ۽ ڪاروباري ادارا [[الرشيد گهٽي، عراق|الرشيد گهٽي]]، [[ڪراده]] ۽ [[المنصور ضلعو|المنصور]] جي علائقن ۾ مرڪوز آهن.<ref name="rawabet-2025a" /> بغداد ماضيءَ ۾ پنهنجي گهڻي ثقافتي ورثي سبب علائقي جي اهم سياحتي منزلن مان هڪ هو.<ref name="Lebanon-2022">{{Cite news |date=25 October 2022 |title=Lebanon: Iraqi tourists provide unlikely boost for failing economy |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-63329846 |access-date=3 June 2024 |language=en-GB}}</ref> جنگين سبب سياحت ۾ وڏي گهٽتائي آئي، پر تازن سالن ۾ شهر ۾ سياحتي سرگرمين جي ڪجهه بحالي ڏٺي وئي آهي، جيتوڻيڪ ڪيترائي مسئلا اڃا برقرار آهن.<ref name="France 24-2022">{{Cite web |date=27 March 2022 |title=In a 'dangerous' land: tourists trickle back to Iraq |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220327-in-a-dangerous-land-tourists-trickle-back-to-iraq |access-date=3 June 2024 |website=France 24 |language=en}}</ref> بغداد ۾ ڪيترائي تاريخي، سائنسي ۽ فني عجائب گهر موجود آهن.<ref name="Shane-2023">{{Cite web |last=Shane |date=10 June 2023 |title=Is it safe to travel to Iraq as a tourist? |url=https://www.rockyroadtravel.com/is-it-safe-to-travel-to-iraq-as-a-tourist/ |access-date=3 June 2024 |website=Rocky Road Travel |language=en-US}}</ref><ref name="Travers-2024">{{Cite web |last=Travers |first=Alannah |title=Mutanabbi Street: An intellectual haven overcomes Iraq's pain |url=https://www.aljazeera.com/features/2023/3/17/mutannabi-street-slowly-re-emerges-20-years-on-from-iraq-war |access-date=3 June 2024 |publisher=Al Jazeera |language=en}}</ref> 2003ع کان پوءِ بغداد ۾ مذهبي سياحت ۾ واڌ ٿي آهي. [[الڪاظميه مسجد]]، [[ابو حنيفه مسجد]]، [[عبدالقادر گيلاني جو مقبرو]] ۽ [[براثا مسجد]] جهڙا مذهبي ماڳ خاص طور [[ايران]]، [[پاڪستان]] ۽ [[هندستان]] مان ايندڙ زائرين کي متوجه ڪن ٿا، جڏهن ته غير مذهبي سياحن جو وڏو حصو [[ترڪي]]، [[فرانس]] ۽ آمريڪا مان اچي ٿو.<ref name="Al Arabiya -2013">{{Cite web |date=4 April 2013 |title=Iraq's holy cities enjoy boom in religious tourism |url=https://english.alarabiya.net/life-style/art-and-culture/2013/04/04/Iraq-s-holy-cities-enjoy-boom-in-religious-tourism |access-date=31 January 2025 |website=Al Arabiya English |language=en}}</ref> اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهو مذهبي مقصدن لاءِ بغداد جو دورو ڪن ٿا.<ref name="Al Arabiya -2013" /> انهن زائرين ۾ [[شيعه اسلام|شيعه]] ۽ [[سني اسلام|سني]] مسلمان ٻئي شامل آهن.<ref>{{Cite news |title=Religious tourism is failing Iraq's economy {{!}} Ahmed Twaij {{!}} AW |url=https://thearabweekly.com/religious-tourism-failing-iraqs-economy |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108173511/https://thearabweekly.com/religious-tourism-failing-iraqs-economy |archive-date=8 November 2022 |access-date=31 January 2025 |work=AW |language=en |url-status=live }}</ref> شهر ۾ [[قالين]]، [[چمڙو|چمڙي]] ۽ [[ڪپڙي]] جون صنعتون، مختلف ورڪشاپ، [[سيمينٽ]] ۽ [[تمباڪو]] جا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="EB-2024">{{Cite web |date=20 December 2024 |title=Baghdad - Mosques, Palaces, Gardens {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Baghdad/Architecture-and-monuments#ref24875 |access-date=31 January 2025 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> صنعتي علائقا شهر جي مرڪز کان ٻاهرين ۽ مضافاتي حصن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ [[تاجي]] ۽ اتر بغداد جا علائقا شامل آهن.<ref name="EB-2024" /> بغداد ۾ صارفين ۽ صنعتي ضرورتن لاءِ مختلف شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ پروسيس ٿيل خوراڪ ۽ مشروبات، ڪپڙا، جوتا، ڪاٺ جون شيون، فرنيچر، ڪاغذ ۽ ڇپيل مواد، سرون، ڪيميائي شيون، پلاسٽڪ، برقي سامان ۽ ڌاتو توڙي غير ڌاتي شيون شامل آهن.<ref name="EB-2024" /> بغداد جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[بسمايه نئون شهر|بسمايه]] ۾ دنيا جي وڏين اڳ تيار ٿيل تعميراتي حصن جي ڪارخانن مان هڪ واقع آهي.<ref name="rawabet-2025b" /> زرعي طور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ کجين جا باغ پکڙيل آهن، جڏهن ته مقامي آباديءَ جو هڪ حصو مختلف فصلن جي پوک سان لاڳاپيل آهي.<ref name="rawabet-2025b" /> بغداد ۾، [[بابل محافظو|بابل]]، [[ڪربلا محافظو|ڪربلا]] ۽ [[القادسيه محافظو|قادسيه]] جهڙن ٻين صوبن وانگر، [[ايلومينيم]]، سيرامڪ خام مال، [[نڪل]]، [[مينگنيز]] ۽ [[ڪروميم]] جهڙن معدني وسيلن جي موجودگيءَ بابت رپورٽون ڏنيون ويون آهن، پر انهن ذخيرن جي صحيح مقدار اڃا طئي نه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته اهي دريافتون نسبتاً تازيون آهن ۽ مقامي فني وسيلن ۽ تجربي جون حدون موجود آهن.<ref name="rawabet-2025b" /> اوڀر بغداد ۾ هڪ [[تيل جو ميدان]] پڻ واقع آهي.<ref name="孙汝-2025">{{Cite web |last=孙汝 |title=Huge oil reserves discovered in central Iraq |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202501/21/WS678f5b34a310a2ab06ea85d0.html |access-date=22 January 2025 |website=www.chinadaily.com.cn}}</ref> شروعاتي طور ان ۾ تيل جي مقدار کي محدود سمجهيو ويو، پر کوٽائيءَ کان پوءِ معلوم ٿيو ته ذخيرا پهرين اندازن کان وڌيڪ آهن ۽ انهن جون واڌايون اتر ۾ [[صلاح الدين محافظو|صلاح الدين]] ۽ ڏکڻ ۾ [[واسط محافظو|واسط]] تائين پکڙيل آهن.<ref name="孙汝-2025" /> شهر ۾ [[دوره، بغداد|الدوره]] علائقي ۾ [[دوره آئل ريفائنري]] پڻ واقع آهي، جيڪا پيداوار جي لحاظ کان عراق جي وڏين تيل صاف ڪرڻ وارين سهولتن مان هڪ آهي.<ref name="rawabet-2025b" /> ان جي روزاني پيداوار {{convert|200000|oilbbl|m3}} کان وڌيڪ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته ترقياتي ڪم کان پوءِ ان جي پيداوار بابت مختلف اندازا پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="rawabet-2025b" /> [[عراق جي تعمير نو|عراق جي تعمير نو]] سان لاڳاپيل گهڻيون ڪوششون بغداد جي سخت متاثر ٿيل شهري بنيادي ڍانچي جي بحالي ۽ مرمت تي مرڪوز رهيون آهن.<ref name="ARCADD-2008">{{Cite web |title=ARCADD |url=http://www.arcadd.com/baghdad-cbd.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220055610/http://www.arcadd.com/baghdad-cbd.htm |archive-date=20 December 2008}}</ref> خانگي شعبي سان لاڳاپيل منصوبن ۾ [[عراق جي تعمير نو#تجويز ڪيل بغداد رينيسانس منصوبو|بغداد رينيسانس منصوبو]]، [[سندباد هوٽل ڪمپليڪس ۽ ڪانفرنس سينٽر]] ۽ [[عراق جي مرڪزي بئنڪ جو ٽاور]] شامل آهن. ان کان سواءِ رومانٽڪ آئيلينڊ ۽ بغداد گيٽ جهڙا منصوبا پڻ تجويز ڪيا ويا.<ref name="MSNBC/id/264259112">{{Cite news |last=Yacoub |first=Sameer |title=Baghdad plans to build giant Ferris wheel |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna26425911 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211141049/http://www.nbcnews.com/id/26425911/ |archive-date=11 December 2013 |access-date=27 August 2008 |publisher=NBC News}}</ref><ref name="Baghdad Governorate Website-2010">{{cite web |year=2010 |title=Baghdad Investment: Creating (1824) housing units in Baghdad. |url=http://www.baghdadgov.com/en/index.php?option=com_content&view=article&id=178:baghdad-investment-createing-of-1824-housing-units-in-baghdad&catid=25:the-project&Itemid=95 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323164726/http://www.baghdadgov.com/en/index.php?option=com_content&view=article&id=178:baghdad-investment-createing-of-1824-housing-units-in-baghdad&catid=25:the-project&Itemid=95 |archive-date=23 March 2010 |access-date=9 July 2010 |work=Baghdad Governorate Website}}</ref> ڪيترائي منصوبا بدعنواني ۽ انتظامي مسئلن سبب به متاثر ٿيا آهن.<ref name="nytimes22">{{cite news |last1=Mohammed |first1=Riyadh |last2=Leland |first2=John |date=29 December 2009 |title=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30baghdad.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006200141/http://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30baghdad.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=5 October 2014 |newspaper=The New York Times}}</ref> [[CNBC]] سان منسوب هڪ رپورٽ موجب بغداد لاءِ لڳ ڀڳ 150 تفريحي منصوبا رٿيل هئا.<ref name="موقع نبض-2025">{{Cite web |title=الغد برس {{!}} شبكة |url=https://nabd-com.translate.goog/s/116166814-da4f17/%D8%B4%D8%A8%D9%83%D8%A9-cnbc-%D8%B9%D8%AF%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%84%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%84-2022-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%81%D8%B9-%D9%84%D8%A3%D9%83%D8%AB%D8%B1-%D9%85%D9%86-3-%D9%85%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%8A%D9%86?_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc |access-date=22 January 2025 |website=موقع نبض |language=ar}}</ref> انهن مان ڪيترائي سرڪاري پاليسين ۽ انتظامي دير سبب متاثر ٿيا.<ref name="موقع نبض-2025" /> بغداد ۾ هر سال ڪيترائي نوان سياحتي ڪمپليڪس پڻ کوليا ويا آهن، جن مان ڪجهه جو ايراضي {{Convert|20000|m2|acre}} تائين ۽ وڏن منصوبن جو ايراضي {{Convert|50000|m2|acre}} کان به وڌيڪ آهي. انهن منصوبن جو مقصد واپار ۽ سياحت کي گڏيل سيڙپڪاري ماڊل طور ترقي ڏيڻ آهي.<ref name="موقع نبض-2025" /> تازن سالن ۾ بغداد جديد معاشي رجحانن کي پڻ اختيار ڪيو آهي، جن ۾ نون ڪاروبارن لاءِ مرڪز، آفيس جايون ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن مرڪز قائم ڪرڻ سان گڏ [[بغداد مال]] ۽ دجله وليج جهڙن شاپنگ مالن جي ترقي شامل آهي.<ref name="equaltimes.org"/> == آمدرفت == بغداد ۾ وڏي پيماني وارو عوامي آمدرفت جو نظام محدود آهي ۽ [[ٽيڪسي]] شهر ۾ آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. گهٽ ۾ گهٽ 2003ع کان بغداد جا رستا شديد ٽرئفڪ جام لاءِ مشهور رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Pegasus |title=Public Transport in Baghdad |url=https://www.flypgs.com//en/city-guide/public-transport-in-baghdad |access-date=17 July 2023 |website=flypgs.com |language=en |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717172417/https://www.flypgs.com//en/city-guide/public-transport-in-baghdad }}</ref> 2021ع ۾ پارليامينٽ جي ميمبر جاسم البخاتي موجب بغداد جا رستا لڳ ڀڳ 700,000 گاڏين جي گنجائش لاءِ ٺاهيا ويا هئا، جڏهن ته انهن تي گاڏين جو انگ 25 کان 30 لک تائين پهچي چڪو هو.<ref name="web-archive-org.translate.goog-2021">{{Cite web |date=25 February 2021 |title=العراق: معاناة الازدحام المروري |url=https://web-archive-org.translate.goog/web/20210225054954/https://www.alaraby.co.uk/society/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%AD%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%D9%8A?_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc |access-date=4 December 2024 |website=web-archive-org.translate.goog }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ان جو هڪ سبب 2003ع کان پوءِ گاڏين جي درآمد ۾ وڏي واڌ پڻ آهي.<ref name="web-archive-org.translate.goog-2021" /> ٽرئفڪ جام کان بچڻ لاءِ دجله درياهه تي ٻيڙين وسيلي آمدرفت پڻ مقبول ٿي آهي، ڇاڪاڻ ته درياهه پار ڪرڻ لاءِ ٻيڙين جو استعمال مسافرن جو وقت بچائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=- YouTube |url=https://www-youtube-com.translate.goog/watch?v=M5rT5WO2hwM&_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc |access-date=4 December 2024 |website=www-youtube-com.translate.goog | date=5 January 2010 }}</ref> خانگي ادارا پڻ شهر جي آمدرفت واري نظام کي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite web |date=10 July 2024 |title=TransitLab Aims To Transform Public Transport in Baghdad – Iraqi Innovators |url=https://iraqtech.io/how-transitlab-aims-to-transform-public-transport-in-baghdad/ |access-date=4 December 2024 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mohamedmeki |first1=Mohammed Zuhair |last2=Al-Mumaiz |first2=Maha |date=1 February 2021 |title=Improving the transportation system in Baghdad city |journal=IOP Conference Series: Materials Science and Engineering |volume=1067 |issue=1 |article-number=012087 |doi=10.1088/1757-899x/1067/1/012087 |issn=1757-8981|doi-access=free |bibcode=2021MS&E.1067a2087Z }}</ref> [[الڪرَخ]] ۽ [[الرصافه، عراق|الرصافه]] کي ملائيندڙ اهم پلن ۾ [[14 جولاءِ پل]]، [[الائمه پل]] ۽ [[الصرافيه پل]] شامل آهن.<ref name="Writer-2024">{{Cite web|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Iraq to build 19 bridges in Baghdad |url=https://www.zawya.com/en/projects/construction/iraq-to-build-19-bridges-in-baghdad-pd1siuyj |access-date=4 December 2024 |website=zawya.com |language=en}}</ref> 2023ع ۾ اختيارين بغداد ۾ 19 نيون پلون تعمير ڪرڻ جو منصوبو اعلان ڪيو، جيڪو جنگ کان پوءِ شهر جي تعمير نو جي ڪوششن جو حصو آهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران ڪيترين پلن کي نقصان پهتو هو.<ref name="Writer-2024" /> گهٽيون، شاهراهون ۽ رستا بغداد جي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو اهم حصو آهن.<ref name="ITCHY FEET TRAVELS-2023" /> [[السعدون گهٽي]] [[تحرير چوڪ، بغداد|تحرير چوڪ]] کان المسبح تائين پکڙيل آهي. ابو نواس گهٽي دجله جي ڪناري سان جمهوريه پل کان 14 جولاءِ معلق پل تائين هلي ٿي، جڏهن ته [[دمشق گهٽي]] [[دمشق چوڪ]] کان [[بغداد هوائي اڏي وارو رستو]] تائين وڃي ٿي.<ref name="ITCHY FEET TRAVELS-2023" /> [[حله روڊ]] [[يرموڪ، بغداد|يرموڪ]] وسيلي اتر کان بغداد ۾ داخل ٿئي ٿو. [[المتنبي گهٽي]] ڪيترن ڪتاب گهرن لاءِ مشهور آهي ۽ ان جو نالو ڏهين صديءَ جي شاعر [[المتنبي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جڏهن ته [[خلفاء گهٽي]] ۾ ڪيترائي تاريخي مسجدون ۽ گرجاگھر واقع آهن.<ref name="ITCHY FEET TRAVELS-2023">{{Cite web |date=27 May 2023 |title=The Streets of Baghdad |url=https://itchyfeetravels.com/the-streets-of-baghdad/ |access-date=4 December 2024 |website=ITCHY FEET TRAVELS |language=en}}</ref> === هوائي آمدرفت === عراق جي قومي هوائي ڪمپني [[عراقي ايئرويز]] بغداد جي [[بغداد بين الاقوامي هوائي اڏو|بغداد بين الاقوامي هوائي اڏي]] تان پنهنجون اڏامون هلائي ٿي.<ref name="AAC-2008">{{cite web |url=http://www.aaco.org/airlines_iraqi.asp |title=Iraqi Airways. |access-date=7 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518015038/http://www.aaco.org/airlines_iraqi.asp |archive-date=18 May 2008 |website=[[Arab Air Carriers Organization]]}}</ref> هوائي اڏو 1982ع ۾ صدام حسين طرفان ”صدام بين الاقوامي هوائي اڏو“ جي نالي سان کوليو ويو.<ref name="AAC-2008" /> [[خليج جنگ]] ۽ ان کان پوءِ لاڳو پابندين سبب اهو بند ڪيو ويو.<ref name="Woznicki-2024">{{Cite web |title=Saddam International Airport/Baghdad International Airport – springerin {{!}} Hefte für Gegenwartskunst |url=https://www.springerin.at/en/2003/2/saddam-international-airportbagdad-international-airport/ |access-date=4 December 2024 |website=springerin.at}}</ref> آگسٽ 2000ع ۾ هوائي اڏي کي ٻيهر کوليو ويو، جڏهن ته 2003ع ۾ عراق تي حملي کان پوءِ ان جو موجوده نالو اختيار ڪيو ويو.<ref name="Woznicki-2024" /> === تجويز ڪيل بغداد ميٽرو === {{Main|بغداد ميٽرو}} [[بغداد ميٽرو]] جو منصوبو پهريون ڀيرو 1970ع واري ڏهاڪي ۾ تجويز ڪيو ويو، پر جنگين ۽ اقتصادي پابندين سبب عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. عراق جنگ کان پوءِ عراقي اختيارين منصوبي کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ملڪ اندر عدم استحڪام سبب اهو ٻيهر دير جو شڪار ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2008/nov/18/iraq-baghdad-underground-train-network|title=Baghdad goes underground with $3bn metro plan|work=The Guardian|date=18 November 2008 |last1=Chulov |first1=Martin }}</ref> 2019ع ۾ رپورٽ ڪيو ويو ته ڏکڻ ڪوريا جي [[هيونڊي روٽيم]] ۽ فرانس جي [[السٽوم]] منصوبي جي تعمير ۾ شامل ٿينديون،<ref>{{Cite web |author=<!--Not stated--> Writer |last2=Projects |first2=Zawya |title=Iraq approves 2023 budget funds for Baghdad metro |url=https://www.zawya.com/en/projects/construction/iraq-approves-2023-budget-funds-for-baghdad-metro-fzub7skp |access-date=17 July 2023 |website=zawya.com |language=en}}</ref> پر تجويز ڪيل تعمير ان وقت شروع نه ٿي سگهي. فيبروري 2024ع واري منصوبي موجب بغداد ميٽرو مڪمل طور برقي ۽ [[خودڪار ريل گاڏي هلائڻ|خودڪار، بنا ڊرائيور]] ريل گاڏين تي ٻڌل هوندي. نيٽ ورڪ ۾ زمين هيٺان ۽ مٿانهين ٻنهي قسمن جا ريلوي حصا شامل ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي. تجويز ڪيل نظام ۾ ست مکيه لائينون شامل آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 148 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ هوندي، جڏهن ته 64 ميٽرو اسٽيشنون، چار ورڪشاپ ۽ ريل گاڏين جا ڊيپو، ڪيترائي آپريشن ڪنٽرول مرڪز ۽ 250 ميگاواٽ گنجائش واريون ست مکيه بجلي اسٽيشنون پڻ شامل هونديون. ان کان علاوه موبائل مواصلاتي نظام جا ڪيترائي ٽاور پڻ تجويز ڪيا ويا آهن. ميٽرو ۾ سي سي ٽي وي، انٽرنيٽ ۽ موبائل اوزارن جي چارجنگ لاءِ يو ايس بي پورٽ مهيا ڪرڻ جي رٿ آهي. عورتن ۽ ٻارن لاءِ الڳ گاڏيون، جڏهن ته خاص ضرورتن وارن ماڻهن، حامله عورتن ۽ بزرگن لاءِ مخصوص سيٽون رکڻ جو منصوبو آهي. ميٽرو اسٽيشنن کي بسن ۽ ٽيڪسين سميت ٻين عوامي آمدرفت جي نظامن سان ڳنڍڻ ۽ مسافرن لاءِ 10 پارڪنگ علائقا ٺاهڻ جي پڻ تجويز آهي. ريل گاڏين جي رٿيل رفتار 80 کان 140 ڪلوميٽر في ڪلاڪ ۽ روزاني مسافرن جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 32 لک 50 هزار رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://investpromo.gov.iq/wp-content/uploads/2024/03/3.-RFI-English-%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF-E-20.2.2024.pdf|title=Baghdad Metro Rail Project|publisher=Investpromo.gov.iq}}</ref> جولاءِ 2024ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته جرمن، فرانسيسي، اسپيني ۽ ترڪ ڪمپنين تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي ڪنسورشيم کي بغداد ميٽرو جي تعمير لاءِ 17.5 ارب آمريڪي ڊالرن جو ٺيڪو ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Muhsen |first1=Majda |last2=Projects |first2=Zawya |title=Iraq's Ministry of Transport to include Baghdad Metro in 2023 budget |url=https://metrorailtoday.com/news/iraq-appointed-a-consortium-for-construction-of-175-billion-baghdad-metro-rail-project |access-date=26 July 2024 |website=metrorailtoday.com/}}</ref> هن ڪنسورشيم ۾ [[السٽوم]]، [[سيسٽرا]]، [[ايس اين سي ايف]]، [[ٽالگو]]، [[ڊوئچي بئنڪ]] ۽ [[سينر]] شامل آهن. ان کان پوءِ ڪنسورشيم کي منصوبي جي فني، مالي ۽ آپريشنل تفصيلن بابت ڳالهين لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ منصوبي جي مڪمل ٿيڻ جي رٿيل تاريخ مئي 2029ع ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.railwaygazette.com/metros/baghdad-metro-project-consortium-selected/67035.article|title=Baghdad metro project consortium selected|publisher=Railwaygazette}}</ref> == شهري منظر == [[File:Bahallah path in Baghdad.jpg|left|thumb|بغداد جو بحال ڪيل تاريخي پاڙو]] بغداد جي قيام وقت [[بغداد جو گول شهر|گول شهر]] شهر جو مرڪزي حصو هو، پر منگول گهيري کان پوءِ اهو اصل شڪل ۾ باقي نه رهيو. بغداد جي گهٽين، شاهراهن، سوڙهين رستن ۽ چوڪن ۾ وڏي تعداد ۾ تاريخي، ثقافتي ۽ علمي ماڳ موجود آهن، جيڪي شهر جي شهري سڃاڻپ ۽ منظرنامي جو اهم حصو بڻجن ٿا. [[الرشيد گهٽي، عراق|الرشيد گهٽي]] بغداد جي اهم ترين شهري نشانين مان هڪ آهي. [[الرصافه، عراق|الرصافه]] ۾ واقع هيءَ گهٽي گهڻي عرصي تائين بغدادين لاءِ فني، علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهي. هتي ڪيترائي مشهور ٿيٽر ۽ تفريحي هنڌ پڻ موجود هئا، جن ۾ هلال ٿيٽر شامل هو، جتي مصري ڳائڻي [[ام ڪلثوم]] 1932ع جي بغداد واري دوري دوران ڳايو. ساڳئي علائقي ۾ چقمقچي ڪمپني پڻ ڪم ڪندي هئي، جيڪا ڪيترن عرب ڳائڻن جي موسيقي رڪارڊ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web |last=جواد |first=قحطان جاسم |title=أم كلثوم ونجيب الريحاني وبديعة مصابني قدموا أبرز أعمالهم على مسارحه.. جولة في شارع الرشيد في بغداد في ذكرى تأسيسه |work=الجزيرة نت |url=https://www.aljazeera.net/arts/2021/7/23/%d9%81%d9%8a-%d8%b0%d9%83%d8%b1%d9%89-%d8%aa%d8%a3%d8%b3%d9%8a%d8%b3%d9%87-%d8%b4%d8%a7%d8%b1%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%b1%d8%b4%d9%8a%d8%af-%d8%a3%d9%8a%d9%82%d9%88%d9%86%d8%a9 |access-date=23 July 2023 |publisher=Al Jazeera |language=ar}}</ref> هن گهٽيءَ تي قديم [[حيدر خانه مسجد]] ۽ ڪيترائي مشهور قهوه خانا پڻ واقع آهن، جن ۾ [[الزهاوي قهوه خانو]] ۽ [[برازيلين قهوه خانو]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=الحيدر خانة تتكسر معالمه ووزارة الثقافة تعلّق بإحباط على إعمار محتضن قادة ثورة العشرين! » وكالة بغداد اليوم الاخبارية |url=https://baghdadtoday.news/155095-.html |access-date=23 July 2023 |website=وكالة بغداد اليوم الاخبارية |language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=الگاردينيا – مجلة ثقافية عامة – مقاهي بغداد ... ذاكرة المكان وملتقى الثقافة |url=https://www.algardenia.com/2015-09-17-21-42-52/35437-2018-05-15-08-52-14.html |access-date=23 July 2023 |website=algardenia.com}}</ref> [[المتنبي گهٽي]] پراڻي بغداد جي ويجهو، الرشيد گهٽي سان لڳ واقع آهي. اها تاريخي طور بغداد ۾ ڪتابن جي وڪري جو اهم مرڪز رهي آهي ۽ اتي ڪيترائي ڪتاب گهر ۽ کليل ڪتابي اسٽال موجود آهن. گهٽيءَ جو نالو 10هين صديءَ جي مشهور عراقي شاعر [[المتنبي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref name="NYTimes2008">{{cite news |last=Owles |first=Eric |date=18 December 2008 |title=Then and Now: A New Chapter for Baghdad Book Market |url=http://baghdadbureau.blogs.nytimes.com/2008/12/18/then-and-now-a-new-chapter-for-baghdad-book-market/?hp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221035319/http://baghdadbureau.blogs.nytimes.com/2008/12/18/then-and-now-a-new-chapter-for-baghdad-book-market/?hp |archive-date=21 December 2008 |access-date=19 May 2010 |work=The New York Times}}</ref> گهٽي ڪتابن جي واپار سان ايتري گهري طرح لاڳاپيل آهي جو ان کي بغداد جي ادبي ۽ علمي برادريءَ جي دل ۽ روح طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="NYTimes2008" /> [[فردوس چوڪ]] بغداد جو هڪ کليل عوامي چوڪ آهي، جنهن جي ڀرسان فلسطين هوٽل ۽ شيراٽن اشتر هوٽل واقع آهن؛ ٻئي بغداد جي بلند عمارتن مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite news |date=17 December 2006 |title=Iraq: A Guide to the Green Zone |url=http://www.newsweek.com/iraq-guide-green-zone-105823 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127084118/http://www.newsweek.com/iraq-guide-green-zone-105823 |archive-date=27 January 2018 |access-date=27 January 2018 |newspaper=Newsweek}}</ref> 2003ع ۾ عراق تي حملي دوران هتي صدام حسين جو مجسمو ڪيرايو ويو، جنهن جي تصوير عالمي ميڊيا تي وڏي پيماني تي نشر ٿي. [[قشله]] يا قيشله [[الرصافه، عراق|الرصافه]] ۾ دجله جي ڪناري تي واقع هڪ تاريخي ڪمپليڪس ۽ عوامي چوڪ آهي.<ref name="Arraf-2018">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/12/al-qushla-iraq-oasis-free-expression-201412287593144958.html Al-Qushla: Iraq's oasis of free expression.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116193419/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/12/al-qushla-iraq-oasis-free-expression-201412287593144958.html|date=16 January 2018}} ''Al-Jazeera''. Retrieved 16 January 2018.</ref> ان جي ڀرپاسي ۾ بغداد جا ڪيترائي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ گڏ ٿيل آهن، جن ۾ [[المتنبي گهٽي]]، عباسي دور جو محل، پل، عثماني دور جون مسجدون ۽ [[مستنصريه مدرسو]] شامل آهن.<ref name="Arraf-2018" /> قشله عثماني دور ۾ فوجي ڇانوڻي طور ترقي ڪئي، پر بعد ۾ بغدادين لاءِ تفريح، شاعري پڙهڻ ۽ سماجي گڏجاڻين جو هنڌ بڻجي وئي.<ref name="Arraf-2018" /> ان جي نمايان خاصيتن مان تاريخي گهڙيال ٽاور آهي، جيڪو [[جارج پنجون]] طرفان عطيو ڪيو ويو هو.<ref name="Arraf-2018" /> سڄو علائقو [[يونيسڪو]] جي [[عراق ۾ عالمي ورثي جي ماڳن جي فهرست|عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5880/ 5880] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104073321/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5880/|date=4 January 2018}}. ''UNESCO''. Retrieved 16 January 2018.</ref> === فن تعمير === 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪن ۾ [[صدام حسين]] جي حڪومت بغداد ۾ ڪيترائي نوان يادگار، مسجدون، محل ۽ هوٽلون تعمير ڪرايون.<ref>{{Cite web |last=Ouroussoff |first=Nicolai |date=15 December 2003 |title=Patron of fear |url=https://www.latimes.com/la-et-ouroussoff15dec15-story.html |access-date=20 May 2025 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> شهر جي ڪجهه گهٽين جي فن تعمير ۽ جمالياتي انداز تي [[رينيسانس فن تعمير]] جا اثر پڻ ڏٺا وڃن ٿا، جڏهن ته روايتي عراقي [[مشربيه|شناشيل]] پڻ بغداد جي شهري فن تعمير جي اهم خصوصيت آهن.<ref>{{Cite web |date=21 June 2017 |title=عراقٌ انا {{!}} الشـناشـيل ج2 |url=https://iraqonana.com/2017/06/21/%d8%a7%d9%84%d8%b4%d9%80%d9%86%d8%a7%d8%b4%d9%80%d9%8a%d9%84-%d8%ac2/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230614022127/https://iraqonana.com/2017/06/21/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%80%D9%86%D8%A7%D8%B4%D9%80%D9%8A%D9%84-%D8%AC2/ |archive-date=14 June 2023 |access-date=23 July 2023 |website=عراقٌ انا |language=ar}}</ref> ==== جديد نشانِيُون ==== [[File:Al-Faw palace on the Victory Base Complex in Baghdad, Iraq.jpg|thumb|[[الفاو محل]]، جيڪو هاڻي [[آمريڪي يونيورسٽي آف عراق - بغداد|آمريڪي يونيورسٽي آف عراق، بغداد]] لاءِ استعمال ٿئي ٿو.|left]] بغداد جي جديد نمايان ماڳن ۾ [[عراق جو قومي عجائب گھر]] شامل آهي، جنهن جي نوادرات جو وڏو حصو 2003ع جي حملي دوران ڦريو ويو، ۽ مشهور [[فتح جا هٿ]] محرابون شامل آهن.<ref name="Burkeman-2003">{{Cite news |last=Burkeman |first=Oliver |date=15 April 2003 |title=Ancient archive lost in Baghdad library blaze |url=https://www.theguardian.com/world/2003/apr/15/education.books |access-date=28 November 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> انهن محرابن کي تاريخي يادگار طور برقرار رکڻ يا ڊاهڻ بابت مختلف سياسي ڌرين وچ ۾ بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Burkeman-2003" /> [[عراق جي قومي لائبريري ۽ آرڪائيو]] ۾ محفوظ هزارين قديم مخطوطا پڻ صدام جي دور ۾ تباهه ٿيا هئا.<ref name="Burkeman-2003" /> [[گرينڊ فيسٽيوٽيز اسڪوائر]] بغداد جو اهم عوامي تقريبن وارو چوڪ آهي، جتي عراقي جنگي يادگارن مان ٽي اهم يادگار واقع آهن: [[شهيد يادگار]]، [[فتح جو محراب]] ۽ [[اڻڄاتل سپاهي جو يادگار]].<ref name="Makiya">{{citation |last1=Makiya |first1=K. |title=The Monument: Art, Vulgarity, and Responsibility in Saddam Hussein's Iraq |page=29 |last2=Al-Khalilm |first2=S.}}</ref> [[شهيد يادگار]]، جنهن کي ”مارٽيرز ميموريل“ پڻ چيو وڃي ٿو، بنيادي طور [[ايران–عراق جنگ]] ۾ مارجي ويل عراقي سپاهين جي ياد ۾ ٺاهيو ويو هو.<ref name="Makiya" /> بعد ۾ ڪيترن عراقين ان کي عراق جي سڀني شهيدن جي علامت طور ڏسڻ شروع ڪيو، جن ۾ داعش خلاف ايران ۽ شام سان گڏ وڙهندڙ پڻ شامل آهن.<ref name="Makiya" /> يادگار 1983ع ۾ کوليو ويو ۽ ان جو خاڪو عراقي معمار سامان ڪمال ۽ مجسمه ساز [[اسماعيل فتح الترڪ]] تيار ڪيو هو.<ref name="Makiya" /> جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي يادگار اڳوڻي حڪومتي طاقت جي علامت هئا، پر اهي بغداد جي جديد فن تعمير واري ورثي جو حصو بڻجي چڪا آهن. [[الڪاظميه مسجد|مسجد الڪاظمين]] بغداد جي [[ڪاظميه]] علائقي ۾ واقع هڪ اهم شيعه زيارتگاهه آهي.<ref name="Al-Jawadain20092"/><ref name="dome">{{cite web |script-title=ar:افتتاحية قبة الامام الجواد عليه السلام |url=http://www.aljawadain.org/AKHBAR/news.php?action=view&id=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090813105435/http://www.aljawadain.org/AKHBAR/news.php?action=view&id=5 |archive-date=13 August 2009 |access-date=27 April 2009 |work=aljawadain.org |language=ar}}</ref> هتي [[اثنا عشري شيعه|اثنا عشري شيعن]] جي ستين ۽ نائين [[امامت (شيعه عقيدو)|امامن]]، [[موسى ڪاظم]] ۽ [[محمد تقي]]، جا مقبرا موجود آهن. انهن ٻنهي سان ”ڪاظمين“، يعني ”ڪاوڙ پي وڃڻ وارا ٻه“، جو لقب لاڳاپيل آهي.<ref name="KazemOmmolKitab">{{cite web |title=تاریخچه حرم کاظمین |url=http://kazem.ommolketab.ir/تاريخچه-حرم-كاظمين/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310210746/http://kazem.ommolketab.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%83%D8%A7%D8%B8%D9%85%D9%8A%D9%86/ |archive-date=10 March 2018 |access-date=15 June 2017 |publisher=kazem.ommolketab.ir |language=fa}}</ref><ref name="dome" /><ref name="Al-Jawadain20092"/> ڪيترائي شيعه زائرين پري پري کان انهن امامن جي زيارت لاءِ هتي اچن ٿا.<ref name="Al-Jawadain20092"/><ref name="dome" /> [[اعظميه]] گهڻو ڪري سني آبادي وارو علائقو آهي، جتي [[ابو حنيفه مسجد]] واقع آهي. هي مسجد سني امام [[ابو حنيفه]] سان لاڳاپيل آهي. ''الاعظميه'' جو نالو ابو حنيفه جي لقب ''الامام الاعظم''، يعني ”وڏو امام“، مان نڪتل آهي.<ref name="al-Aadhamy – p.29">{{cite book |last1=al-Aadhamy |title=History of the Great Imam mosque and al-Adhamiyah mosques 1 |page=29}}</ref><ref name="History of the Mosque of Abu Hanifa and its school">{{cite web |last1=Al Shakir |first1=Osama S. |date=20 October 2013 |title=History of the Moof Abu Hanifa and its school |url=http://abu-hanefa.blogspot.com/2013/10/blog-post_30.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831083952/https://abu-hanefa.blogspot.com/2013/10/blog-post_30.html |archive-date=31 August 2017 |access-date=20 June 2017 |website=Abu Hanifa An-Nu'man Mosque}} (in [[Arabic]])</ref> [[البطاويين]] ۽ [[الشورجه]] جا تاريخي يهودي پاڙا ڪيترن يهودي تاريخي ماڳن جا گهر آهن.<ref>{{Cite web |last1=Mahmoud |first1=Sinan |last2=Al-Ameri |first2=Aymen |title=Restoring Al Bataween – a symbol of Baghdad's lost diversity |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2024/06/21/restoring-al-bataween-a-symbol-of-baghdads-lost-diversity/ |access-date=28 November 2024 |website=The National |language=en}}</ref> بعثي حڪومت دوران انهن مان ڪيترن ماڳن جي حفاظت ڪئي وئي،<ref name="Al-Ahmed-2021">{{Cite web |last=Al-Ahmed |first=Zeyad |date=11 March 2021 |title=Iraqi Jews share a deeply rooted heritage |url=https://www.jns.org/iraqi-jews-share-a-deeply-rooted-heritage/ |access-date=28 November 2024 |website=JNS.org |language=en-US}}</ref> پر 2003ع کان پوءِ انهن مان گهڻا خراب حالت ۾ اچي ويا.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> [[مئير تاويگ عبادتگاهه]] عراق جي واحد فعال يهودي عبادتگاهه طور بيان ڪئي وئي آهي؛ ان جي وڏي احاطي ۾ برادري مرڪز، يهودي اسڪول ۽ لائبريري پڻ شامل آهن.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> [[شورجه|دانيال مارڪيٽ]] (''سوق دانيال'')، جنهن جو نالو [[مناحم صالح دانيال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، اڄ به ساڳئي نالي سان مشهور آهي ۽ ڪپڙي ۽ جوتن جي واپار لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> [[بغداد جي وڏي عبادتگاهه]]، جيڪا عراق جي قديم ترين يهودي عبادتگاهن مان هڪ آهي، بحال ڪري عجائب گھر طور استعمال ڪئي وئي آهي.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> [[الحبيبيه يهودي قبرستان]] بغداد جو سڀ کان وڏو يهودي قبرستان آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 1,000 قبرون موجود آهن.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> يوشع جو مقبرو هاڻي هڪ مسلمان زيارتگاهه آهي، پر روايت موجب ان کي [[يوشع]] جي دفن واري هنڌ سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> شيخ اسحاق جو مقبرو ۽ عبادتگاهه 2003ع تائين محفوظ هئا، پر بعد ۾ نظرانداز ٿي ويا. ٻين تاريخي ماڳن ۾ [[ساسون اسڪيل]] جو گهر ۽ [[مئير بصري]] جي لائبريري شامل آهن.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> [[بغداد جو صابئي-مندائي مندي]] القادسيه ۾ واقع مندائين جو مذهبي مندر آهي.<ref name="Cese-2024">{{Cite web |title=مندى الصابئة / الصابئة المندائية – بغداد |url=https://www-cese-iq.translate.goog/churchesAndConvents/SabianCon/MandaAlSabaa-Baghdad/MandaAlSabaa-Baghdad.html?_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc |access-date=2 October 2024 |website=www-cese-iq.translate.goog |archive-date=23 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260223095419/https://www-cese-iq.translate.goog/churchesAndConvents/SabianCon/MandaAlSabaa-Baghdad/MandaAlSabaa-Baghdad.html?_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc&_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=en |url-status=dead }}</ref> اهو عراق جي مندائي برادريءَ جو اهم مرڪز آهي.<ref name="Cese-2024"/> وڌيڪ عبادت ڪندڙن لاءِ وڏي عمارت ٺاهڻ جي مقصد سان موجود مندي کي ڊاهي نئين سر تعمير ڪرڻ جا منصوبا پڻ پيش ڪيا ويا آهن.<ref name="Cese-2024"/> بغداد ۾ مندائين جو هڪ ثقافتي ادارو پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=المندائيون يحتفلون بافتتاح أول صرح معرفي وثقافي لهم في بغداد |url=https://aawsat-com.translate.goog/home/article/41856?_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc |access-date=1 December 2024 |website=Asharq Al-Awsat |language=ar}}</ref> شهر ۾ [[بابا نانڪ جي درگاهه]] پڻ موجود هئي، جيڪا [[سک مت]] ۾ مقدس ماڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name="Baghdad2"/> اها 2003ع واري عراق جنگ دوران تباهه ٿي وئي.<ref name="Baghdad2"/> بغداد جي [[ڪاظميه]] علائقي ۾ [[بهاءُالله]]، يعني [[بهائي مذهب]] جي باني، جو گهر پڻ واقع هو. هن کي ”اعظم ترين گهر“ (بيت اعظم) ۽ ”خدا جو گهر“ پڻ چيو ويندو هو، جتي بهاءُالله 1853ع کان 1863ع تائين گهڻو وقت رهيو. [[بهائي مذهب|بهائين]] لاءِ هي ماڳ سندن ''[[ڪتاب اقدس]]'' موجب هڪ مقدس زيارتگاهه هو.<ref>{{Cite book |last=Smith |first=Peter |title="Baghdad: the House of Baháʼu'lláh" A concise encyclopedia of the Baháʼí Faith |url=https://archive.org/details/conciseencyclope0000smit_v0u6 |publisher=Oxford: Oneworld Publications |year=2000 |isbn=978-1-85168-184-6 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/conciseencyclope0000smit_v0u6/page/66 66]–67 |language=English}}</ref> 23 جون 2013ع تي هي گهر غير واضح حالتن ۾ تباهه ٿي ويو.<ref name="BWNS-2013" /> [[بغداد چڙيا گھر]] ڪنهن وقت [[وچ اوڀر]] جو سڀ کان وڏو [[چڙيا گھر]] هو. 2003ع جي حملي کان پوءِ اٺن ڏينهن اندر ان جي 650 جانورن مان رڳو 35 زنده بچيا.<ref name="BBC radio 4, zoo">{{cite news |date=4 September 2007 |title=''The Choice'', featuring Lawrence Anthony |url=http://genome.ch.bbc.co.uk/4a456893b10c4c55a2d0fbda730485c5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010055656/http://genome.ch.bbc.co.uk/4a456893b10c4c55a2d0fbda730485c5 |archive-date=10 October 2017 |access-date=4 September 2007 |publisher=[[BBC Radio 4]]}}</ref> ان جا سبب ڪجهه جانورن جي چوري ۽ کاڌي جي کوٽ سبب بند جانورن جي بک مرڻ هئا.<ref name="BBC radio 4, zoo" /> تحفظ پسند [[لارنس اينٿوني]] ۽ چڙيا گھر جي ڪجهه عملي بچيل جانورن جي سنڀال ڪئي ۽ گوشت خور جانورن کي مقامي طور خريد ڪيل گڏهه کارايا.<ref name="BBC radio 4, zoo" /><ref>{{cite book |last1=Anthony |first1=Lawrence |url=https://archive.org/details/babylonsarkincre0000anth |title=Babylon's Ark; The Incredible Wartime Rescue of the Baghdad Zoo |author2=Spence Grayham |date=3 June 2007 |publisher=[[Thomas Dunne Books]] |isbn=978-0-312-35832-7 |url-access=registration}}</ref> بعد ۾ عراق ۾ [[اتحادي عبوري اختيار]] جي سربراهه [[پال بريمر]] چڙيا گھر جي حفاظت جو حڪم ڏنو ۽ آمريڪي انجنيئرن کي ان جي ٻيهر کولڻ ۾ مدد لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="BBC radio 4, zoo" /> [[الزوراءَ پارڪ]] پڻ چڙيا گھر واري ڪمپليڪس جو حصو آهي ۽ بغداد جي اهم شهري پارڪن مان هڪ آهي.<ref name="BBC radio 4, zoo" /> <gallery mode="packed" heights="140"> File:Al Salam Palace Iraq.jpg|[[السلام محل]] File:بناية المتحف البغدادي.jpg|[[بغدادي عجائب گھر]] File:المتحف الوطني العراقي 03.jpg|[[عراق جو قومي عجائب گھر]] File:تمثال رئيس الوزراء العراقي الأسبق عبد الكريم قاسم في شارع الرشيد بجانب الرصافة من بغداد.jpg|[[عبدالڪريم قاسم عجائب گھر]] File:Mosque - panoramio (6).jpg|[[الزوراءَ پارڪ]]، پسمنظر ۾ [[الرحمان مسجد، بغداد|الرحمان مسجد]] </gallery> == تعليم == [[بيت الحڪمت]] بغداد جو هڪ اهم علمي ادارو ۽ عوامي علمي مرڪز هو. [[مستنصريه مدرسو]] 1227ع ۾ عباسي خليفي المستنصر قائم ڪيو، ۽ 1963ع ۾ ان جو نالو تبديل ڪري [[مستنصريه يونيورسٽي]] رکيو ويو. [[بغداد يونيورسٽي]] عراق جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ عرب دنيا جي وڏين يونيورسٽين مان هڪ آهي. [[خليج جنگ]] کان اڳ بغداد ۾ ڪيترائي [[بين الاقوامي اسڪول]] پڻ ڪم ڪندا هئا، جن ۾: * ايڪول فرانسيس ڊي بغداد<ref>"[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=48EBDAFC7537D1AC2D3A91935C198BBD.tpdila11v_2?cidTexte=JORFTEXT000000352605&dateTexte= Arrêté du 22 novembre 1990 complétant l'arrêté du 23 août 1990 fixant la liste des établissements d'enseignement prévue à l'article 1er du décret no 90-469 du 31 mai 1990]" ([https://web.archive.org/web/20160410154907/https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=48EBDAFC7537D1AC2D3A91935C198BBD.tpdila11v_2?cidTexte=JORFTEXT000000352605&dateTexte= Archive]). Legislature of France. Retrieved on 12 March 2016.</ref> * ڊوئچي شوله بغداد<ref>"[http://dipbt.bundestag.de/doc/btd/04/036/0403672.pdf Deutscher Bundestag 4. Wahlperiode Drucksache IV/3672]" ([https://web.archive.org/web/20160312191648/http://dipbt.bundestag.de/doc/btd/04/036/0403672.pdf Archive]). [[Bundestag]] (West Germany). 23 June 1965. Retrieved on 12 March 2016. p. 35/51.</ref> * بغداد جاپاني اسڪول (バグダッド日本人学校)، جيڪو هڪ جاپاني اوورسيز اسڪول هو.<ref>"[https://web.archive.org/web/19990221170431/http://www.naec.go.jp/kaigai/jmideast.html 中近東の日本人学校一覧]" (). National Education Center (国立教育会館) of Japan. 21 February 1999. Retrieved on 12 March 2016. "バクダッド 休 校 中 " (means "Baghdad School Closed")</ref> === يونيورسٽيون === * [[بغداد يونيورسٽي]] * [[مستنصريه يونيورسٽي]] * [[عراقي يونيورسٽي]] * [[نهرين يونيورسٽي]] * [[البيان يونيورسٽي]] * [[ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، عراق|ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] * [[آمريڪي يونيورسٽي آف عراق - بغداد]] * [[التراث يونيورسٽي ڪاليج]] * [[دجله يونيورسٽي ڪاليج]] == ثقافت == {{See also|عراق جي ثقافت|بغدادي عربي|بغداد جي قهوه خانه ثقافت}} [[File:Iraqi National Orchestra.jpg|thumb|جولاءِ 2007ع ۾ فن جو مظاهرو ڪندي [[عراقي قومي سمفني آرڪيسٽرا]]]] [[File:Iraq-National unity ballet2 600.jpg|thumb|2007ع ۾ فن پيش ڪندي قومي بيلٽ]] بغداد هميشه وسيع [[عرب ثقافت|عرب ثقافتي دائري]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ هن شهر ڪيترن نمايان اديبن، موسيقارن ۽ بصري فنڪارن کي جنم ڏنو يا سندن ڪم لاءِ اهم مرڪز رهيو آهي. تاريخي طور بغداد هڪ متحرڪ جديد ثقافتي ۽ سماجي زندگيءَ لاءِ سڃاتو ويندو هو. مشهور [[عرب]] شاعرن ۽ ڳائڻن جهڙوڪ [[نزار قباني]]، [[ام ڪلثوم]]، [[فيروز]]، [[صلاح الحمداني]] ۽ [[الهام المدفعي]] بغداد ۾ فن پيش ڪيو آهي. [[بغدادي عربي]] جو لهجو عراق جي ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ ڳالهائجندڙ عربيءَ کان ڪجهه مختلف آهي ۽ ان ۾ بدوي عربي لهجن سان مشابهت رکندڙ ڪي خاصيتون پڻ ملن ٿيون. ڪجهه لساني عالمن موجب وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۾ بغداد جي بار بار تباهيءَ کان پوءِ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ هن لهجي جي تشڪيل تي اثر وڌو هوندو. بغداد بابت لکيل شاعريءَ لاءِ رووين سنير جي ترتيب ڏنل ڪتاب ''Baghdad: The City in Verse'' (هارورڊ، 2013ع) پڻ اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hup.harvard.edu/features/baghdad/ |title=Baghdad: The City in Verse, translated and edited by Reuven Snir |publisher=Harvard University Press |access-date=8 September 2019 |archive-date=19 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819190324/https://www.hup.harvard.edu/features/baghdad/ |url-status=live}}</ref> ڊسمبر 2015ع ۾ بغداد کي [[يونيسڪو تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|يونيسڪو تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ ادب جي شهر طور شامل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Baghdad celebrates selection as UNESCO City of Literature {{!}} Nermeen Mufti |url=https://thearabweekly.com/baghdad-celebrates-selection-unesco-city-literature |access-date=25 January 2021|website=AW|language=en |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130145309/https://thearabweekly.com/baghdad-celebrates-selection-unesco-city-literature |url-status=live}}</ref> شهر جي اهم ثقافتي ادارن ۾ [[قومي ٿيٽر، عراق|قومي ٿيٽر]] شامل آهي، جيڪو [[2003ع ۾ عراق تي حملو|2003ع واري حملي]] دوران ڦرلٽ جو شڪار ٿيو، پر ان جي بحاليءَ لاءِ ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite web |url=https://csmonitor.com/2003/0716/p01s04b-woiq.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090828071929/http://csmonitor.com/2003/0716/p01s04b-woiq.htm |title=Five women confront a new Iraq | csmonitor.com |website=[[The Christian Science Monitor]] |archive-date=28 August 2009}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ گڏيل قومن جي [[اقتصادي پابنديون|اقتصادي پابندين]] سبب پرڏيهي فلمن جي درآمد محدود ٿيڻ سان زنده ٿيٽر جي صنعت ۾ واڌ آئي. رپورٽن موجب لڳ ڀڳ 30 سينما گهرن کي زنده اسٽيجن ۾ تبديل ڪيو ويو، جتي مختلف قسم جا [[مزاحيه ناٽڪ|مزاحيه]] ۽ سنجيده ناٽڪ پيش ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.commondreams.org/headlines03/0102-04.htm |title=In Baghdad, Art Thrives As War Hovers |publisher=Commondreams.org |date=2 January 2003 |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627162352/http://www.commondreams.org/headlines03/0102-04.htm |archive-date=27 June 2010}}</ref> بغداد ۾ ثقافتي تعليم فراهم ڪندڙ ادارن ۾ [[بغداد جو موسيقي ۽ بيلٽ اسڪول]] ۽ بغداد جو فائن آرٽس انسٽيٽيوٽ شامل آهن. [[عراقي قومي سمفني آرڪيسٽرا]] بغداد ۾ قائم هڪ سرڪاري مالي مدد حاصل ڪندڙ سمفني آرڪيسٽرا آهي. هي آرڪيسٽرا بنيادي طور يورپي ڪلاسيڪي موسيقي سان گڏ عراقي ۽ عرب سازن ۽ موسيقيءَ تي ٻڌل اصل تخليقون پڻ پيش ڪري ٿو. مندائين جو الزوراءَ ۾ هڪ ثقافتي ڪلب پڻ هو، جتي شاعريءَ جون شامون ۽ ثقافتي سيمينار منعقد ٿيندا هئا، جن ۾ شاعر، اديب، فنڪار، سرڪاري عملدار ۽ مختلف برادرين جا معزز ماڻهو شرڪت ڪندا هئا.<ref name="algardenia.com-2024">{{Cite web |title=الگاردينيا – مجلة ثقافية عامة – "الصابئة المندائية عراقيون، منهم العلماء.. والشعراء والمهنيين والصاغة، كيف كانوا واين اصبحوا!؟" |url=https://www.algardenia.com/2014-04-04-19-52-20/fereboaliraq/46580-2020-10-31-16-35-53.html |access-date=11 December 2024 |website=algardenia.com}}</ref> القادسيه ۾ مندائين جو هڪ سماجي ۽ ثقافتي مرڪز پڻ موجود آهي.<ref name="algardenia.com-2024" /> [[الرشيد گهٽي، عراق|الرشيد گهٽي]] تي بغداد يهودي برادري مرڪز پڻ واقع آهي.<ref>{{Cite web |date=13 April 2003 |title=Muslims Rescue Baghdad's Jewish Community Center |url=https://www.arabnews.com/node/230631 |access-date=5 February 2025 |website=Arab News |language=en}}</ref> بغداد ۾ ڪيترائي عجائب گهر پڻ موجود آهن، جن ۾ قديم تهذيبن سان لاڳاپيل [[آثار قديمه|نوادرات]] ۽ تاريخي شيون محفوظ ڪيون وينديون هيون. 2003ع ۾ آمريڪي فوجن جي شهر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ پيدا ٿيل وڏي بي ترتيبيءَ دوران انهن عجائب گهرن مان ڪيترائي نوادرات چوري ٿيا ۽ ڪجهه ادارا ڦرلٽ جو شڪار ٿيا. [[عراق تي قبضو (2003–2011)|عراق تي قبضي]] دوران ''AFN Iraq''، جنهن کي ”فريڊم ريڊيو“ پڻ چيو ويندو هو، بغداد سميت مختلف هنڌن تي خبرون ۽ تفريحي پروگرام نشر ڪندو هو. بغداد ۾ ”دجله“ نالي هڪ خانگي ريڊيو اسٽيشن پڻ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو دجله درياهه جي عربي نالي تان رکيو ويو. اها 2004ع ۾ عراق جي پهرين آزاد ڳالهه ٻولهه واري ريڊيو اسٽيشن طور شروع ٿي. بغداد جي [[حي الجامعه]] ۾ واقع ريڊيو دجله جي آفيسن تي مختلف وقتن تي حملا پڻ ٿيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://dinarrvnews.net/gunmen-iraq-media-attacked/ |title=Gunmen storm independent radio station in latest attack against media in Iraq |work=International Herald Tribune |date=29 March 2009 |access-date=30 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010060435/http://dinarrvnews.net/gunmen-iraq-media-attacked/ |archive-date=10 October 2017 }}</ref> == رانديون == {{See also|عراق ۾ رانديون}} بغداد عراق جي ڪيترين ئي ڪامياب [[فٽبال]] ٽيمن جو مرڪز آهي، جن مان وڏين ٽيمن ۾ [[الشرطه اسپورٽس ڪلب|الشرطه]] (پوليس)، [[القوه الجويه اسپورٽس ڪلب|القوه الجويه]] (هوائي فوج)، [[الزوراء اسپورٽس ڪلب|الزوراء]] ۽ [[الطلبه اسپورٽس ڪلب|الطلبه]] (شاگرد) شامل آهن. بغداد جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم [[الشعب اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو 1966ع ۾ کوليو ويو. تازن سالن ۾ راڄڌانيءَ ۾ ڪيترائي نوان فٽبال اسٽيڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا آهن. شهر ۾ [[پهرين عالمي جنگ]] کان وٺي [[گهوڙن جي ڊوڙ]] جي پڻ مضبوط روايت رهي آهي، جنهن کي بغدادي عام طور رڳو ”ريسون“ چوندا آهن. هن راند سان لاڳاپيل جوا سبب اسلام پسند ڌرين طرفان هن روايت کي بند ڪرائڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ جون رپورٽون پڻ سامهون آيون آهن.<ref>{{Cite web |last=Thomas |first=Claire |date=13 February 2018 |title=And they're off! Iraqi Kurdistan holds first cash-betting horse race |url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/iraqi-kurdistans-first-professional-horse-race-betting |access-date=29 December 2021 |website=english.alaraby.co.uk |language=en |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229205823/https://english.alaraby.co.uk/opinion/iraqi-kurdistans-first-professional-horse-race-betting |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="font-size:120%; font-weight:bold; padding:8px;" | بغداد جا اهم فٽبال ڪلب |- ! style="background:#e8f0fe; padding:8px;" | ڪلب ! style="background:#e8f0fe; padding:8px;" | قيام ! style="background:#e8f0fe; padding:8px;" | ليگ |- | style="text-align:right; padding:7px;" | [[القوه الجويه اسپورٽس ڪلب|القوه الجويه]] | 1931ع | [[عراق اسٽارز ليگ]] |- | style="text-align:right; padding:7px;" | [[الشرطه اسپورٽس ڪلب|الشرطه]] | 1932ع | [[عراق اسٽارز ليگ]] |- | style="text-align:right; padding:7px;" | [[الزوراء اسپورٽس ڪلب|الزوراء]] | 1969ع | [[عراق اسٽارز ليگ]] |- | style="text-align:right; padding:7px;" | [[الطلبه اسپورٽس ڪلب|الطلبه]] | 1969ع | [[عراق اسٽارز ليگ]] |} == جاڙا شهر == بغداد جا هيٺيان شهرن سان جاڙا يا ڀينر شهر وارا لاڳاپا آهن: * {{flagicon|EGY}} [[قاهره]]، [[مصر]]<ref>{{cite web|title=Brotherhood & Friendship Agreements|url=http://www.cairo.gov.eg/en/Pages/agreements.aspx|website=cairo.gov.eg|publisher=Cairo|access-date=8 March 2023|archive-date=24 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124123644/http://www.cairo.gov.eg/en/Pages/agreements.aspx|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|PRK}} [[پيانگ يانگ]]، [[اتر ڪوريا]]<ref>{{cite book|last=Corfield|first=Justin|title=Historical Dictionary of Pyongyang|chapter-url=https://books.google.com/books?id=a46gFDWr3aMC&pg=PA196|year=2013|publisher=Anthem Press|location=London|isbn=978-0-85728-234-7|page=196|chapter=Sister Cities}}</ref> * {{flagicon|IRN}} [[تهران]]، [[ايران]]<ref>{{cite web |title=گذری بر خواهرخوانده تهران در شرق اروپا|url=https://www.isna.ir/news/96122915736/%DA%AF%D8%B0%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7|publisher=Iranian Students' News Agency|language=fa|date=21 March 2018|access-date=8 March 2023}}</ref> * {{flagicon|Palestine}} [[يروشلم]] ([[اوڀر يروشلم|اوڀر]])، [[فلسطين]]<ref>{{Cite web |date=16 February 1988 |title=Baghdad and East Jerusalem Called Sister Cities in 'the Cause of Peace' |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-02-16-mn-42987-story.html |access-date=20 May 2025 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|عراق}} * [[عراقي فن]] * [[بغداد جي مسجدن جي فهرست]] * [[عراق جي هنڌن جي فهرست]] * [[بغداد ۾ يهودين جي تاريخ]] * [[بغداد جي جنگ (2003ع)]] == ماخذ == * {{Citation |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=m-UHAAAAIAAJ |year=1854 |editor-last=Defrémery |editor-first=C. |place=Paris |publisher=Société Asiatic |language=fr, ar |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R.}} * {{Citation |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta |year=2005 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24385-9 |author-link=Ross E. Dunn}} * {{cite book |last=Le Strange |first=Guy |author-link=Guy Le Strange |title=Baghdad: During the Abbasid Caliphate |publisher=Cosimo, Inc. |year=2011 |isbn=978-1-61640-532-8}} * {{cite book |last=Levy |first=Reuben |title=A Baghdad Chronicle |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |year=2011 |isbn=978-1-107-60054-6 |url=https://books.google.com/books?id=lmib1VzwNB4C}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == === مضمون === * [https://web.archive.org/web/20050525231213/http://fax.libs.uga.edu/ds49x2xm465d/ ''A Dweller in Mesopotamia'']، ڊونالڊ ميڪسويل جو 1921ع ۾ ڇپيل ڪتاب، جنهن ۾ [[باغ عدن]] ۾ هڪ سرڪاري مصور جي مهمن جو احوال ڏنل آهي (ان جو ڳولا لائق عڪس [[جارجيا يونيورسٽي]] جي لائبريرين وٽ موجود آهي؛ [[DjVu]] ۽ {{cite web |url=http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/1f/dweller_in_mesopotamia.pdf |title=layered PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20050906055955/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/1f/dweller_in_mesopotamia.pdf |archive-date=6 September 2005}}&nbsp;{{small|(7.53&nbsp;MB)}} فارميٽ ۾). * [https://web.archive.org/web/20050402090804/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/ ''By Desert Ways to Baghdad'']، لوئيسا جيب (مسز رولينڊ ولڪنز) جو 1908ع ۾ ڇپيل ڪتاب (1909ع وارو ڇاپو) (ان جو ڳولا لائق عڪس جارجيا يونيورسٽي جي لائبريرين وٽ موجود آهي؛ [[DjVu]] ۽ {{cite web |url=http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/1f/desert_ways_to_baghdad.pdf |title=layered PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20050906060015/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/1f/desert_ways_to_baghdad.pdf |archive-date=6 September 2005}}&nbsp;{{small|(11.3&nbsp;MB)}} فارميٽ ۾). * [http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602365.2012.692603#preview/ ''Miastoprojekt goes abroad: the transfer of architectural labour from socialist Poland to Iraq (1958–1989)'']، لوڪاش اسٽانيڪ جو مضمون، ''[[دي جرنل آف آرڪيٽيڪچر]]''، جلد 17، شمارو 3، 2012ع. === ڪتاب === * ڪيسيليا پيئري، ''Bagdad, la construction d'une capitale moderne, 1914–1960''، Presses de l'Ifpo، 2015ع، 440 صفحا، لڳ ڀڳ 800 تصويرون (ISBN 978-2-35159-399-8) (ISSN 2225-7578). * مينا ماريفات، ڪيسيليا پيئري، جيل راگو، ''Le Corbusier's Gymnasium in Bagdad''، 2014ع، Éditions du patrimoine، collection Regards (فرينچ ۽ انگريزي نسخا)، Presses de l'Ifpo (عربي نسخو) (ISBN 2757703013). * {{cite book |last=Pieri |first=Caecilia |year=2011 |title=Baghdad Arts Deco: Architectural Brickwork, 1920–1950 |url=https://archive.org/details/baghdadartsdecoa0000pier |publisher=The American University in Cairo Press |edition=1st |page=160 |isbn=978-977-416-356-2}} * ابن بطوطه، ''Travels in Asia and Africa 1325–1354''. * [[گرٽروڊ بيل]]، روزميري اوبرائن، ''Gertrude Bell: The Arabian Diaries, 1913–1914''. * ڪلفورڊ ايڊمنڊ بوسورٿ، ''Historic Cities of the Islamic World''. * گوخان چيتينسايا، ''Ottoman Administration of Iraq, 1890–1908''. * اين گيرلس ۽ ونٽ لارنس، ''Naked in Baghdad''. * جارج راولنسن، ''A Memoir of Major-General Sir Henry Creswicke Rawlinson''. * لوڪاش اسٽانيڪ (2020ع)، ''Architecture in Global Socialism: Eastern Europe, West Africa, and the Middle East in the Cold War''. پرنسٽن. {{ISBN|978-0-691-19455-4}}. == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons}} {{wikivoyage}} {{Wiktionary|Baghdad}} {{EB9 Poster|Baghdad}} {{EB1911 poster|Bagdad (city)}} * [https://web.archive.org/web/20161011182836/http://www.amanatbaghdad.gov.iq/ بغداد امانت / بغداد جي ميئرالٽي] * [http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/iraq/baghdadmapb.jpg بغداد جو نقشو] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090930101151/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/iraq/baghdadmapb.jpg |date=30 September 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20070911122606/http://www.iraqimage.com/pages/browse/Baghdad.html عراق اميج – بغداد جو سيٽلائيٽ مشاهدو] * [http://www.investpromo.gov.iq/ عراق ۾ سيڙپڪاري لاءِ قومي ڪميشن] * [http://memory.loc.gov/cgi-bin/map_item.pl?style=plnews&data=/gmtemp/news/ni000001.sid&title=Baghdad,+2003 بغداد جو انٽرايڪٽو نقشو] * [http://countrystudies.us/iraq/42.htm عراق – شهري سماج] * [http://vb.bagdady.com/bagdady551878/ بغداد جون سرڪاري ويب سائيٽون] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141022190928/http://vb.bagdady.com/bagdady551878/ |date=22 October 2014 }} * [https://www.usatoday.com/money/world/2004-03-01-hisham_x.htm عراق جي نئين سر تعمير جو تصور] * [https://web.archive.org/web/20060212064817/http://archnet.org/library/sites/one-site.tcl?site_id=7592 بغداد جي اصل شهري رٿا جي وضاحت] * [http://healingiraq.blogspot.com/baghdadethno1.JPG بغداد جو نسلي ۽ فرقي وار نقشو – هيلنگ عراق] * [https://web.archive.org/web/20060921050720/http://www.tufts.edu/home/feature/?p=ashkouri منصوبي وارو شخص: هشام اشڪوري] * [https://web.archive.org/web/20090828185553/http://www.globalpost.com/dispatch/iraq/090824/behind-baghdads-9-11 بغداد جي 9/11 جي پسمنظر ۾] * [https://web.archive.org/web/20091219131236/http://www.iauiraq.org/ عراق بين الادارتي معلومات ۽ تجزياتي يونٽ] — گڏيل قومن جي بين الادارتي معلومات ۽ تجزياتي يونٽ پاران عراق بابت رپورٽون، نقشا ۽ جائزا * {{OSM relation|5638803}} {{Navboxes |list = {{Administrative districts in Baghdad}} {{Governorates of Iraq}} {{Tigris}} {{Capitals of Arab countries}} {{List of Asian capitals by region}} {{World's most populated urban areas}} {{Arab Capital of Culture}} }} {{Authority control}} [[Category:بغداد| ]] [[زمرو:762ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ايشيا جا گاديءَ وارا شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ وارا شهر]] [[زمرو:عراق جا شهر]] [[زمرو:عراق ۾ آشوري برادريون]] [[زمرو:عراق ۾ ترڪمان برادريون]] [[زمرو:ريشم رستي تي آباد جايون]] [[زمرو:اٺين صديءَ ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:دجله درياهه تي آباد جايون]] [[زمرو:ايشيا ۾ اٺين صديءَ جون قائم ٿيل آباديون]] [[زمرو:رٿابندي ڪيل آباديون]] [[زمرو:بغداد]] [[زمرو:عراق]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:عراق ۾ شهر]]}} 7twsak4k5j0lqor6vl6if0u0wervrff 4 54482 427004 421348 2026-11-01T13:52:48Z MediaWiki message delivery 4190 /* The Signpost: 1 November 2026 */ نئون ڀاڱو 427004 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{وڪيپيڊيا:ديوان عام/سرنامو}} [[زمرو:وڪيپيڊيا ديوان عام]] </noinclude><!-- مهرباني ڪري هن سِٽَ کان هيٺ پنهنجا نياپا (پيغام) درج ڪريو. --> == وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2021 ۾ شريڪ ٿيڻ جي ڪانڍ == <p>'''سنڌي وڪيپيڊيا جي سڀني ڀاڱيدارن کي دعوت ڏجي ٿي ۽ پڌرنامو جاري ڪجي ٿو ته وڪيپيڊيا نومبر 1 کان 30 نومبر 2021 تائين مضمون لکڻ جو عالمي مقابلو '''[[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2021|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2021]]'''، شروع آهي، ان ۾'''[[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2021/ڀاڱيدار|توهان پڻ شامل ٿي سگهون ٿا]]'''.</p></div> [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:Candara; color:Skyblue;">ڳالھ</sup>]] 11:55, 7 آڪٽوبر 2021 (UTC) == وڪيپيڊيا، آزاد ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا == * [https://indusnews.net/2021/11/sindhi-wikipedia/ پڙهو آرٽيڪل وڪيپيڊيا، آزاد ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا، آن لائن معلومات جو خزانو] * [https://epaper.hindvasi.com/21-11-2021/16 دي هندواسي پيج 16] ۽ [https://epaper.hindvasi.com/21-11-2021/18/large پيج 18] [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:Candara; color:Skyblue;">ڳالھ</sup>]] 21:10, 15 نومبر 2021 (UTC) == Global bot approval request for JhsBot == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! {{#ifeq:{{CONTENTLANGUAGE}}|en||I apologize for sending this message in English. {{int:please-translate}}.}} In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward requests/Bot status#Global bot status for JhsBot|Steward requests/Bot status#Global bot status for JhsBot]] on Meta-Wiki. All Wikimedia community members are invited to participate. Thank you for your time. Best regards,<br /> --[[User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] ([[:m:User talk:Martin Urbanec|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:25, 13 نومبر 2022 ( يو.ٽي.سي) </div> <!-- Message sent by User:Martin Urbanec@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=23595640 --> == WikiLoves Folklore 2023 in Pakistan == Dear Wikipedia community, as we discussed through Twitter Space and Whatsapp group about the WikiLoves Folklore 2023 and organizing event in Pakistan. This is for the reference and community information and inviting to participate in the WikiLoves Folklore 2023 in Pakistan. Thanks 🙏 == ''The Signpost'': 16 January 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the team: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/From the team|We heard zoomers liked fortnights: the biweekly Signpost rides again]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/Special report|Coverage of 2022 bans reveals editors serving long sentences in Saudi Arabia since 2020]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/News and notes|Revised Code of Conduct Enforcement Guidelines up for vote, WMF counsel departs, generative models under discussion]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/In the media|Court orders user data in libel case, Saudi Wikipedia in the crosshairs, Larry Sanger at it again]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/Technology report|View it! A new tool for image discovery]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/In focus|Busting into Grand Central]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/Serendipity|How I bought part of Wikipedia – for less than $100]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/Gallery|What is our responsibility when it comes to images?]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/Humour|New geologically speedy deletion criteria introduced]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/Opinion|Good old days, in which fifth-symbol-lacking lipograms roam'd our librarious litany]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/Featured content|Flip your lid]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/Traffic report|The most viewed articles of 2022]] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-01-16/From the archives|Five, ten, and fifteen years ago]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 02:16, 16 جنوري 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=24363624 --> == ''The Signpost'': 4 February 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editor: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/From the editor|New for the Signpost: Author pages, tag pages, and a decent article search function]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/News and notes|Foundation update on fundraising, new page patrol, Tides, and Wikipedia blocked in Pakistan]] * Section 230: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/Section 230|Twenty-six words that created the internet, and the future of an encyclopedia]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/Disinformation report|Wikipedia on Santos]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/Special report|Legal status of Wikimedia projects "unclear" under potential European legislation]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/In the media|Furor over new Wikipedia skin, followup on Saudi bans, and legislative debate]] * Op-Ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/Op-Ed|Estonian businessman and political donor brings lawsuit against head of national Wikimedia chapter]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/Opinion|Study examines cultural leanings of Wikimedia projects' visual art coverage]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/Recent research|Wikipedia's "moderate yet systematic" liberal citation bias]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/WikiProject report|WikiProject Organized Labour]] * Tips and tricks: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/Tips and tricks|XTools: Data analytics for your list of created articles]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/Featured content|20,000 Featureds under the Sea]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-04/Traffic report|Films, deaths and ChatGPT]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 21:46, 4 فيبروري 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=24455582 --> == ''The Signpost'': 20 February 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-20/News and notes|Terms of Use update, Steward elections, and Wikipedia back in Pakistan]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-20/In the media|Arbitrators open case after article alleges Wikipedia "intentionally distorts" Holocaust coverage]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-20/Disinformation report|The "largest con in corporate history"?]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-20/Essay|Machine-written articles: a new challenge for Wikipedia]] * Tips and tricks: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-20/Tips and tricks|All about writing at DYK]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-20/Featured content|Eden, lost.]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-20/Gallery|Love is in the air]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-20/Traffic report|Superbowl? Pfft. Give me some Bollywood! Yours sincerely, the world]] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-20/From the archives|5, 10, and 15 years ago: Let's (not) delete the Main Page!]] * Cobwebs: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-20/Cobwebs|Editorial: The loss of the moral high ground]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-02-20/Humour|The RfA Candidate's Song]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 18:04, 20 فيبروري 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=24566371 --> == ''The Signpost'': 9 March 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's weekly journal about Wikipedia and Wikimedia''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-09/News and notes|What's going on with the Wikimedia Endowment?]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-09/Technology report|Second flight of the Soviet space bears: Testing ChatGPT's accuracy]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-09/In the media|What should Wikipedia do? Publish Russian propoganda? Be less woke? Cover the Holocaust in Poland differently?]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-09/Featured content|In which over two-thirds of the featured articles section needs to be copied over to WikiProject Military History's newsletter]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-09/Recent research|"Wikipedia's Intentional Distortion of the Holocaust" in Poland and "self-focus bias" in coverage of global events]] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-09/From the archives|Five, ten, and fifteen years ago]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 05:43, 9 مارچ 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=24651918 --> == ''The Signpost'': 20 March 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-20/News and notes|Wikimania submissions deadline looms, Russian government after our lucky charms, AI woes nix CNET from RS slate]] * Eyewitness: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-20/Eyewitness|Three more stories from Ukrainian Wikimedians]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-20/In the media|Paid editing, plagiarism payouts, proponents of a ploy, and people peeved at perceived preferences]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-20/Featured content|Way too many featured articles]] * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-20/Interview|228/2/1: the inside scoop on Aoidh's RfA]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-20/Traffic report|Who died? Who won? Who lost?]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:19, 20 مارچ 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=24726786 --> == ''The Signpost'': 20 March 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-20/News and notes|Wikimania submissions deadline looms, Russian government after our lucky charms, AI woes nix CNET from RS slate]] * Eyewitness: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-20/Eyewitness|Three more stories from Ukrainian Wikimedians]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-20/In the media|Paid editing, plagiarism payouts, proponents of a ploy, and people peeved at perceived preferences]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-20/Featured content|Way too many featured articles]] * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-20/Interview|228/2/1: the inside scoop on Aoidh's RfA]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-03-20/Traffic report|Who died? Who won? Who lost?]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13:20, 20 مارچ 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=24726786 --> == ''The Signpost'': 3 April 2023 == <div lang="en" dir="ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;"> * From the editor: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-03/From the editor|Some long-overdue retractions]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-03/News and notes|Sounding out, a universal code of conduct, and dealing with AI]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-03/In the media|Twiddling Wikipedia during an online contest, and other news]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-03/Arbitration report|"World War II and the history of Jews in Poland" case is ongoing]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-03/Featured content|Hail, poetry! Thou heav'n-born maid]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-03/Recent research|Language bias: Wikipedia captures at least the "silhouette of the elephant", unlike ChatGPT]] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-03/From the archives|April Fools' through the ages]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-03/Disinformation report|Sus socks support suits, seems systemic]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 05:25, 7 اپريل 2023 ( يو.ٽي.سي) </div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=24766128 --> == ''The Signpost'': 26 April 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-26/News and notes|Staff departures at Wikimedia Foundation, Jimbo hands in the bits, and graphs' zeppelin burns]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-26/In the media|Contested truth claims in Wikipedia]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-26/Obituary|Remembering David "DGG" Goodman]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-26/Arbitration report|Holocaust in Poland, Jimbo in the hot seat, and a desysopping]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-26/Opinion|What Jimbo's question revealed about scamming]] * Op-Ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-26/Op-Ed|Wikipedia as an anchor of truth]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-26/Special report|''Signpost'' statistics between years 2005 and 2022]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-26/News from the WMF|Collective planning with the Wikimedia Foundation]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-26/Featured content|In which we described the featured articles in rhyme again]] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-26/From the archives|April Fools' through the ages, part two]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-26/Humour|The law of hats]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-04-26/Traffic report|Long live machine, the future supreme]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13:19, 26 اپريل 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=24906106 --> == ''The Signpost'': 8 May 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's weekly journal about Wikipedia and Wikimedia''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-08/News and notes|New legal "deVLOPments" in the EU]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-08/In the media|Vivek's smelly socks, online safety, and politics]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-08/Recent research|Gender, race and notability in deletion discussions]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-08/Featured content|I wrote a poem for each article, I found rhymes for all the lists; <br />My first featured picture of this year now finally exists!]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-08/Arbitration report|"World War II and the history of Jews in Poland" approaches conclusion]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-08/News from the WMF|Planning together with the Wikimedia Foundation]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-08/Special report|There Shall Be Seasons Refreshing – Stories from WikiConference India 2023]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 04:26, 8 مَئي 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=24990251 --> == ''The Signpost'': 22 May 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-22/News and notes|Golden parachutes: Record severance payments at Wikimedia Foundation]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-22/In the media|History, propaganda and censorship]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-22/Arbitration report|Final decision in "World War II and the history of Jews in Poland"]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-22/Recent research|Create or curate, cooperate or compete? Game theory for Wikipedia editors]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-22/Featured content|A very musical week for featured articles]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-22/Traffic report|Coronation, chatbot, celebs]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-05-22/WikiProject report|Wikipedians Convene for Queering Wikipedia 2023: The First International LGBT+ Wikipedia Conference]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 08:42, 22 مَئي 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=24998606 --> == ''The Signpost'': 5 June 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-06-05/News and notes|WMRU director forks new 'pedia, birds flap in top '22 piccy, WMF weighs in on Indian gov's map axe plea]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-06-05/In the media|Section 230 stands tall, WP vs. UK bill, Miss Information dissed again]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-06-05/Featured content|Poetry under pressure]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-06-05/Traffic report|Celebs, controversies and a chatbot in the public eye]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 01:24, 5 جُونِ 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25064021 --> == ''The Signpost'': 19 June 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-06-19/News and notes|WMF Terms of Use now in force, new Creative Commons licensing]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-06-19/In the media|English WP editor glocked after BLP row on Italian 'pedia]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-06-19/Featured content|Content, featured]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-06-19/Recent research|Hoaxers prefer currently-popular topics]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10:11, 19 جُونِ 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25152768 --> == ''The Signpost'': 3 July 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-03/News and notes|Online Safety Bill: Wikimedia Foundation and Wikimedia UK launch open letter]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-03/Disinformation report|Imploded submersible outfit foiled trying to sing own praises on Wikipedia]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-03/In the media|Journo proposes mass Wiki dox, sponsored articles on Fandom, Section 230 discussed]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-03/Featured content|Incensed]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-03/Traffic report|Are you afraid of spiders? Arnold? The Idol? ChatGPT?]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-03/Humour|United Nations dispatches peacekeeping force to Wikipedia policy discussions]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 08:17, 3 جُولاءِ 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25180371 --> == ''The Signpost'': 17 July 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-17/News and notes|Big bux hidden beneath wine-dark sea as we wait for the Tides to go out?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-17/In the media|Tentacles of Emirates plot attempt to ensnare Wikipedia]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-17/Obituary|David Thomsen (Dthomsen8) and Ingo Koll (Kipala)]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-17/News from the WMF|ABC for Fundraising: Advancing Banner Collaboration for fundraising campaigns]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-17/In focus|Are the children of celebrities over-represented in French cinema?]] * Tips and tricks: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-17/Tips and tricks|What automation can do for you (and your WikiProject)]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-17/Recent research|Wikipedia-grounded chatbot "outperforms all baselines" on factual accuracy]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-17/Humour|New fringe theories to be introduced]] * Cobwebs: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-17/Cobwebs|If you're reading this, you're probably on a desktop]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-17/Featured content|Scrollin', scrollin', scrollin', keep those readers scrollin', got to keep on scrollin', Rawhide!]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-07-17/Traffic report|The Idol becomes the Master]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 09:03, 17 جُولاءِ 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25275917 --> == ''The Signpost'': 1 August 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-01/News and notes|City officials attempt to doxx Wikipedians, Ruwiki founder banned, WMF launches Mastodon server]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-01/In the media|Truth, AI, bull from politicians, and climate change]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-01/Disinformation report|Hot climate, hot hit, hot money, hot news hot off the presses!]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-01/Obituary|Donald Cram, Peter McCawley, and Eagleash]] * Tips and tricks: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-01/Tips and tricks|Citation tools for dummies!]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-01/Humour|Does Wikipedia present neutral perspectives?]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-01/In focus|''Journals cited by Wikipedia'']] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-01/Opinion|Are global bans the last step?]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-01/Featured content|Featured Content, 1 to 15 July]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-01/Traffic report|Come on Oppie, let's go party]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:40, 1 آگسٽ 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25312130 --> == ''The Signpost'': 15 August 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-15/News and notes|Dude, Where's My Donations? Wikimedia Foundation announces another million in grants for non-Wikimedia-related projects]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-15/In the media|An accusation of bias from Brazil, a lawsuit from Portugal, plagiarism from Florida]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-15/In focus|2023 Good Article Nomination drive is underway: get your barnstars here!]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-15/Special report|Thirteen years later, why are most administrators still from 2005?]] * Tips and tricks: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-15/Tips and tricks|How to find images for your articles, check their copyright, upload them, and restore them]] * Cobwebs: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-15/Cobwebs|Getting serious about writing]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-15/Opinion|Copyright trolls, or the last beautiful free souls on this planet?]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-15/Serendipity|Why I stopped taking photographs almost altogether]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-15/Featured content|Barbenheimer confirmed]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-15/Humour|Arbitration Committee to accept case against Right Honorable Frimbley Cantingham, 15th Viscount Bellington-upon-Porkshire]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-15/Traffic report|Come on in, and pull yourself up a chair]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 14:19, 15 آگسٽ 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25463725 --> == Global bot flag request for Lingua Libre Bot == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> : <small>Apologies for sending this message solely in English. {{int:please-translate}}.</small> {{int:hello}}, This is a notice pursuant the [[:m:Special:MyLanguage/Bot policy|global bot policy]], to inform you that [[:m:User:Lingua Libre Bot|Lingua Libre Bot]] is requesting approval to operate as a global bot. The discussion can be found at [[:m:Special:MyLanguage/Steward_requests/Bot_status#Lingua_Libre_Bot|Steward requests/Bot status]] in Meta-Wiki. All Wikimedia Community members can participate in the discussion if they so wish. {{int:thank-you}} <small>''You are receiving this message because this page is listed in the [[:m:Bot policy/New global bot discussion|list of pages to notify]] about new global bot discussions. If you no longer wish to be notified, you may remove this page from that list at any time.''</small> <bdi lang="en" dir="ltr">--[[m:User:MarcoAurelio|MA]] ([[m:User talk:MarcoAurelio|بحث]]) 11:04, 21 آگسٽ 2023 ( يو.ٽي.سي)</bdi> </div> <!-- Message sent by User:MarcoAurelio@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=25384075 --> == ''The Signpost'': 31 August 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editor: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-31/From the editor|Beta version of signpost.news now online]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-31/News and notes|You like RecentChanges?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-31/In the media|Taking it sleazy]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-31/Recent research|The five barriers that impede "stitching" collaboration between Commons and Wikipedia]] * Draftspace: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-31/Draftspace|Bad Jokes and Other Draftspace Novelties]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-31/Humour|The Dehumourification Plan]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-08-31/Traffic report|Raise your drinking glass, here's to yesterday]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 00:45, 31 آگسٽ 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25528894 --> == ''The Signpost'': 16 September 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-09-16/News and notes|Wikimedia power sharing – just an advisory role for the volunteer community?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-09-16/In the media|"Just flirting", going Dutch and Shapps for the defence?]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-09-16/Obituary|Nosebagbear]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-09-16/Serendipity|Yea, though I walk through the valley of the shadow of death, I will fear no paywall, for thou, Wikipedia Library, art with me]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-09-16/Featured content|Catching up]] * Concept: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-09-16/Concept|Strange portal opened by CERN researchers brings Wikipedia articles from "other worlds"]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-09-16/Traffic report|Some of it's magic, some of it's tragic]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 04:38, 16 سيپٽمبر 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25586584 --> == ''The Signpost'': 3 October 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-03/News and notes|Wikimedia Endowment financial statement published]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-03/In the media|History is written by whoever can harness the most editors]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-03/Recent research|Readers prefer ChatGPT over Wikipedia; concerns about limiting "anyone can edit" principle "may be overstated"]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-03/Featured content|By your logic,]] * Concept: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-03/Concept|Wikipedia policies from other worlds: WP:NOANTLERS]] * Poetry: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-03/Poetry|"The Sight"]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-03/Traffic report|There shall be no slaves in the land of lands, it's a Bollywood jam]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 20:32, 3 آڪٽوبر 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25667606 --> == ''The Signpost'': 23 October 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-23/News and notes|Where have all the administrators gone?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-23/In the media|Thirst traps, the fastest loading sites on the web, and the original collaborative writing]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-23/Gallery|Before and After: Why you don't need to know how to restore images to make massive improvements]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-23/Featured content|Yo, ho! Blow the man down!]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-23/Traffic report|The calm and the storm]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-23/News from Diff|Sawtpedia: Giving a Voice to Wikipedia Using QR Codes]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-10-23/Humour|New citation template introduced for divine revelations, drug use, and really thinking about it]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:03, 23 آڪٽوبر 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25777554 --> == ''The Signpost'': 6 November 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-06/Arbitration report|Admin bewilderingly unmasks self as sockpuppet of other admin who was extremely banned in 2015]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-06/In the media|UK gov bigwig accused of ripping off WP articles for book, Wikipedians accused of being dicks by a rich man]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-06/News and notes|Board candidacy process posted, editors protest WMF privacy measure, sweet meetups]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-06/Opinion|An open letter to Elon Musk]] * WikiCup report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-06/WikiCup report|The WikiCup 2023]] * News from Wiki Ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-06/News from Wiki Ed|Equity lists on Wikipedia]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-06/Recent research|How English Wikipedia drove out fringe editors over two decades]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-06/Featured content|Like putting a golf course in a historic site.]] * Wikidata: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-06/Wikidata|Evaluating qualitative systemic bias in large article sets on Wikipedia]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-06/Traffic report|Cricket jumpscare]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:46, 6 نومبر 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25812995 --> == ''The Signpost'': 20 November 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-20/In the media|Propaganda and photos, lunatics and a lunar backup]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-20/News and notes|Update on Wikimedia's financial health]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-20/Traffic report|If it bleeds, it leads]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-20/Recent research|Canceling disputes as the real function of ArbCom]] * Wikimania: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-11-20/Wikimania|Wikimania 2024 scholarships]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 09:46, 20 نومبر 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25866860 --> == ''The Signpost'': 4 December 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-04/News and notes|Beeblebrox ejected from Arbitration Committee following posts on Wikipediocracy]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-04/In the media|Turmoil on Hebrew Wikipedia, grave dancing, Olga's impact and inspiring Bhutanese nuns]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-04/Disinformation report|"Wikipedia and the assault on history"]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-04/In focus|Tens of thousands of freely available sources flagged]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-04/Comix|Bold comics for a new age]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-04/Essay|I am going to die]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-04/Featured content|Real gangsters move in silence]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-04/Traffic report|And it's hard to watch some cricket, in the cold November Rain]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-04/Humour|Mandy Rice-Davis Applies]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10:11, 4 ڊسمبر 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25919722 --> == ''The Signpost'': 24 December 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/Special report|Did the Chinese Communist Party send astroturfers to sabotage a hacktivist's Wikipedia article?]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/News and notes|The Italian Public Domain wars continue, Wikimedia RU set to dissolve, and a recap of WLM 2023]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/In the media|Consider the humble fork]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/Discussion report|Arabic Wikipedia blackout; Wikimedians discuss SpongeBob, copyrights, and AI]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/In focus|Liquidation of Wikimedia RU]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/Technology report|Dark mode is coming]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/Recent research|"LLMs Know More, Hallucinate Less" with Wikidata]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/Gallery|A feast of holidays and carols]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/Comix|Lollus lmaois 200C tincture]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/Crossword|when the crossword is sus]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/Traffic report|What's the big deal? I'm an animal!]] * From the editor: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/From the editor|A piccy iz worth OVAR 9000!!!11oneone! wordz ^_^]] * Apocrypha: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/Apocrypha|Local editor discovered 1,380 lost subheadings in ancient Signpost scrolls. And what he found was shocking.]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/Humour|Guess the joke contest]] * BJAODN: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2023-12-24/BJAODN|Bad jokes and other deleted nonsense]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10:01, 24 ڊسمبر 2023 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:Evad37/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=25972416 --> == ''The Signpost'': 10 January 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editor: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-10/From the editor|NINETEEN MORE YEARS! NINETEEN MORE YEARS!]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-10/Special report|Public Domain Day 2024]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-10/Technology report|Wikipedia: A Multigenerational Pursuit]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-10/News and notes|In other news ... see ya in court!]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-10/In focus|The long road of a featured article candidate]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-10/In the media|What is plagiarism? Oklahoma Disneyland? Reaching a human being at Wikipedia?]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-10/WikiProject report|WikiProjects Israel and Palestine]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-10/Obituary|Anthony Bradbury]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-10/Traffic report|The most viewed articles of 2023]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-10/Crossword|everybody gangsta till the style sheets start cascading]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-10/Comix|Conflict resolution]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:51, 12 جنوري 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=26044843 --> == ''The Signpost'': 31 January 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-31/News and notes|Wikipedian Osama Khalid celebrated his 30th birthday in jail]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-31/Opinion|Until it happens to you]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-31/Disinformation report|How paid editors squeeze you dry]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-31/In the media|Katherine Maher new NPR CEO, go check Wikipedia, race in the race]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-31/In focus|The long road of a featured article candidate, part 2]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-31/Recent research|Croatian takeover was enabled by "lack of bureaucratic openness and rules constraining [admins]"]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-31/Comix|We've all got to start somewhere]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-01-31/Traffic report|DJ, gonna burn this goddamn house right down]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:16, 31 جنوري 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=26086360 --> == Request for global bot flag for CommonsDelinker == Hello! This is a notification to let you know that a new request for the [[m:Special:MyLanguage/Bot policy#Global bots|global bot]] flag for [[Special:Contributions/CommonsDelinker|CommonsDelinker]] has been started. Please note that the request will remain open for 14 days starting today. You can leave a comment or opinion on [[m:Steward requests/Bot status#Global bot status requests|the relevant page]]! Best regards --[[m:User:Superpes15|Superpes15]] ([[m:User talk:Superpes15|talk]]) <!-- Message sent by User:Superpes15@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=25384075 --> [[زمرو:غير فعال منصوبو صفحا]] == ''The Signpost'': 13 February 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-02-13/News and notes|Wikimedia Russia director declared "foreign agent" by Russian gov; EU prepares to pile on the papers]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-02-13/Disinformation report|How low can the scammers go?]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-02-13/Gallery|Before and After: Why you don't need to touch grass to dramatically improve images of flora and fauna]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-02-13/In the media|Speaking in tongues, toeing the line, and dressing the part]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-02-13/Serendipity|Is this guy the same as the one who was a Nazi?]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-02-13/Traffic report|Griselda, Nikki, Carl, Jannik and two types of football]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-02-13/Crossword|Our crossword to bear]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-02-13/Comix|Strongly]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 04:38, 13 فيبروري 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=26223997 --> == ''The Signpost'': 2 March 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-02/News and notes|Wikimedia enters US Supreme court hearings as "the dolphin inadvertently caught in the net"]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-02/Recent research|Images on Wikipedia "amplify gender bias"]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-02/In the media|The Scottish Parliament gets involved, a wikirace on live TV, and the Foundation's CTO goes on record]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-02/Obituary|Vami_IV]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-02/Traffic report|Supervalentinefilmbowlday]] * WikiCup report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-02/WikiCup report|High-scoring WikiCup first round comes to a close]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:03, 2 مارچ 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=26310391 --> == ''The Signpost'': 29 March 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-29/Technology report|Millions of readers still seeing broken pages as "temporary" disabling of graph extension nears its second year]] * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-29/Interview|Interview on Wikimedia Foundation fundraising and finance strategy]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-29/Special report|19-page PDF accuses Wikipedia of bias against Israel, suggests editors be forced to reveal their real names, and demands a new feature allowing people to view the history of Wikipedia articles]] * Op-Ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-29/Op-Ed|Wikipedia in the age of personality-driven knowledge]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-29/Recent research|"Newcomer Homepage" feature mostly fails to boost new editors]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-29/News and notes|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter ratified]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-29/In the media|"For me it’s the autism": AARoard editors on the fork more traveled]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-29/Traffic report|He rules over everything, on the land called planet Dune]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-29/Humour|Letters from the editors]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-03-29/Comix|Layout issue]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22:42, 29 مارچ 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=26349119 --> == ''The Signpost'': 25 April 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-04-25/In the media|Censorship and wikiwashing looming over RuWiki, edit wars over San Francisco politics and another wikirace on live TV]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-04-25/News and notes|A sigh of relief for open access as Italy makes a slight U-turn on their cultural heritage reproduction law]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-04-25/WikiConference report|WikiConference North America 2023 in Toronto recap]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-04-25/WikiProject report|WikiProject Newspapers (Not WP:NOTNEWS)]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-04-25/Recent research|New survey of over 100,000 Wikipedia users]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-04-25/Traffic report|O.J., cricket and a three body problem]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:51, 25 اپريل 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=26669718 --> == ''The Signpost'': 16 May 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-05-16/News and notes|Democracy in action: multiple elections]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-05-16/Special report|Will the new RfA reform come to the rescue of administrators?]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-05-16/Arbitration report|Ruined temples for posterity to ponder over – arbitration from '22 to '24]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-05-16/In the media|Deadnames on the French Wikipedia, and a duel between Russian wikis]] * Op-Ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-05-16/Op-Ed|Wikidata to split as sheer volume of information overloads infrastructure]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-05-16/Comix|Generations]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-05-16/Traffic report|Crawl out through the fallout, baby]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:00, 16 مَئي 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=26773320 --> == ''The Signpost'': 8 June 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/News and notes|Wikimedia Foundation publishes its Form 990 for fiscal year 2022-2023]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/Technology report|New Page Patrol receives a much-needed software upgrade]] * Deletion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/Deletion report|The lore of Kalloor]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/In the media|National cable networks get in on the action arguing about what the first sentence of a Wikipedia article ought to say]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/News from the WMF|Progress on the plan — how the Wikimedia Foundation advanced on its Annual Plan goals during the first half of fiscal year 2023-2024]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/Opinion|Public response to the editors of Settler Colonial Studies]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/Recent research|ChatGPT did not kill Wikipedia, but might have reduced its growth]] * Featured content: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/Featured content|We didn't start the wiki]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/Essay|No queerphobia]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/Special report|RetractionBot is back to life!]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/Traffic report|Chimps, Eurovision, and the return of the Baby Reindeer]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/Comix|The Wikipediholic Family]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/Humour|Wikipedia rattled by sophisticated cyberattack of schoolboy typing "balls" in infobox]] * Concept: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-06-08/Concept|Palimpsestuous]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:29, 8 جُونِ 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=26803274 --> == ''The Signpost'': 4 July 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/News and notes|WMF board elections and fundraising updates]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/Special report|Wikimedia Movement Charter ratification vote underway, new Council may surpass power of Board]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/In focus|How the Russian Wikipedia keeps it clean despite having just a couple dozen administatrors]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/Discussion report|Wikipedians are hung up on the meaning of Madonna]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/In the media|War and information in war and politics]] * Sister projects: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/Sister projects|On editing Wikisource]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/Obituary|Hanif Al Husaini, Salazarov and Hyacinth]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/Opinion|Etika: a Pop Culture Champion]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/Gallery|Spokane Willy's photos]] * Op-Ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/Op-Ed|Why you should not vote in the 2024 WMF BoT elections]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/Crossword|On a day of independence, beat crosswords into crossploughshares]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/Humour|A joke]] * Cobwebs: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/Cobwebs|Counting to a billion — manuscripts don't burn]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/Recent research|Is Wikipedia Politically Biased? Perhaps]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-04/Traffic report|Talking about you and me, and the games people play]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13:42, 4 جُولاءِ 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=26991487 --> == ''The Signpost'': 22 July 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-22/Discussion report|Internet users flock to Wikipedia to debate its image policy over Trump raised-fist photo]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-22/News and notes|Wikimedia community votes to ratify Movement Charter; Wikimedia Foundation opposes ratification]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-22/News from the WMF|Wikimedia Foundation Board resolution and vote on the proposed Movement Charter]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-22/Essay|Reflections on editing and obsession]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-22/In the media|What's on Putin's fork, the court's docket, and in Harrison's book?]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-22/Obituary|JamesR]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-22/Crossword|Vaguely bird-shaped crossword]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-07-22/Humour|Joe Biden withdraws RfA, Donald Trump selects co-nom]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 09:34, 22 جُولاءِ 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=27085896 --> == ''The Signpost'': 14 August 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-08-14/In the media|Portland pol profile paid for from public purse]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-08-14/Recent research|STORM: AI agents role-play as "Wikipedia editors" and "experts" to create Wikipedia-like articles, a more sophisticated effort than previous auto-generation systems]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-08-14/Discussion report|Twitter marks the spot]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-08-14/News and notes|Another Wikimania has concluded]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-08-14/Special report|Nano or just nothing: Will nano go nuclear?]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-08-14/Opinion|HouseBlaster's RfA debriefing]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-08-14/Traffic report|Ball games, movies, elections, but nothing really ''weird'']] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-08-14/Humour|I'm proud to be a template]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22:52, 14 آگسٽ 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=27163580 --> [[زمرو:وڪيپيڊيا صلاح مشورا]] == ''The Signpost'': 4 September 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-04/News and notes|WikiCup enters final round, MCDC wraps up activities, 17-year-old hoax article unmasked]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-04/In the media|AI is not playing games anymore. Is Wikipedia ready?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-04/Recent research|Simulated Wikipedia seen as less credible than ChatGPT and Alexa in experiment]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-04/News from the WMF|Meet the 12 candidates running in the WMF Board of Trustees election]] * Wikimania: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-04/Wikimania|A month after Wikimania 2024]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-04/Serendipity|What it's like to be Wikimedian of the Year]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-04/Traffic report|After the gold rush]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-04/Humour|Local man halfway through rude reply no longer able to recall why he hates other editor]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13:31, 4 سيپٽمبر 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=27280376 --> == ''The Signpost'': 26 September 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-26/In the media|Indian courts order Wikipedia to take down name of crime victim, and give up names of editors]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-26/Serendipity|A Wikipedian at the 2024 Paralympics]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-26/Opinion|asilvering's RfA debriefing]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-26/News and notes|Are you ready for admin elections?]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-26/Gallery|Are Ludd''ai''tes defending the English Wikipedia?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-26/Recent research|Article-writing AI is less "prone to reasoning errors (or hallucinations)" than human Wikipedia editors]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-09-26/Traffic report|Jump in the line, rock your body in time]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 20:15, 26 سيپٽمبر 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=27463206 --> == Global bot approval request for Leaderbot == {{int:hello}}! I apologize for sending this message in English. {{int:please-translate}}. In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward requests/Bot status#Global bot status for Leaderbot|Steward requests/Bot status#Global bot status for Leaderbot]] on Meta. Thank you for your time. Best regards, [[User:EPIC|EPIC]] ([[User talk:EPIC|talk]]) 09:36, 15 آڪٽوبر 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Message sent by User:EPIC@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=26399716 --> == ''The Signpost'': 19 October 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-10-19/News and notes|One election's end, another election's beginning]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-10-19/Recent research|"As many as 5%" of new English Wikipedia articles "contain significant AI-generated content", says paper]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-10-19/In the media|Off to the races! Wikipedia wins!]] * Contest: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-10-19/Contest|A WikiCup for the underdeveloped world]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-10-19/Traffic report|A scream breaks the still of the night]] * Book review: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-10-19/Book review|''The Editors'']] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-10-19/Humour|The Newspaper Editors]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-10-19/Crossword|Spilled Coffee Mug]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:17, 19 آڪٽوبر 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=27606308 --> == ''The Signpost'': 6 November 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-06/From the editors|Editing Wikipedia should not be a crime]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-06/News and notes|Wikimedia Foundation shares ANI lawsuit updates; first admin elections appoint eleven sysops; first admin recalls opened; temporary accounts coming soon?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-06/In the media|An old scrimmage, politics and purported libel]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-06/Special report|Wikipedia editors face litigation, censorship]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-06/Gallery|Why you should take more photos and upload them]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-06/In focus|Questions and answers about the court case]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-06/Traffic report|Twisted tricks or tempting treats?]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-06/Technology report|Wikimedia tech, the Asian News International case, and the ultra-rare BLACKLOCK]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-06/Humour|Man quietly slinks away from talk page argument after realizing his argument dumb, wrong]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 08:08, 6 نومبر 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=27684085 --> == ''The Signpost'': 18 November 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-18/News and notes|Open letter to WMF about court case breaks one thousand signatures, big arb case declined, U4C begins accepting cases]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-18/In the media|Summons issued for Wikipedia editors by Indian court, "Gaza genocide" RfC close in news, old admin Gwern now big AI guy, and a "spectrum of reluctance" over Australian place names]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-18/Recent research|SPINACH: AI help for asking Wikidata "challenging real-world questions"]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-18/News from the WMF|Wikimedia Foundation and Wikimedia Endowment audit reports: FY 2023–2024]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-11-18/Traffic report|Well, let us share with you our knowledge, about the electoral college]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 23:46, 18 نومبر 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=27733567 --> ==WikiLoves Folklore in Pakistan== Dear Wikipedia community, as we discussed through telephonic conversation, in-person meeting and Whatsapp group about the WikiLoves Folklore project in Pakistan and organizing event about it in Pakistan. This is for the reference and community information and inviting to participate in the WikiLoves Folklore in Pakistan. Thanks. [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:Candara; color:Skyblue;">ڳالھ</sup>]] 13:04, 5 ڊسمبر 2024 ( يو.ٽي.سي) == ''The Signpost'': 24 December 2024 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-12-24/News and notes|Responsibilities and liabilities as a "Very Large Online Platform"]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-12-24/Op-ed|Beeblebrox on Wikipediocracy, the Committee, and everything]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-12-24/Opinion|Graham87 on being the first-ever administrator recall subject]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-12-24/In the media|Delhi High Court considers ''Caravan'' and ''Ken'' for evaluating the ANI vs. WMF case]] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-12-24/From the archives|Where to draw the line in reporting?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-12-24/Recent research|"Wikipedia editors are quite prosocial", but those motivated by "social image" may put quantity over quality]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-12-24/Humour|Backlash over Santa Claus' Wikipedia article intensifies]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-12-24/Gallery|A feast of holidays and carols]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2024-12-24/Traffic report|Was a long and dark December]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 00:04, 25 ڊسمبر 2024 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=27936465 --> == ''The Signpost'': 15 January 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/From the editors|Looking back, looking forward]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Traffic report|The most viewed articles of 2024]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In the media|Will you be targeted?]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Technology report|New Calculator template brings interactivity at last]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Essay|Meet the Canadian who holds the longest editing streak on Wikipedia]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Opinion|Reflections one score hence]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/News and notes|It's a new dawn, it's a new day, it's a new life for me... and I'm feeling free]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Serendipity|What we've left behind, and where we want to go next]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Op-ed|Elon Musk and the right on Wikipedia]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In focus|Twenty years of The Signpost: What did it take?]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Arbitration report|Analyzing commonalities of some contentious topics]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Humour|How to make friends on Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:57, 15 جنوري 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28061132 --> == ''The Signpost'': 7 February 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Recent research|GPT-4 writes better edit summaries than human Wikipedians]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/News and notes|Let's talk!]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Opinion|Fathoms Below, but over the moon]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/In the media|Wikipedia is an extension of legacy media propaganda, says Elon Musk]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Community view|24th Wikipedia Day in New York City]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Arbitration report|Palestine-Israel articles 5 has closed]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Traffic report|A wild drive]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 01:59, 7 فيبروري 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28179470 --> == ''The Signpost'': 27 February 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/News and notes|Administrator elections up for reapproval and 1bil GET snagged on Commons]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Serendipity|Guinea-Bissau Heritage from Commons to the World]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Technology report|Hear that? The wikis go silent twice a year]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/In the media|The end of the world]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Recent research|What's known about how readers navigate Wikipedia; Italian Wikipedia hardest to read]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Opinion|Sennecaster's RfA debriefing]] * Tips and tricks: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Tips and tricks|One year after this article is posted, will every single article on Wikipedia have a short description?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Community view|Open letter from French Wikipedians says "no" to intimidation of volunteer contributors]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Traffic report|Temporary scars, February stars]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Essay|The source, the whole source, and nothing but the source]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Obituary|Ümüt Çınar (Kmoksy) and Vinícius Medina Kern (Vmkern)]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10:31, 27 فيبروري 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28313070 --> == ''The Signpost'': 22 March 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editor: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/From the editor|''Hanami'']] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/News and notes|Deeper look at takedowns targeting Wikipedia]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/In the media|The good, the bad, and the unusual]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Recent research|Explaining the disappointing history of Flagged Revisions; and what's the impact of ChatGPT on Wikipedia so far?]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Traffic report|All the world's a stage, we are merely players...]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Gallery|WikiPortraits rule!]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Essay|Unusual biographical images]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Obituary|Rest in peace]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:11, 22 مارچ 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28391577 --> == ''The Signpost'': 9 April 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Special report|Wikipedian and physician Ziyad al-Sufiani reportedly released from Saudi prison]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In focus|WMF to explore "common standards" for NPOV policies; implications for project autonomy remain unclear]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In the media|Indian judges demand removal of content critical of Asian News International]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News and notes|35,000 user accounts compromised, locked in attempted credential-stuffing attack]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Op-ed|How crawlers impact the operations of the Wikimedia projects]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Opinion|Crawlers, hogs and gorillas]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Debriefing|Giraffer's RfA debriefing]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Obituary|RHaworth, TomCat4680 and PawełMM]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Traffic report|Heigh-Ho, Heigh-Ho, off to report we go...]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News from Diff|Strengthening Wikipedia’s neutral point of view]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Comix|Thirteen]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 18:25, 9 اپريل 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28494227 --> == ''The Signpost'': 1 May 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22:20, 1 مَئي 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28562138 --> == ''The Signpost'': 14 May 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/News and notes|WMF to kick off new-CEO quest as Iskandar preps to move on — Supreme Court nixes gag of Wiki page for other India court row on ANI — code-heads give fix-up date for Charts in lieu of long-dead Graph gizmo]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In the media|Wikimedia Foundation sues over UK government decision that might require identity verification of editors worldwide]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Disinformation report|What does Jay-Z know about Wikipedia?]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In focus|On the hunt for sources: Swedish AfD discussions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Technology report|WMF introduces unique but privacy-preserving browser cookie]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Debriefing|Goldsztajn's RfA debriefing]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Obituary|Max Lum (User:ICOHBuzz)]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 2)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Comix|Collection]] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/From the archives|Humor from the Archives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22:01, 14 مَئي 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28671646 --> == ''The Signpost'': 24 June 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News and notes|Happy 7 millionth!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/In the media|Playing professor pong with prosecutorial discretion]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Disinformation report|Pardon me, Mr. President, have you seen my socks?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Recent research|Wikipedia's political bias; "Ethical" LLMs accede to copyright owners' demands but ignore those of Wikipedians]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Traffic report|All Sinners, a future, all Saints, a past]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News from Diff|Call for candidates is now open: Wikimedia Foundation Board of Trustees]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Opinion|Russian Wiki-fork flails, failing readers and editors]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Debriefing|EggRoll97's RfA² debriefing]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 3)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Comix|Hamburgers]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 02:31, 24 جُونِ 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28849846 --> == ''The Signpost'': 18 July 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News and notes|Is no WikiNews good WikiNews? — Election season returns!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In the media|How bad (or good) is Wikipedia?]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/WikiProject report|WikiProject Medicine reaches milestone of zero unreferenced articles]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In focus|Wikimania 2025: Connecting Wikimedians across the world for 20 years]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Recent research|Knowledge manipulation on Russia's Wikipedia fork; Marxist critique of Wikidata license; call to analyze power relations of Wikipedia]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News from the WMF|Form 990 released for the Wikimedia Foundation’s fiscal year 2023-2024]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Discussion report|Six thousand noticeboard discussions in 2025 electrically winnowed down to a hundred]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Comix|Divorce]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Opinion|Women are somewhat under-represented on the English-language Wikipedia, and other observations from analysis]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 4): The Future Of Wikimedia and Conclusion]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Obituary|Pvmoutside, Atomicjohn, Rdmoore6, Jaknouse, Morven, Martin of Sheffield, MarnetteD, Herewhy, BabelStone]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Traffic report|God only knows]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Humour|New forum created for people who don't care about Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:53, 18 جُولاءِ 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28903822 --> == ''The Signpost'': 9 August 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/News and notes|Court order snips out part of Wikipedia article, editors debate whether to frame shreds or pulp them]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Discussion report|News from ANI, AN, RSN, BLPN, ELN, FTN, and NPOVN]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Disinformation report|The article in the most languages]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Community view|News from the Villages Pump]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/In the media|Disgrace, dive bars, deceased despots, and diverse dispatches]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Crossword|Accidental typography]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Comix|best-laid schemes o' wikis an' men]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Traffic report|I'm not the antichrist or the Superman]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 02:27, 9 آگسٽ 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29085669 --> == ''The Signpost'': 9 September 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/News and notes|Wikimedia Foundation loses a round in court]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/In the media|Congress probes, mayor whitewashed, AI stinks]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Disinformation report|A guide for Congress]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Recent research|Minority-language Wikipedias, and Wikidata for botanists]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Technology report|A new way to read Wikisource]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Traffic report|Check out some new ''Weapons'', weapon of choice]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Essay|The one question]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 01:08, 9 سيپٽمبر 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29233676 --> == ''The Signpost'': 2 October 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/News and notes|Larry Sanger returns with "Nine Theses on Wikipedia"; WMF publishes transparency report]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/In the media|Extraordinary eruption of "EVIL" explained]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Disinformation report|Emails from a paid editing client]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Discussion report|Sourcing, conduct, policy and LLMs: another 1,339 threads analyzed]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Community view|The pressing questions of the modern WWW, as seen from the Village Pump]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Recent research|Is Wikipedia a merchant of (non-)doubt for glyphosate?; eight projects awarded Wikimedia Research Fund grants]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Opinion|Some disputes aren't worth it]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Obituary|Michael Q. Schmidt]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Traffic report|Death, hear me call your name]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Comix|A grand spectacle]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:55, 2 آڪٽوبر 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29367448 --> == ''The Signpost'': 20 October 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/News and notes|Board shuffles, LLM blocks increase, IPs are going away]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Special report|The election that isn't]] * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Interview|The BoT bump]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/In the media|An incident at WikiConference North America; WMF reports AI-related traffic drop and explains Wikipedia to US conservatives]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Traffic report|One click after another]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Humour|Wikipedia pay rates]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22:45, 20 آڪٽوبر 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29377595 --> == Global bot approval request for SchlurcherBot == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! {{#ifeq:{{CONTENTLANGUAGE}}|en||I apologize for sending this message in English. {{int:please-translate}}.}} In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot]] on Meta-Wiki. All Wikimedia community members are invited to participate. Thank you for your time. Best regards, [[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 22:10, 21 آڪٽوبر 2025 ( يو.ٽي.سي) </div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=29480590 --> == ''The Signpost'': 10 November 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/News and notes|Temporary accounts go live and WMF board member self-suspends]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Community view|Six Wikipedians' thoughts on Grokipedia, and the humanity of it all]] * Wikicup report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Wikicup report|BeanieFan11, WikiCup victor of 2025, covers the results]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/In the media|Jimbo's book, an argument about genocide, and a train of shame]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Recent research|Taking stock of the 2024–2025 research grants]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Opinion|With Grokipedia, top-down control of knowledge is new again]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Obituary|Struway]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Traffic report|The documentaried, the disowned, the deceased, Diwali and the Dodgers]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Comix|Head of steam]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:56, 10 نومبر 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29568932 --> == ''The Signpost'': 1 December 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/News and notes|Election cycles come and go, and Wikimedia Foundation achieves record revenue in 2024–2025!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/In the media|Wales walk-off, antisemitism, supernatural powers, feminism turmoil, saints, and sex]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Recent research|At least 80 million inconsistent facts on Wikipedia – can AI help find them?]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Disinformation report|Epstein email exchanges planned strategy, edits and reported progress]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Traffic report|It's a family affair]] * Book review: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Book review|''The Seven Rules of Trust'']] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/From the archives|"I have been asked by Jeffrey Epstein ..."]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Humour|An interview with Wikipe-tan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Opinion|AI finds errors in 90% of Wikipedia's best articles]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Serendipity|Highlights from the itWikiCon 2025]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Comix|Madness]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 00:16, 1 ڊسمبر 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29700455 --> == ''The Signpost'': 17 December 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Interview|Part 1: Bernadette Meehan]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/News and notes|We're gonna have a party!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/In the media|The "bigg" bosses: Robertsky and the Pope]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Traffic report|Death and stranger things]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Gallery|A feast of holidays and carols]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Obituary|Michal Lewi (Iwelam) and Alan R. King (A R King)]] * Concept: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Concept|List of xxtreme sports (redirected from Electrojousting)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Comix|display: flex-inline;]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 20:05, 17 ڊسمبر 2025 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29700455 --> == ''The Signpost'': 15 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/News and notes|Wikipedia's 25th anniversary is here!]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Special report|Wikipedia at 25: A Wake-Up Call]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Serendipity|The WMF wants to buy you books!]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/WikiProject report|Time for a health check: the Vital Signs 2026 campaign]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/In the media|Fake Acting President Trump and a Wikipedia infobox]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Community view|The inbox behind Wikipedia]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Recent research|Art museums on Wikidata; comparing three comparisons of Grokipedia and Wikipedia]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Traffic report|Tonight I'm gonna rock you]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Comix|Oh come on man.]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:18, 15 جنوري 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29899914 --> == ''The Signpost'': 29 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Traffic report|The most viewed articles of 2025]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News and notes|Good news... but also bad news for the Public Domain]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News from Diff|Solving puzzles together]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/In the media|Every view on the 25th anniversary of everything]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Comix|Perspectives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:31, 29 جنوري 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29988053 --> == ''The Signpost'': 17 February 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/In the media|Global powers see Wikipedia as fundamental target for manipulation]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/News and notes|Discussions open for the next WMF Annual Plan]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Serendipity|Maintenance crews continue to slog through Wikipedia's oldest Featured Articles]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Disinformation report|Epstein's obsessions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Technology report|Wikidata Graph Split and how we address major challenges]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Traffic report|Deaths, killings, films, and the Olympics]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Opinion|Incoming Incurables]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Crossword|Pop quiz]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Comix|herculean]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 08:03, 17 فيبروري 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30039447 --> == ''The Signpost'': 10 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Interview|Bernadette Meehan, new Wikimedia Foundation CEO]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/News and notes|Security testing unleashes computer worm on Meta-wiki]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Special report|What actually happened during the Wikimedia security incident?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In the media|Indonesian government blocks Wikimedia logins; archive site scoured from Wikipedia after owner runs malware]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Recent research|To wiki, perchance to groki]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Obituary|Madhav Gadgil, Fredrick Brennan, Mark Miller, Chip Berlet]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Opinion|Interface administrators and trusting trust]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|English Wikipedia deprecates archive.today after DDoS against blog, altered content]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Op-ed|Why is "Trypsin-sensitive photosynthetic activities in chloroplast membranes" cited in "List of tallest buildings in Chicago"?]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Essay|The pursuit of a button click]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In focus|Short descriptions: One year later]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/WikiProject report|Unreferenced articles backlog drive]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Community view|Speaking of planning ...]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Traffic report|Over the mountain, kissing silver inlaid clouds]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Crossword|"It will never happen"]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Comix|BRIEn't]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 04:14, 10 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30121359 --> == ''The Signpost'': 31 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/News and notes|Entirety of Wikinews to be shut down]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/In the media|AI ban, newspapers disrupt archiving; and antisemitism complaints]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Community view|Videos from WikiConference North America 2025 in NYC]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Disinformation report|Cleaning up after Jeffrey Epstein, Peter Nygard, and Mohamed Al-Fayed]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/WikiConference report|WikiConference North America 2025 in NYC review]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Obituary|Dr. Subas Chandra Rout]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Traffic report|Call in the dogs of war, soldier of fortune]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Gallery|Canadian Rangers participate in Operation ''Enduring Encyclopedia'']] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Comix|n00bsitting]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10:08, 31 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30329870 --> == ''The Signpost'': 21 April 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/News and notes|Six Serbian Wikipedia editors banned following controversy about political bias]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/In the media|Could Wikipedia be involved in Massachusetts' proposed social media ban for minors?]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Gallery|March equinox]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Traffic report|Time to change my galaxy in case, we outta space!]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Comix|Of skirts and articles]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:50, 21 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30434643 --> == ''The Signpost'': 22 May 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/News and notes|Offline: Osama Khalid still in prison]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In the media|Indonesian editors, you shall return!]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Disinformation report|Who is a typical paid editor? Who are their typical clients?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Recent research|WikiLambda the Ultimate]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Traffic report|This is where I'll be, so heavenly, so come and dance with me Michael!]] * Forum: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Forum|WikiAnnotate: help us build a dataset of article quality evaluations]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In focus|Demystifying the 2026-27 Annual Plan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Opinion|Wikipedia isn't a battleground. So why does it feel like one?]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Serendipity|Wikinews: Into the Wikiverse]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Special report|Wikimedia Foundation closes Wikinews after 21 years]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Community view|Wikipedia's traffic drop: more on languages and freshness]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Gallery|Earth Day and Mother's Day]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Comix|Brother, can you spare a page?]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 05:19, 22 مَئي 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30513885 --> == ''The Signpost'': 21 June 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/From the editors|Ways for beginners to support ''The Signpost'' community journalism]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/News and notes|Community Tech development team disbanded]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Disinformation report|PR for the people?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Recent research|Proposed tagging system for AI involvement; successful and unsuccessful AI tools for contributors]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In the media|Who won a 14th century battle and who won the 2026 Iran war?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Community view|Putting the Wish into the Wishlist]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In focus|A global standard for Neutral Point of View]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/On the bright side|Flowers, blue helmets, reefs, pride, and Juneteenth]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Op-ed|Breathe, Don’t Panic, there is a different story about Wikimedia + AI futures]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Opinion|Wikimedia Foundation staff develop union and Wikimedia user community reacts]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Technology report|Community Tech team is disbanded, controversy erupts]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Traffic report|'Cause this is thriller, thriller night]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/WikiConference report|Report of Volunteer Supporters Network Annual Meeting 2026]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Comix|Take your turn]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Humour|Group of banned T-shirt makers comes out of hiding to sell new Wikipedia-themed merchandise]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:21, 21 جُونِ 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30604303 --> == ''The Signpost'': 13 July 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News and notes|An exclusive club]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/In the media|Battle for a soul - who won?]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Opinion|We need to innovate with Wikimedia decision-making]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Recent research|LLMs and NPOV, 20 years of user blocks, Esperanto and Volapük Wikipedias]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News from Diff|How to host Wikicurious in your own community]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Community view|CUNY Newmark Wikimedian-in-Residence Quarterly Brief – April to June 2026]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Special report|Wikipedia escapes Category 1 designation under the UK Online Safety Act - for now]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/On the bright side|Fatherhood, weather, and diplomacy]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Op-ed|A Layup Easy Proposal for Wikimedia at 25: Spend 25% of Donations on the Community]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Traffic report|The grass was greener, the light was brighter]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Comix|schnozzed]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:27, 13 جُولاءِ 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30775662 --> == ''The Signpost'': 2 August 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In the media|Union drive, most prolific editor make headlines]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News and notes|Foundation rejects voluntary recognition of union, proposed board eligibility rules sharply restrict candidates]] * WikiConference: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/WikiConference|"Kurier, Signpost, wikipress: You can be a Wikimedia journalist" - Wikimania presentation by User:Noé Recap]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In focus|Is Larry Sanger the co-founder of Wikipedia?]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Arbitration report|Think, and not just about content]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News from Diff|Meet the Wikimedians of the Year 2026!]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/On the bright side|The beautiful game]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Traffic report|Odyssey and Oyarzabal]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Comix|Well-spotted]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10:17, 2 آگسٽ 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30775662 --> == ''The Signpost'': 24 August 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/News and notes|Union process progresses, unanswered questions about Littler Mendelson remain]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/In the media|Wikipedia editors save Sam Altman's life]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Recent research|Women in blue? Wikipedia's gender gap reverses in some areas]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Discussion report|Again and Again]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Traffic report|Look out, here comes the Spider-Man!]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Humour|Her tastes, her Wikimania, her upcoming tour... Baby Globe reveals everything]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/On the bright side|The great outdoors]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Opinion|Are we embarrassed yet?]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Special report|Paris Syndrome: Labor Strife, AI Anxiety, and a Leadership Test at Wikimania 2026]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Comix|WP:FAOWN]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 01:25, 24 آگسٽ 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30889666 --> == ''The Signpost'': 16 September 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/News and notes|The Balance of Power]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/In the media|Shocking photos may be changed on Wikipedia]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Disinformation report|Have UN Secretary-General candidates manipulated Wikipedia?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Recent research|Google's AI overviews may have reduced search engine referrals to English Wikipedia by 5%]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/WikiConference report|The backwater symbiosis – reflections from Wiki Conference India 2026]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Traffic report|Heaven let your light shine down]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Serendipity|Wikipedia Family Mosh Pit]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Obituary|Passing of Gobonobo, community leader advocating for women and minorities]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/On the bright side|Fantasy video games, hopeful science fiction, and the change of seasons]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Comix|The Adventure of the Unknown Corpse]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 02:11, 16 سيپٽمبر 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=31028446 --> == ''The Signpost'': 13 October 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/News and notes|AELECT returns, Jimbo gives a union update, VisualEditor is now default]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Serendipity|From a rare portrait of a female millionaire in Nancy to a Japanese painter in Lyon]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Obituary|Doug Weller]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/In the media|A(I)pocalypses afoot]] * WikiConference Report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/WikiConference Report|WikiConference 2026 & the importance of in-person community]] * By the numbers: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/By the numbers|Does the country of birth affect the likelihood of having a Wikipedia biography?]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/News from Diff|OpenAI "rogue" agent activities found on Wikimedia projects]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/On the bright side|Good people]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Op-ed|Who are our readers?]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Traffic report|This world is big and wild and half insane]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Comix|Fudging the numbers]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22:46, 13 آڪٽوبر 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=31092234 --> == ''The Signpost'': 1 November 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/News and notes|AELECT5 concludes, a Wikimedian arrested for treason, and updates to GANs and FARs]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Recent research|How Wikipedians use (or don't use) LLMs; experienced editors contribute more to "underproduced" articles than newbies]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Disinformation report|Better bots or bothersome baby borgs?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/In the media|Stop the internet, I was deleted]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/News from Diff|Why Wikimedia Is Speaking Up in a Major AI Copyright Case]] * By the numbers: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/By the numbers|Wikipedian Nobel Prize 2026]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/On the bright side|Gone fishing]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Traffic report|October, and the articles are stripped bare]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/In focus|Two Roles, One Wikimedia Education Ecosystem]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Comix|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Comix]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13:52, 1 نومبر 2026 ( يو.ٽي.سي) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> (This message was sent to [[:وڪيپيڊيا:ديوان عام/خبرون]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=31191200 --> 8vjiv073qy96gg0vnu9809xmjrtf1hy 0 77289 427067 282057 2026-11-01T16:58:11Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 427067 wikitext text/x-wiki {{short description|Province of Canada}} {{About|the Canadian province|the city|New Brunswick, New Jersey|other uses|New Brunswick (disambiguation)}} {{redirect-distinguish|New Brunswicker|New Brunswicker (apple)}} {{Infobox settlement | name = نيو برنزوڪ<br>New Brunswick | other_name = {{native name|fr|Nouveau-Brunswick}}<ref>{{cite web |last=Government of Canada |first=Natural Resources Canada |title=Place names – Nouveau-Brunswick |url=http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/DBBWQ |access-date=15 November 2021 |website=www4.rncan.gc.ca |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217103347/http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/DBBWQ |url-status=live}}</ref> | settlement_type = [[Provinces and territories of Canada|Province]] | image_flag = Flag of New Brunswick.svg | image_shield = Coat of arms of New Brunswick, Canada.svg | motto = {{native phrase|la|Spem reduxit}}<ref name=spem>{{cite web |url=https://lib.unb.ca/winslow/reduxit.html |title=Winslow Papers >> Ann Gorman Condon >> The New Province: Spem Reduxit |publisher=University of New Brunswick |author=Ann Gorman Condon |access-date=8 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303174929/http://www.lib.unb.ca/winslow/reduxit.html |archive-date=3 March 2016}}</ref><br />("Hope restored") | image_map = New Brunswick in Canada 2.svg | Label_map = yes | coordinates = {{Coord|46|30|N|66|00|W|type:adm1st_scale:30000000_region:CA-NB|notes=<ref>{{Cite cgndb|DBBWP|New Brunswick}}</ref>|display=inline,title}} | capital = [[Fredericton]] | largest_city = [[Moncton]] | largest_metro = [[Greater Moncton]] | official_lang = {{hlist|[[English language|English]]|[[French language|French]]<ref>{{cite web |title=My Linguistic Rights |publisher=Office of the Commissioner of Official Languages for New Brunswick |url=http://www.officiallanguages.nb.ca/ |access-date=7 March 2019 |archive-date=26 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190226211930/http://www.officiallanguages.nb.ca/ |url-status=live}}</ref>}} | Premier = [[Blaine Higgs]] | PremierParty = [[Progressive Conservative Party of New Brunswick|PC]] | government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary]] [[constitutional monarchy]] | Viceroy = [[Brenda Murphy]] | ViceroyType = Lieutenant Governor | Legislature = Legislative Assembly of New Brunswick | area_rank = 11th | area_total_km2 = 72908 | area_land_km2 = 71450 | area_water_km2 = 1458 | PercentWater = 2.0 | population_demonym = New Brunswicker <small>''<br />[[Acadian French|FR]]: Néo-Brunswickois(e)''</small> | population_rank = 8th | population_total = 775610<!--2021 StatCan federal census population only per [[WP:CANPOP]]. Do not update until 2026 census population released. Use "Population_est" below for latest StatCan quarterly estimate.--> | population_ref = <ref name=StatCan2021>{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=9 February 2022 |access-date=9 February 2022 |url-status=live |archive-date=9 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}</ref> | population_as_of = [[2021 Canadian census|2021]] | pop_est_ref = <ref>{{Cite web |date=27 September 2023 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928010937/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |archive-date=28 September 2023 |access-date=28 September 2023 |publisher=[[Statistics Canada]]}}</ref> | DensityRank = 4th | Density_km2 = 10.5<ref name=StatCan2011/> | GDP_year = 2017 | GDP_total = C$36.088&nbsp;billion<ref>{{cite web |last1=Statistics Canada |title=Table: 36-10-0222-01 Gross domestic product, expenditure-based, provincial and territorial, annual (x 1,000,000) |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610022201&pickMembers[0]=1.5&pickMembers[1]=2.2 |access-date=11 September 2019 |date=11 September 2019 |archive-date=22 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522163016/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610022201&pickMembers%5B0%5D=1.5&pickMembers%5B1%5D=2.2 |url-status=dead}}</ref> | GDP_rank = 9th | GDP_per_capita = C$42,606 | GDP_per_capita_rank = 11th | AdmittanceOrder = 1st, with [[Nova Scotia]], Ontario, [[Quebec]] | AdmittanceDate = 1 July 1867 | HouseSeats = 10 | SenateSeats = 10 | timezone1 = [[Atlantic Time Zone|Atlantic]] | utc_offset1 = -04:00 | timezone1_DST = [[Atlantic Time Zone|Atlantic DST]] | utc_offset1_DST = -03:00 | PostalAbbreviation = NB | PostalCodePrefix = [[List of E postal codes of Canada|E]] | iso_code = CA-NB | HDI_year = 2021 | HDI_rank = [[List of Canadian provinces and territories by Human Development Index|12th]] | HDI = 0.904<ref name=":10">{{cite web |title=Sub-national HDI – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/CAN/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0 |access-date=18 July 2021 |website=globaldatalab.org |archive-date=18 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718222007/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/CAN/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0 |url-status=live}}</ref> — <span style="color:#090">Very high</span> | population_est = 850894<!-- Latest StatCan quarterly estimate only. --> | pop_est_as_of = Q2 2024 | flower = [[Viola cucullata|Purple violet]] | tree = [[Abies balsamea|Balsam fir]] | bird = [[Black-capped chickadee]] | website = {{URL|gnb.ca}} }} '''نيو برنزوڪ''' (New Brunswick; فرينچ: Nouveau-Brunswick) ڪئناڊا جي تيرهن صوبن ۽ علائقن مان هڪ آهي. اهو ٽن سامونڊي صوبن مان هڪ آهي ۽ چئن ائٽلانٽڪ صوبن مان هڪ آهي. نيو برنزوڪ اتر ۾ ڪيوبيڪ، اوڀر ۾ نووا اسڪوٽيا، اتر اوڀر ۾ نار آف سينٽ لارنس، ڏکڻ-اوڀر ۾ بي آف فنڊي، ۽ اولهه ۾ آمريڪي رياست مين جي سرحدن سان لڳل آهي. نيو برنزوڪ اٽڪل 83 سيڪڙو ٻيلن تي مشتمل آهي ۽ ان جو اتر اڌ حصو اپالاچين جي قبضي ۾ آهي.<ref>[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/fr/article/new-brunswick "New-Brunswick"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413222441/https://thecanadianencyclopedia.ca/fr/article/new-brunswick|date=13 April 2021}} (consulted March 2021)</ref> صوبي جي آبهوا برفاني سياري ۽ معتدل اونهاري سان براعظمي آهي. نيو برنزوڪ جي مٿاڇري واري ايراضي 72,908 چورس ڪلوميٽر (28,150 چورس ميل) ۽ 7,75,610 باشندن (2021 جي مردم شماري) آهي.<ref name="census2">{{cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101|title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories|date=9 February 2022|publisher=Statistics Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101|archive-date=9 February 2022|access-date=25 April 2022|url-status=live}}</ref> ائٽلانٽڪ [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي جنهن جي آبادي اٽڪل 7,60,000 ماڻهن جي آهي. هن صوبي ۾ گهڻا غير آباد علائقا آهن. هن صوبي جو 85 سيڪڙو حصو ٻيلن سان ڍڪيل آهي. هن صوبي ۾ ڪيترائي ساحلي ٻيٽ پڻ آهن. سينٽ جان سڀ کان وڏو شهر آهي (1,30,000 ماڻهو) ۽ فريڊرڪٽن هن صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مونڪٽن جو شهر هن صوبي جو ٻيو اهم شهري مرڪز آهي. هن صوبي ۾ ٻه سرڪاري ٻوليون آهن. انهن مان 35 سيڪڙو [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ڳالهائين ٿا (جنهن کي پهرين ٻولي سمجهيو وڃي ٿو) ۽ باقي 65 سيڪڙو [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائين ٿا. عام طور تي ڪئناڊا لاءِ، آبادي جو اڌ حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو - گهڻو ڪري مونڪٽن، سينٽ جان ۽ فريڊرڪٽن ۾. 1969ع ۾ نيو برنزوڪ آفيشل لئنگئيجز ايڪٽ پاس ڪيو جنهن ۾ انگريزيءَ سان گڏ فرانسيسي کي به سرڪاري ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref name="census3">{{cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101|title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories|date=9 February 2022|publisher=Statistics Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101|archive-date=9 February 2022|access-date=25 April 2022|url-status=live}}</ref> نيو برنزوڪ جي باشندن کي صوبائي حڪومت جون خدمتون, پنهنجي پسند جي سرڪاري ٻولي ۾ حاصل ڪرڻ جو حق حاصل آهي.<ref name="HistOfficLang2">{{cite web|url=https://officiallanguages.nb.ca/content/history-of-official-languages/|title=History of Official Languages|website=Office of the Commissioner of Official Languages for New Brunswick|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128015231/https://officiallanguages.nb.ca/content/history-of-official-languages/|archive-date=28 November 2020|access-date=19 November 2020|url-status=live}}</ref> اٽڪل ٻه ٽيون آبادي انگريزي ڳالهائيندڙ آهي ۽ هڪ ٽيون فرانسيسي ڳالهائيندڙ آهي. نيو برنزوڪ اڪيڊيا جي ثقافتي علائقي ۽ اڪثر اڪيڊائن جو گھر آهي. نيو برنزوڪ جي مختلف قسم جي فرينچ کي اڪيڊيا فرانسيسي سڏيو ويندو آهي ۽ 7 علائقائي تلفظ ڳولي سگهجن ٿا.<ref>[https://quebeccultureblog.com/2014/11/14/our-32-accents-series-post-3-88/ "Our 32 accents"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411205238/https://quebeccultureblog.com/2014/11/14/our-32-accents-series-post-3-88/|date=11 April 2021}} (consulted April 2021)</ref> نيو برنزوڪ پهريون ڀيرو فرسٽ نيشنز جهڙوڪ ميڪمق ۽ مليسيٽ ۾ آباد هو. 1604 ۾، اڪيڊيا، پهرين نيو فرانس ڪالوني، پورٽ-رائل جي پيدائش سان ٺهرايو ويو. 150 سالن کان پوءِ، اڪيڊيا فرانس ۽ برطانيه جي وچ ۾ ڪيترن ئي تڪرارن جي ڪري ڪيترائي ڀيرا هٿ تبديل ڪيا. 1755ع کان 1764ع تائين، انگريزن اڪيڊين کي جلاوطن ڪيو، جنهن کي عظيم اٿل پٿل (Great Upheaval) چيو وڃي ٿو. هن، پيرس جي معاهدي سان گڏ، اڪيڊيا کي برطانوي ملڪيت طور مضبوط ڪيو. 1784 ۾، آمريڪي انقلاب کان ڀڄڻ جي ڪيترن ئي وفادارن جي اچڻ کان پوء، نيو برنزوڪ جي ڪالوني کي سرڪاري طور تي ٺاهيو ويو، ان کي الڳ ڪيو ويو جيڪو هاڻي نووا اسڪوٽيا آهي.<ref>{{cite web|url=https://archives.gnb.ca/Exhibits/ArchivalPortfolio/TextViewer.aspx?culture=en-CA&myFile=Founding|title=TERRITORIAL DEVELOPMENT: Founding of the Province of New Brunswick|website=Provincial Archives of New Brunswick|publisher=Government of New Brunswick|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522163029/https://archives.gnb.ca/Exhibits/ArchivalPortfolio/TextViewer.aspx?culture=en-CA&myFile=Founding|archive-date=22 May 2020|access-date=5 May 2020|url-status=live}}</ref> 1800 جي شروعات ۾، نيو برنزوڪ خوشحال ٿيو ۽ آبادي تيزيء سان وڌي وئي. 1867 ۾، نيو برنزوڪ فيصلو ڪيو ته نووا اسڪوٽيا ۽ ڪينيڊا جي صوبي (هاڻي ڪيوبيڪ ۽ اونٽاريو) سان گڏ ڪئناڊا ٺاهڻ لاء. ڪنفيڊريشن کان پوءِ، ٻيڙين جي اڏاوت ۽ لمبرنگ ۾ گهٽتائي آئي، ۽ تحفظ پسنديءَ نيو انگلينڊ سان واپار ۾ خلل وڌو. 1900 جي وچ کان وٺي، نيو برنزوڪ ڪئناڊا جي غريب ترين علائقن مان هڪ هو، هڪ حقيقت آخرڪار منتقلي جي ادائيگي جي ذريعي گھٽجي وئي. بهرحال، صوبي ڏٺو آهي 45 سالن ۾ سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف لڏپلاڻ ٻنهي ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾، جيئن اونٽاريو ۽ ڪئناڊا جي ٻين حصن مان ماڻهو هن علائقي ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا.<ref>{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/news/canada/new-brunswick/canadians-chasing-east-coast-lifestyle-1.6194247|title=Canadians chasing an East Coast lifestyle fuel population jump in New Brunswick|last=Jones|first=Robert|date=29 September 2021|work=CBC|access-date=19 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119174553/https://www.cbc.ca/news/canada/new-brunswick/canadians-chasing-east-coast-lifestyle-1.6194247|archive-date=19 January 2022|url-status=live}}</ref> 2002 تائين، صوبائي جي ڊي پي هن ريت نڪتل هئي: خدمتون (اٽڪل اڌ سرڪاري خدمتون ۽ عوامي انتظاميه) 43٪؛ تعمير، پيداوار، ۽ افاديت 24٪؛ ريئل اسٽيٽ ڪرائي تي ڏيڻ 12٪؛ ٿوڪ ۽ پرچون 11٪؛ زراعت، ٻيلن، ماهي گيري، شڪار، کان کني، تيل ۽ گئس ڪڍڻ 5 سيڪڙو؛ ٽرانسپورٽ ۽ گودام 5٪. <ref>{{cite web|url=http://publications.gc.ca/Collection-R/Statcan/15-203-XIB/0000115-203-XIE.pdf|title=Provincial Gross Domestic Product by Industry|publisher=Statistics Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205053036/http://publications.gc.ca/Collection-R/Statcan/15-203-XIB/0000115-203-XIE.pdf|archive-date=5 December 2014|access-date=19 November 2017|url-status=live}}</ref> نيو برنزوڪ ۾ وڏين ڪمپنين جو هڪ طاقتور ڪارپوريٽ ڪنسنٽريشن ارونگ گروپ آف ڪمپنيز جي ملڪيت آهي.<ref>[https://thestrand.ca/on-the-family-that-owns-new-brunswick/ "The family that owns New Brunswick"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210406171105/https://thestrand.ca/on-the-family-that-owns-new-brunswick|date=6 April 2021}} (consulted March 2021)</ref> صوبي جي 2019 جي پيداوار 38.236 بلين ڪينيڊين ڊالر هئي، جيڪا ڪينيڊا جي جي ڊي پي جو 1.65٪ آهي.<ref>[https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610022201 Canada, Government of Canada, Statistics. "Gross domestic product, expenditure-based, provincial and territorial, annual".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423203300/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610022201|date=23 April 2022}} (Retrieved 26 December 2020).</ref> سياحت جو حصو 9 سيڪڙو مزدور قوت جو سڌي يا اڻ سڌي طرح آهي. مشهور منزلون پارڪ شامل آهن. هوپ ويل پٿر. فنڊي قومي پارڪ، ميگناٽڪ ٽڪري. ڪوچي بگواڪ نيشنل پارڪ ۽ روزويلٽ ڪيمپو بيلو بين الاقوامي پارڪ.<ref>{{cite web|url=http://www2.gnb.ca/content/dam/gnb/Departments/thc-tpc/pdf/RSP/NBTourismIndicatorsSummaryReport2013.pdf|title=New Brunswick Tourism Indicators Summary Report|date=September 2014|publisher=Government of New Brunswick|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329005825/http://www2.gnb.ca/content/dam/gnb/Departments/thc-tpc/pdf/RSP/NBTourismIndicatorsSummaryReport2013.pdf|archive-date=29 March 2017|access-date=19 November 2017|url-status=dead}}</ref> 1 جنوري 2023 تي، نيو برنزوڪ جي مقامي حڪومت سڄي صوبي ۾ ادارن (ايڊمنٽ ليول 4) کي بحال ڪيو. اڳوڻي 340 ادارن کي 77 مقامي حڪومتن ۽ 12 ڳوٺاڻن ضلعن طرفان تبديل ڪيو ويو. == نالو == == تاريخ == == جاگرافي == == ڊيموگرافڪ == == معيشت == == تعليم == == حڪومت == == انفراسٽرڪچر == == ٽرانسپورٽ == == ثقافت == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == {{Commons category}} {{wikivoyage|نيو برنزوڪ}} {{Wiktionary|نيو برنزوڪ}} * {{Official website|name=Official website of the Government of New Brunswick}} * [https://tourismnewbrunswick.ca/ Official site of Tourism New Brunswick] * {{Authority control}} [[Category:New Brunswick| ]] [[Category:1867 establishments in Canada]] [[Category:Former British colonies and protectorates in the Americas]] [[Category:Provinces and territories of Canada]] [[Category:States and territories established in 1867]] [[Category:The Maritimes]] [[Category:Atlantic Canada]] [[Category:1784 establishments in the British Empire]] [[Category:French-speaking countries and territories]] [[Category:English-speaking countries and territories]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نيو برنزوڪ]] [[زمرو:ڪينيڊا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]] 9kc8m0dnoh9758agdy2jgh5nyejzfxy 0 78816 427094 289140 2026-11-01T23:09:00Z Intisar Ali 8681 427094 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبيعيات جي شاخ جيڪا حرارت، ڪم، گرمي پد ۽ توانائيءَ جي تبديلين جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Infobox science | name = حرارتي حرڪيات | image = Thermodynamic-system.svg | caption = حرارتي نظام، ان جي حدن ۽ ماحول سان مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو خاڪو | field = [[طبيعيات]] | subfield = [[حرارتي طبيعيات]] | concepts = [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[توانائي]]، [[گرمي پد]]، [[اينٽروپي]]، [[اينٿالپي]] | applications = [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي انجنيئرنگ]]، [[توانائيءَ جي پيداوار]] }} '''حرارتي حرڪيات''' (''Thermodynamics'') [[طبيعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[گرمي پد]]، [[توانائي]] ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. هي علم بيان ڪري ٿو ته توانائي مختلف نظامن ۾ ڪيئن منتقل يا تبديل ٿئي ٿي، ڪهڙين حالتن ۾ ڪو عمل پاڻمرادو ٿي سگهي ٿو ۽ حرارتي عملن تي ڪهڙيون بنيادي حدون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="OpenStaxUP">{{cite book|last1=Ling|first1=Samuel J.|last2=Sanny|first2=Jeff|last3=Moebs|first3=William|title=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|year=2016|url=https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2|language=en}}</ref><ref name="Callen1985">{{cite book|last=Callen|first=Herbert B.|title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics|edition=2nd|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-86256-7|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ جي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ سان هو، پر ان جا اصول هاڻي [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، [[مواد جي سائنس]]، [[موسميات]] ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا. هن علم جو بنياد توانائيءَ جي بقا، اينٽروپي ۽ حرارتي توازن جي قانونن تي آهي.<ref name="Girolami2020">{{cite journal|last=Girolami|first=Gregory S.|title=A Brief History of Thermodynamics, As Illustrated by Books and People|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|year=2020|volume=65|issue=2|pages=298–311|doi=10.1021/acs.jced.9b00515|language=en}}</ref><ref name="Fermi1936">{{cite book|last=Fermi|first=Enrico|title=Thermodynamics|publisher=Prentice-Hall|year=1936|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات بنيادي طور نظام جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن، جهڙوڪ دٻاءَ، حجم، گرمي پد ۽ توانائيءَ سان واسطو رکي ٿي. ان جي ابتڙ، [[شمارياتي ميڪانيات]] انهن خاصيتن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي شمارياتي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|isbn=978-0-07-051800-1|language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي خيال === حرارت ۽ گرمي پد بابت انساني ڄاڻ قديم زماني کان موجود رهي آهي، پر حرارت جي مقدار، گيسن جي رويي ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ لاڳاپن جي منظم سائنسي تحقيق سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ اڳتي وڌي. [[رابرٽ بوائل]] گيسن جي دٻاءَ ۽ حجم جي لاڳاپي بابت تحقيق ڪئي، جڏهن ته [[جوزف بليڪ]] حرارتي گنجائش ۽ لڪل حرارت جي تصورن کي ترقي ڏني. ٻاڦ جي انجڻن جي ترقيءَ سان حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪارڪردگي هڪ اهم سائنسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="Girolami2020"/><ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻ === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت بنيادي خيال پيش ڪيا. هن هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو، جيڪو هاڻي '''ڪارنو چڪر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪارنو جو ڪم بعد ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ حرارتي انجڻن جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ جي نظرياتي بنياد لاءِ اهم ثابت ٿيو.<ref name="Carnot1824">{{cite book|last=Carnot|first=Sadi|title=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance|publisher=Bachelier|location=Paris|year=1824|language=fr}}</ref><ref name="History2020">{{cite journal|title=A History of Thermodynamics: The Missing Manual|journal=Entropy|year=2020|volume=22|issue=1|article-number=77|doi=10.3390/e22010077|language=en}}</ref> === جول، ڪلازيئس ۽ ڪيلون === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجربن ذريعي حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ مقداري تعلق واضح ڪيو. سندس نتيجن توانائيءَ جي بقا واري اصول جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[روڊولف ڪلازيئس]] 1850ع ۾ حرارتي حرڪيات جي قانونن جي جديد صورت جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو ۽ 1865ع ۾ '''اينٽروپي''' جو اصطلاح متعارف ڪرايو. [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] پڻ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ مطلق گرمي پد جي پيماني جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="History2020"/><ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === گبس ۽ جديد حرارتي حرڪيات === آمريڪي سائنسدان [[جوسيا ولارڊ گبس]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف حالتن وارن مادّن جي توازن بابت تحقيق ڪئي. هن توانائي، اينٽروپي، دٻاءَ، حجم ۽ ڪيميائي توازن جي وچ ۾ رياضياتي لاڳاپا قائم ڪيا. گبس جي ڪم ڪيميائي حرارتي حرڪيات، مرحلن جي توازن ۽ آزاد توانائيءَ جي استعمال کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو. بعد ۾ [[لودوگ بولٽزمان]]، [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]] ۽ ٻين سائنسدانن شمارياتي ميڪانيات کي ترقي ڏني.<ref name="Gibbs1878">{{cite journal|last=Gibbs|first=Josiah Willard|title=On the Equilibrium of Heterogeneous Substances|journal=Transactions of the Connecticut Academy of Arts and Sciences|year=1878|volume=3|pages=108–248, 343–524|language=en}}</ref><ref name="Girolami2020"/> == بنيادي تصور == === حرارتي نظام ۽ ماحول === [[File:Diagram Systems.svg|thumb|کليل، بند ۽ الڳ ٿيل حرارتي نظامن ۾ مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو تقابلي خاڪو.]] '''حرارتي نظام''' (''Thermodynamic system'') ڪائنات جو اهو چونڊيل حصو آهي، جنهن جو سائنسي مطالعو ڪيو وڃي. نظام کان ٻاهر موجود لاڳاپيل حصي کي '''ماحول''' سڏيو ويندو آهي. نظام ۽ ماحول کي الڳ ڪندڙ حقيقي يا تصوراتي سطح کي '''حد''' چيو ويندو آهي.<ref name="Cengel2015">{{cite book|last1=Çengel|first1=Yunus A.|last2=Boles|first2=Michael A.|title=Thermodynamics: An Engineering Approach|edition=8th|publisher=McGraw-Hill Education|year=2015|language=en}}</ref> حرارتي نظامن جا ٽي عام قسم آهن: * '''کليل نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي گذري سگهن ٿا. * '''بند نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان توانائي منتقل ٿي سگهي ٿي، پر مادّي جي مجموعي منتقلي نٿي ٿئي. * '''الڳ ٿيل نظام:''' مثالي طور اهڙو نظام، جيڪو ماحول سان نه مادو مٽائي ۽ نه توانائي. مثال طور هلندڙ ٽربائن کي کليل نظام طور، بند پسٽن-سلنڊر ۾ موجود گيس کي بند نظام طور، ۽ مڪمل حرارتي طور الڳ ٿيل بند ظرف کي مثالي الڳ ٿيل نظام طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Cengel2015"/> === حالت ۽ حالت جون خاصيتون === نظام جي '''حرارتي حالت''' ان جي ماپجندڙ خاصيتن مان بيان ڪئي ويندي آهي. اهم خاصيتن ۾ گرمي پد، دٻاءُ، حجم، ڪثافت، اندروني توانائي، اينٿالپي ۽ اينٽروپي شامل آهن. '''حالت جي خاصيت''' اهڙي مقدار آهي، جنهن جي قيمت نظام جي موجوده حالت تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام انهيءَ حالت تائين پهتو. اندروني توانائي، اينٽروپي ۽ اينٿالپي حالت جون خاصيتون آهن، جڏهن ته حرارت ۽ ڪم عمل جي رستي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن.<ref name="Callen1985"/><ref name="Moran2018">{{cite book|last1=Moran|first1=Michael J.|last2=Shapiro|first2=Howard N.|last3=Boettner|first3=Daisie D.|last4=Bailey|first4=Margaret B.|title=Fundamentals of Engineering Thermodynamics|edition=9th|publisher=Wiley|year=2018|language=en}}</ref> === وسيع ۽ شدتي خاصيتون === '''وسيع خاصيتون''' (''Extensive properties'') نظام ۾ موجود مادّي جي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ڪل حجم، ڪل اندروني توانائي ۽ ڪل اينٽروپي. '''شدتي خاصيتون''' (''Intensive properties'') نظام جي مقدار سان سڌي تناسب ۾ تبديل نه ٿينديون آهن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ ڪثافت.<ref name="Atkins2018">{{cite book|last1=Atkins|first1=Peter|last2=de Paula|first2=Julio|last3=Keeler|first3=James|title=Atkins' Physical Chemistry|edition=11th|publisher=Oxford University Press|year=2018|language=en}}</ref> === حرارتي توازن === ٻه نظام حرارتي توازن ۾ هوندا آهن جڏهن انهن جي وچ ۾ رڳو گرمي پد جي فرق سبب حرارت جي خالص منتقلي نه ٿئي. حرارتي توازن جو تصور گرمي پد جي ماپ ۽ حرارتي حرڪيات جي ٻڙي قانون جو بنياد آهي.<ref name="Zemansky1997">{{cite book|last1=Zemansky|first1=Mark W.|last2=Dittman|first2=Richard H.|title=Heat and Thermodynamics|edition=7th|publisher=McGraw-Hill|year=1997|language=en}}</ref> == حرارتي حرڪيات جا قانون == حرارتي حرڪيات جا چار بنيادي قانون آهن، جن کي ٻڙي، پهريون، ٻيو ۽ ٽيون قانون چيو ويندو آهي. اهي قانون حرارتي توازن، توانائيءَ جي بقا، اينٽروپيءَ جي تبديلي ۽ مطلق صفر جي ويجهو مادّي جي رويي کي بيان ڪن ٿا.<ref name="Callen1985"/> === ٻڙي قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون''' بيان ڪري ٿو ته جيڪڏهن ٻه نظام الڳ الڳ ڪنهن ٽئين نظام سان حرارتي توازن ۾ آهن، ته اهي پاڻ ۾ پڻ حرارتي توازن ۾ هوندا. هي قانون گرمي پد کي هڪ قابلِ ماپ حالت جي خاصيت طور قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ ٿرماميٽرن جي استعمال جو نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿو.<ref name="Zemansky1997"/> === پهريون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' توانائيءَ جي بقا واري اصول جي حرارتي صورت آهي. اهو ٻڌائي ٿو ته نظام جي توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام ڏانهن يا نظام کان توانائيءَ جي منتقليءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي. بند نظام لاءِ، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم کي مثبت سمجهيو وڃي، ته: :<math>\Delta U=Q-W</math> جتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل ڪم آهي.<ref name="OpenStaxUP"/><ref name="Fermi1936"/> هن قانون مان ظاهر ٿئي ٿو ته توانائي پيدا يا فنا نه ٿي ٿئي، پر هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. === ٻيو قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون''' حرارتي عملن جي ممڪن رخ ۽ انهن جي حدن کي بيان ڪري ٿو. اهو واضح ڪري ٿو ته سڀني حرارتي تبديلين کي مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي ۽ هڪ چڪر ۾ ڪم ڪندڙ حرارتي انجڻ لاءِ هڪ ئي حرارتي ذخيرو مان حاصل ڪيل سموري حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن نه آهي. ڪلازيئس جي بيان موجب حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهڙي منتقلي لاءِ ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي تبديليءَ جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="Fermi1936"/><ref name="Planck1927">{{cite book|last=Planck|first=Max|title=Treatise on Thermodynamics|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1927|language=en}}</ref> ٻئي قانون جو هڪ بنيادي رياضياتي نتيجو اهو آهي ته الڳ ٿيل نظام جي ڪل اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل ۾ اينٽروپيءَ جي ڪل تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ اها وڌندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === ٽيون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون''' مطلق صفر جي ويجهو اينٽروپيءَ جي رويي سان لاڳاپيل آهي. ان جي هڪ عام صورت موجب مڪمل بلوري مادّي جي اينٽروپي مطلق صفر تي صفر ڏانهن وڌندي آهي، بشرطيڪ ان جي بنيادي حالت منفرد هجي. ٽئين قانون سان تمام گهٽ گرمي پد تي مادّي جي خاصيتن ۽ مطلق صفر تائين پهچڻ جي نظرياتي حدن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="Nernst1926">{{cite book|last=Nernst|first=Walther|title=The New Heat Theorem: Its Foundations in Theory and Experiment|publisher=Methuen & Co.|year=1926|language=en}}</ref><ref name="Callen1985"/> == حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائي == '''حرارت''' (''Heat'') اها توانائي آهي، جيڪا گرمي پد جي فرق سبب نظامن جي وچ ۾ منتقل ٿئي ٿي. '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو ٻيو طريقو آهي، جيڪو ميڪانياتي، برقي يا ٻين منظم اثرن سان ٿي سگهي ٿو. '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن جي حرڪتي ۽ باهمي لاڳاپن سان لاڳاپيل توانائيءَ جو مجموعو آهي. اها نظام جي مجموعي حرڪت يا ٻاهرين ميدان ۾ ان جي بيهڪ واري توانائيءَ کان الڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name="OpenStaxUP"/> سادو دٻاءُ-حجم ڪم، مناسب علامتي روايت تحت، هن ريت لکيو ويندو آهي: :<math>\delta W=p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> جتي <math>p_{\mathrm{ext}}</math> ٻاهريون دٻاءُ ۽ <math>dV</math> حجم ۾ تبديلي آهي. موٽائي سگهجندڙ شبه-جامد عمل ۾ ٻاهريون دٻاءُ نظام جي دٻاءَ جي برابر سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Moran2018"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا توانائيءَ جي ورڇ ۽ عملن جي موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جو تصور روڊولف ڪلازيئس 1865ع ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="History2020"/> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقليءَ لاءِ اينٽروپيءَ جي تبديلي: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> جتي <math>S</math> اينٽروپي، <math>Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. شمارياتي ميڪانيات ۾ بولٽزمان جو مشهور تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> هتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڏنل وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ خوردبيني حالتن جو تعداد آهي، جڏهن انهن حالتن کي برابر امڪاني سمجهيو وڃي.<ref name="Boltzmann1964">{{cite book|last=Boltzmann|first=Ludwig|title=Lectures on Gas Theory|publisher=University of California Press|year=1964|language=en}}</ref><ref name="Reif1965"/> == اينٿالپي ۽ آزاد توانائي == === اينٿالپي === '''اينٿالپي''' (''Enthalpy'') نظام جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا اندروني توانائي، دٻاءَ ۽ حجم جي مدد سان بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>H=U+pV</math> مناسب حالتن ۾، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي ۽ دٻاءُ مستقل هجي، اينٿالپيءَ جي تبديلي نظام کي منتقل ٿيل حرارت جي برابر هوندي آهي.<ref name="Atkins2018"/> === هيلم هولٽز آزاد توانائي === '''هيلم هولٽز آزاد توانائي''' (''Helmholtz free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>F=U-TS</math> هي مقدار مستقل گرمي پد ۽ حجم وارين حالتن ۾ توازن ۽ عملن جي امڪاني رخ جي تجزيي لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === گبس آزاد توانائي === '''گبس آزاد توانائي''' (''Gibbs free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>G=H-TS</math> مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ تي، جڏهن لاڳاپيل نظام لاءِ مناسب شرطون پوريون ٿين، گبس آزاد توانائيءَ ۾ گهٽتائي پاڻمرادو عمل جي امڪاني رخ کي ظاهر ڪري ٿي. توازن تي گبس آزاد توانائي پنهنجي مناسب گهٽ ۾ گهٽ قيمت تي هوندي آهي.<ref name="Gibbs1878"/><ref name="Atkins2018"/> == حرارتي عمل == حرارتي نظام مختلف عملن مان گذري سگهن ٿا. انهن ۾ ڪجهه اهم عمل هي آهن: * '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process''): جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. * '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process''): جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. * '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process''): جنهن ۾ حجم مستقل رهي ٿو. * '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process''): جنهن ۾ نظام جي حدن مان حرارت جي منتقلي نه ٿئي. * '''مستقل اينٽروپي وارو عمل''' (''Isentropic process''): جنهن ۾ اينٽروپي مستقل رهي ٿي. * '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process''): اهڙو مثالي عمل، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. * '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process''): اهڙو عمل، جنهن کي ان معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == حرارتي چڪر ۽ انجڻون == [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''حرارتي چڪر''' (''Thermodynamic cycle'') اهڙن عملن جو سلسلو آهي، جنهن کان پوءِ نظام پنهنجي شروعاتي حالت ڏانهن موٽي اچي ٿو. حرارتي انجڻون، ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ مختلف حرارتي چڪرن جي بنياد تي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Cengel2015"/> حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. انجڻ جي حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> هتي <math>W_{\mathrm{net}}</math> خالص حاصل ٿيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ٿيل حرارت آهي. ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي ڪارنو انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> جتي ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ آهن. حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگي، ساڳين ذخيرن جي وچ ۾، ڪارنو جي مثالي حد کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي.<ref name="Carnot1824"/><ref name="OpenStaxUP"/> === اهم حرارتي چڪر === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | چڪر ! style="background:#dceaf7;" | عام استعمال ! style="background:#dceaf7;" | بنيادي خاصيت |- | [[ڪارنو چڪر]] | مثالي حرارتي انجڻن جو نظرياتي مطالعو | ٻن مستقل گرمي پد وارن ۽ ٻن ادياباتي موٽائي سگهجندڙ عملن تي مشتمل |- | [[رينڪائن چڪر]] | ٻاڦ وارا بجلي گهر | ٻاڦ ۽ پاڻيءَ جي مرحلن ۾ تبديليءَ جو استعمال |- | [[اوٽو چڪر]] | چڻنگ سان ٻرندڙ اندروني احتراقي انجڻون | مثالي مستقل حجم واري حرارتي فراهمي |- | [[ڊيزل چڪر]] | دٻاءَ سان ٻرندڙ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ واري حرارتي فراهمي |- | [[بريٽن چڪر]] | گيس ٽربائنون ۽ جيٽ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ تي حرارتي فراهمي ۽ خارج ٿيڻ |- | [[ريفريجريشن چڪر]] | ريفريجريٽر ۽ ايئرڪنڊيشنر | ٻاهرين ڪم جي مدد سان ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت جي منتقلي |} == گرمي پد ۽ ڪيلون پيمانو == حرارتي حرڪيات ۾ گرمي پد جي مطلق اڪائي '''ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm K</math> آهي. هي پيمانو مطلق صفر کان شروع ٿئي ٿو. سيلسيئس ۽ ڪيلون جي وچ ۾ تعلق: :<math>T(\mathrm K)=t(^{\circ}\mathrm C)+273.15</math> 2019ع کان ڪيلون جي بين الاقوامي تعريف بولٽزمان مستقل جي مقرر ڪيل عددي قيمت تي ٻڌل آهي: :<math>k_{\mathrm B}=1.380649\times10^{-23}\ \mathrm{J\,K^{-1}}</math> هي قيمت بين الاقوامي نظامِ اڪائين ۾ بلڪل مقرر ٿيل آهي.<ref name="BIPMKelvin">{{cite web|title=SI base unit: kelvin (K)|url=https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin|website=International Bureau of Weights and Measures|language=en}}</ref><ref name="NISTKelvin">{{cite web|title=Kelvin: Present Realization|url=https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization|website=National Institute of Standards and Technology|language=en}}</ref> == مثالي گيس ۽ حالت جي مساوات == '''مثالي گيس''' (''Ideal gas'') هڪ نظرياتي نمونو آهي، جنهن ۾ گيس جي ذرڙن جي باهمي لاڳاپن کي مخصوص سادن مفروضن تحت بيان ڪيو ويندو آهي. مثالي گيس جي حالت جي مساوات: :<math>pV=nRT</math> جتي <math>p</math> دٻاءُ، <math>V</math> حجم، <math>n</math> مادّي جي مقدار، <math>R</math> آفاقي گيس مستقل ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي.<ref name="Atkins2018"/> حقيقي گيسون خاص ڪري وڌيڪ دٻاءَ يا گهٽ گرمي پد تي مثالي گيس جي رويي کان مختلف ٿي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ وان ڊر والز ۽ ٻين حالت جي مساواتن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. == مرحلن جي تبديلي ۽ توازن == [[مادو]] عام حالتن ۾ ٺوس، مايع ۽ گيس جهڙين حالتن ۾ موجود ٿي سگهي ٿو. گرمي پد ۽ دٻاءَ ۾ تبديليءَ سان مادّي جي هڪ حالت ٻي حالت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. مرحلن جي توازن جي مطالعي ۾ مرحلن جا خاڪا، ٽن مرحلن جو گڏيل نقطو ۽ بحراني نقطو اهم آهن. انهن جي مدد سان پگهرڻ، ٻاڦ ٿيڻ، ڄمڻ ۽ ٻين تبديلين جي وضاحت ڪئي ويندي آهي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> گبس جو مرحلن وارو قاعدو: :<math>F=C-P+2</math> هتي <math>F</math> آزادين جو تعداد، <math>C</math> آزاد جزن جو تعداد ۽ <math>P</math> توازن ۾ موجود مرحلن جو تعداد آهي. هي صورت غيرردعملي نظام لاءِ لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن ٻيون اضافي پابنديون لاڳو نه هجن.<ref name="Gibbs1878"/> == حرارتي حرڪيات جون شاخون == === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات نظامن جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ هر ائٽم يا ماليڪيول جي الڳ حرڪت جي تفصيلي ڄاڻ ضروري نه هوندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات === شمارياتي حرارتي حرڪيات ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي ممڪن حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان وڏي پيماني واريون حرارتي خاصيتون سمجهائي ٿي. هي شاخ شمارياتي ميڪانيات سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reif1965"/> === ڪيميائي حرارتي حرڪيات === ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن، محلولن، مرحلن جي توازن ۽ ڪيميائي امڪانن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ گبس آزاد توانائي ۽ ڪيميائي امڪان بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="Atkins2018"/> === غيرتوازني حرارتي حرڪيات === غيرتوازني حرارتي حرڪيات اهڙن نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي مڪمل حرارتي توازن ۾ نه هجن. ان ۾ حرارت جي وهڪري، مادّي جي ڦهلاءَ ۽ ٻين ناقابلِ واپسي عملن جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeGroot1984">{{cite book|last1=de Groot|first1=S. R.|last2=Mazur|first2=P.|title=Non-Equilibrium Thermodynamics|publisher=Dover Publications|year=1984|isbn=978-0-486-64741-8|language=en}}</ref> == عملي استعمال == حرارتي حرڪيات جا اصول ڪيترن ئي سائنسي ۽ فني شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجليءَ جي پيداوار:''' ٻاڦ واريون ٽربائنون، گيس ٽربائنون ۽ حرارتي بجلي گهر. * '''ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ:''' گرميءَ جي منتقلي ۽ ريفريجريشن چڪرن جي مدد سان ٿڌ پيدا ڪرڻ. * '''ڪيميائي صنعت:''' ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مرحلن جي توازن جو تجزيو. * '''گاڏين ۽ هوائي جهازن جون انجڻون:''' ٻارڻ مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ. * '''مواد جي سائنس:''' ڌاتن، بلورن ۽ ٻين مادّن جي مرحلن ۾ تبديلين جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' توانائيءَ جي منتقلي، ميٽابولزم ۽ حياتياتي ڪيميائي ردعملن جو تجزيو. * '''ماحولياتي سائنس:''' فضا ۽ سمنڊن ۾ حرارت ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | موضوع ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | استعمال يا شرط |- | پهريون قانون | <math>\Delta U=Q-W</math> | بند نظام؛ نظام پاران ڪيل ڪم مثبت |- | اينٿالپي | <math>H=U+pV</math> | حالت جي خاصيت |- | هيلم هولٽز آزاد توانائي | <math>F=U-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ حجم واري توازن جو تجزيو |- | گبس آزاد توانائي | <math>G=H-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ واري توازن جو تجزيو |- | مثالي گيس | <math>pV=nRT</math> | مثالي گيس جو نمونو |- | موٽائي سگهجندڙ اينٽروپي تبديلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي |- | ڪارنو ڪارڪردگي | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ مثالي ڪارنو انجڻ |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو نمونو |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[اينٽروپي]] * [[اينٿالپي]] * [[گبس آزاد توانائي]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[گرمي پد]] * [[حرارت]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Kelvin, William Thomson. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. Longmans, Green and Co.، 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. Longmans, Green and Co.، 1906. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. McGraw-Hill، 1923. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. Harvard University Press، 1941. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. Oxford University Press، 1938. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. Academic Press، 1956. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. W. H. Freeman، 1980. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. Pergamon Press. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. Bantam Books، 1984. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. John Wiley & Sons، 1998. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. Addison Wesley، 2000. * Smith, J. M.، Van Ness, H. C. ۽ Abbott, M. M. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. McGraw-Hill. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. Wiley. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. Wiley. * Lavenda, Bernard H. ''Thermodynamics of Irreversible Processes''. Macmillan. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. University Science Books، 1997. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2 اوپن اسٽيڪس: يونيورسٽي فزڪس، جلد ٻيو] * [https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin بين الاقوامي ماپن وارو ادارو: ڪيلون جي تعريف] * [https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization آمريڪي قومي معيار وارو ادارو: ڪيلون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thermodynamic_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا خاڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Temperature-entropy_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: گرمي پد ۽ اينٽروپي جا خاڪا] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:ميڪانيات]] [[زمرو:ڪيميائي طبيعيات]] ontb4w7yenjbej4fbixu1hjxc35k47v 427095 427094 2026-11-01T23:09:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 427095 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبيعيات جي شاخ جيڪا حرارت، ڪم، گرمي پد ۽ توانائيءَ جي تبديلين جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Infobox science | name = حرارتي حرڪيات | image = Thermodynamic-system.svg | caption = حرارتي نظام، ان جي حدن ۽ ماحول سان مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو خاڪو | field = [[طبيعيات]] | subfield = [[حرارتي طبيعيات]] | concepts = [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[توانائي]]، [[گرمي پد]]، [[اينٽروپي]]، [[اينٿالپي]] | applications = [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي انجنيئرنگ]]، [[توانائيءَ جي پيداوار]] }} '''حرارتي حرڪيات''' (''Thermodynamics'') [[طبيعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[گرمي پد]]، [[توانائي]] ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. هي علم بيان ڪري ٿو ته توانائي مختلف نظامن ۾ ڪيئن منتقل يا تبديل ٿئي ٿي، ڪهڙين حالتن ۾ ڪو عمل پاڻمرادو ٿي سگهي ٿو ۽ حرارتي عملن تي ڪهڙيون بنيادي حدون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="OpenStaxUP">{{cite book|last1=Ling|first1=Samuel J.|last2=Sanny|first2=Jeff|last3=Moebs|first3=William|title=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|year=2016|url=https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2|language=en}}</ref><ref name="Callen1985">{{cite book|last=Callen|first=Herbert B.|title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics|edition=2nd|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-86256-7|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ جي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ سان هو، پر ان جا اصول هاڻي [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، [[مواد جي سائنس]]، [[موسميات]] ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا. هن علم جو بنياد توانائيءَ جي بقا، اينٽروپي ۽ حرارتي توازن جي قانونن تي آهي.<ref name="Girolami2020">{{cite journal|last=Girolami|first=Gregory S.|title=A Brief History of Thermodynamics, As Illustrated by Books and People|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|year=2020|volume=65|issue=2|pages=298–311|doi=10.1021/acs.jced.9b00515|language=en}}</ref><ref name="Fermi1936">{{cite book|last=Fermi|first=Enrico|title=Thermodynamics|publisher=Prentice-Hall|year=1936|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات بنيادي طور نظام جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن، جهڙوڪ دٻاءَ، حجم، گرمي پد ۽ توانائيءَ سان واسطو رکي ٿي. ان جي ابتڙ، [[شمارياتي ميڪانيات]] انهن خاصيتن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي شمارياتي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|isbn=978-0-07-051800-1|language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي خيال === حرارت ۽ گرمي پد بابت انساني ڄاڻ قديم زماني کان موجود رهي آهي، پر حرارت جي مقدار، گيسن جي رويي ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ لاڳاپن جي منظم سائنسي تحقيق سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ اڳتي وڌي. [[رابرٽ بوائل]] گيسن جي دٻاءَ ۽ حجم جي لاڳاپي بابت تحقيق ڪئي، جڏهن ته [[جوزف بليڪ]] حرارتي گنجائش ۽ لڪل حرارت جي تصورن کي ترقي ڏني. ٻاڦ جي انجڻن جي ترقيءَ سان حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪارڪردگي هڪ اهم سائنسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="Girolami2020"/><ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻ === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت بنيادي خيال پيش ڪيا. هن هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو، جيڪو هاڻي '''ڪارنو چڪر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪارنو جو ڪم بعد ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ حرارتي انجڻن جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ جي نظرياتي بنياد لاءِ اهم ثابت ٿيو.<ref name="Carnot1824">{{cite book|last=Carnot|first=Sadi|title=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance|publisher=Bachelier|location=Paris|year=1824|language=fr}}</ref><ref name="History2020">{{cite journal|title=A History of Thermodynamics: The Missing Manual|journal=Entropy|year=2020|volume=22|issue=1|article-number=77|doi=10.3390/e22010077|language=en}}</ref> === جول، ڪلازيئس ۽ ڪيلون === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجربن ذريعي حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ مقداري تعلق واضح ڪيو. سندس نتيجن توانائيءَ جي بقا واري اصول جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[روڊولف ڪلازيئس]] 1850ع ۾ حرارتي حرڪيات جي قانونن جي جديد صورت جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو ۽ 1865ع ۾ '''اينٽروپي''' جو اصطلاح متعارف ڪرايو. [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] پڻ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ مطلق گرمي پد جي پيماني جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="History2020"/><ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === گبس ۽ جديد حرارتي حرڪيات === آمريڪي سائنسدان [[جوسيا ولارڊ گبس]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف حالتن وارن مادّن جي توازن بابت تحقيق ڪئي. هن توانائي، اينٽروپي، دٻاءَ، حجم ۽ ڪيميائي توازن جي وچ ۾ رياضياتي لاڳاپا قائم ڪيا. گبس جي ڪم ڪيميائي حرارتي حرڪيات، مرحلن جي توازن ۽ آزاد توانائيءَ جي استعمال کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو. بعد ۾ [[لودوگ بولٽزمان]]، [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]] ۽ ٻين سائنسدانن شمارياتي ميڪانيات کي ترقي ڏني.<ref name="Gibbs1878">{{cite journal|last=Gibbs|first=Josiah Willard|title=On the Equilibrium of Heterogeneous Substances|journal=Transactions of the Connecticut Academy of Arts and Sciences|year=1878|volume=3|pages=108–248, 343–524|language=en}}</ref><ref name="Girolami2020"/> == بنيادي تصور == === حرارتي نظام ۽ ماحول === [[File:Diagram Systems.svg|thumb|کليل، بند ۽ الڳ ٿيل حرارتي نظامن ۾ مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو تقابلي خاڪو.]] '''حرارتي نظام''' (''Thermodynamic system'') ڪائنات جو اهو چونڊيل حصو آهي، جنهن جو سائنسي مطالعو ڪيو وڃي. نظام کان ٻاهر موجود لاڳاپيل حصي کي '''ماحول''' سڏيو ويندو آهي. نظام ۽ ماحول کي الڳ ڪندڙ حقيقي يا تصوراتي سطح کي '''حد''' چيو ويندو آهي.<ref name="Cengel2015">{{cite book|last1=Çengel|first1=Yunus A.|last2=Boles|first2=Michael A.|title=Thermodynamics: An Engineering Approach|edition=8th|publisher=McGraw-Hill Education|year=2015|language=en}}</ref> حرارتي نظامن جا ٽي عام قسم آهن: * '''کليل نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي گذري سگهن ٿا. * '''بند نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان توانائي منتقل ٿي سگهي ٿي، پر مادّي جي مجموعي منتقلي نٿي ٿئي. * '''الڳ ٿيل نظام:''' مثالي طور اهڙو نظام، جيڪو ماحول سان نه مادو مٽائي ۽ نه توانائي. مثال طور هلندڙ ٽربائن کي کليل نظام طور، بند پسٽن-سلنڊر ۾ موجود گيس کي بند نظام طور، ۽ مڪمل حرارتي طور الڳ ٿيل بند ظرف کي مثالي الڳ ٿيل نظام طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Cengel2015"/> === حالت ۽ حالت جون خاصيتون === نظام جي '''حرارتي حالت''' ان جي ماپجندڙ خاصيتن مان بيان ڪئي ويندي آهي. اهم خاصيتن ۾ گرمي پد، دٻاءُ، حجم، ڪثافت، اندروني توانائي، اينٿالپي ۽ اينٽروپي شامل آهن. '''حالت جي خاصيت''' اهڙي مقدار آهي، جنهن جي قيمت نظام جي موجوده حالت تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام انهيءَ حالت تائين پهتو. اندروني توانائي، اينٽروپي ۽ اينٿالپي حالت جون خاصيتون آهن، جڏهن ته حرارت ۽ ڪم عمل جي رستي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن.<ref name="Callen1985"/><ref name="Moran2018">{{cite book|last1=Moran|first1=Michael J.|last2=Shapiro|first2=Howard N.|last3=Boettner|first3=Daisie D.|last4=Bailey|first4=Margaret B.|title=Fundamentals of Engineering Thermodynamics|edition=9th|publisher=Wiley|year=2018|language=en}}</ref> === وسيع ۽ شدتي خاصيتون === '''وسيع خاصيتون''' (''Extensive properties'') نظام ۾ موجود مادّي جي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ڪل حجم، ڪل اندروني توانائي ۽ ڪل اينٽروپي. '''شدتي خاصيتون''' (''Intensive properties'') نظام جي مقدار سان سڌي تناسب ۾ تبديل نه ٿينديون آهن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ ڪثافت.<ref name="Atkins2018">{{cite book|last1=Atkins|first1=Peter|last2=de Paula|first2=Julio|last3=Keeler|first3=James|title=Atkins' Physical Chemistry|edition=11th|publisher=Oxford University Press|year=2018|language=en}}</ref> === حرارتي توازن === ٻه نظام حرارتي توازن ۾ هوندا آهن جڏهن انهن جي وچ ۾ رڳو گرمي پد جي فرق سبب حرارت جي خالص منتقلي نه ٿئي. حرارتي توازن جو تصور گرمي پد جي ماپ ۽ حرارتي حرڪيات جي ٻڙي قانون جو بنياد آهي.<ref name="Zemansky1997">{{cite book|last1=Zemansky|first1=Mark W.|last2=Dittman|first2=Richard H.|title=Heat and Thermodynamics|edition=7th|publisher=McGraw-Hill|year=1997|language=en}}</ref> == حرارتي حرڪيات جا قانون == حرارتي حرڪيات جا چار بنيادي قانون آهن، جن کي ٻڙي، پهريون، ٻيو ۽ ٽيون قانون چيو ويندو آهي. اهي قانون حرارتي توازن، توانائيءَ جي بقا، اينٽروپيءَ جي تبديلي ۽ مطلق صفر جي ويجهو مادّي جي رويي کي بيان ڪن ٿا.<ref name="Callen1985"/> === ٻڙي قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون''' بيان ڪري ٿو ته جيڪڏهن ٻه نظام الڳ الڳ ڪنهن ٽئين نظام سان حرارتي توازن ۾ آهن، ته اهي پاڻ ۾ پڻ حرارتي توازن ۾ هوندا. هي قانون گرمي پد کي هڪ قابلِ ماپ حالت جي خاصيت طور قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ ٿرماميٽرن جي استعمال جو نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿو.<ref name="Zemansky1997"/> === پهريون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' توانائيءَ جي بقا واري اصول جي حرارتي صورت آهي. اهو ٻڌائي ٿو ته نظام جي توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام ڏانهن يا نظام کان توانائيءَ جي منتقليءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي. بند نظام لاءِ، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم کي مثبت سمجهيو وڃي، ته: :<math>\Delta U=Q-W</math> جتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل ڪم آهي.<ref name="OpenStaxUP"/><ref name="Fermi1936"/> هن قانون مان ظاهر ٿئي ٿو ته توانائي پيدا يا فنا نه ٿي ٿئي، پر هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. === ٻيو قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون''' حرارتي عملن جي ممڪن رخ ۽ انهن جي حدن کي بيان ڪري ٿو. اهو واضح ڪري ٿو ته سڀني حرارتي تبديلين کي مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي ۽ هڪ چڪر ۾ ڪم ڪندڙ حرارتي انجڻ لاءِ هڪ ئي حرارتي ذخيرو مان حاصل ڪيل سموري حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن نه آهي. ڪلازيئس جي بيان موجب حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهڙي منتقلي لاءِ ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي تبديليءَ جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="Fermi1936"/><ref name="Planck1927">{{cite book|last=Planck|first=Max|title=Treatise on Thermodynamics|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1927|language=en}}</ref> ٻئي قانون جو هڪ بنيادي رياضياتي نتيجو اهو آهي ته الڳ ٿيل نظام جي ڪل اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل ۾ اينٽروپيءَ جي ڪل تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ اها وڌندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === ٽيون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون''' مطلق صفر جي ويجهو اينٽروپيءَ جي رويي سان لاڳاپيل آهي. ان جي هڪ عام صورت موجب مڪمل بلوري مادّي جي اينٽروپي مطلق صفر تي صفر ڏانهن وڌندي آهي، بشرطيڪ ان جي بنيادي حالت منفرد هجي. ٽئين قانون سان تمام گهٽ گرمي پد تي مادّي جي خاصيتن ۽ مطلق صفر تائين پهچڻ جي نظرياتي حدن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="Nernst1926">{{cite book|last=Nernst|first=Walther|title=The New Heat Theorem: Its Foundations in Theory and Experiment|publisher=Methuen & Co.|year=1926|language=en}}</ref><ref name="Callen1985"/> == حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائي == '''حرارت''' (''Heat'') اها توانائي آهي، جيڪا گرمي پد جي فرق سبب نظامن جي وچ ۾ منتقل ٿئي ٿي. '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو ٻيو طريقو آهي، جيڪو ميڪانياتي، برقي يا ٻين منظم اثرن سان ٿي سگهي ٿو. '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن جي حرڪتي ۽ باهمي لاڳاپن سان لاڳاپيل توانائيءَ جو مجموعو آهي. اها نظام جي مجموعي حرڪت يا ٻاهرين ميدان ۾ ان جي بيهڪ واري توانائيءَ کان الڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name="OpenStaxUP"/> سادو دٻاءُ-حجم ڪم، مناسب علامتي روايت تحت، هن ريت لکيو ويندو آهي: :<math>\delta W=p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> جتي <math>p_{\mathrm{ext}}</math> ٻاهريون دٻاءُ ۽ <math>dV</math> حجم ۾ تبديلي آهي. موٽائي سگهجندڙ شبه-جامد عمل ۾ ٻاهريون دٻاءُ نظام جي دٻاءَ جي برابر سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Moran2018"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا توانائيءَ جي ورڇ ۽ عملن جي موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جو تصور روڊولف ڪلازيئس 1865ع ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="History2020"/> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقليءَ لاءِ اينٽروپيءَ جي تبديلي: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> جتي <math>S</math> اينٽروپي، <math>Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. شمارياتي ميڪانيات ۾ بولٽزمان جو مشهور تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> هتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڏنل وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ خوردبيني حالتن جو تعداد آهي، جڏهن انهن حالتن کي برابر امڪاني سمجهيو وڃي.<ref name="Boltzmann1964">{{cite book|last=Boltzmann|first=Ludwig|title=Lectures on Gas Theory|publisher=University of California Press|year=1964|language=en}}</ref><ref name="Reif1965"/> == اينٿالپي ۽ آزاد توانائي == === اينٿالپي === '''اينٿالپي''' (''Enthalpy'') نظام جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا اندروني توانائي، دٻاءَ ۽ حجم جي مدد سان بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>H=U+pV</math> مناسب حالتن ۾، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي ۽ دٻاءُ مستقل هجي، اينٿالپيءَ جي تبديلي نظام کي منتقل ٿيل حرارت جي برابر هوندي آهي.<ref name="Atkins2018"/> === هيلم هولٽز آزاد توانائي === '''هيلم هولٽز آزاد توانائي''' (''Helmholtz free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>F=U-TS</math> هي مقدار مستقل گرمي پد ۽ حجم وارين حالتن ۾ توازن ۽ عملن جي امڪاني رخ جي تجزيي لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === گبس آزاد توانائي === '''گبس آزاد توانائي''' (''Gibbs free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>G=H-TS</math> مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ تي، جڏهن لاڳاپيل نظام لاءِ مناسب شرطون پوريون ٿين، گبس آزاد توانائيءَ ۾ گهٽتائي پاڻمرادو عمل جي امڪاني رخ کي ظاهر ڪري ٿي. توازن تي گبس آزاد توانائي پنهنجي مناسب گهٽ ۾ گهٽ قيمت تي هوندي آهي.<ref name="Gibbs1878"/><ref name="Atkins2018"/> == حرارتي عمل == حرارتي نظام مختلف عملن مان گذري سگهن ٿا. انهن ۾ ڪجهه اهم عمل هي آهن: * '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process''): جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. * '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process''): جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. * '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process''): جنهن ۾ حجم مستقل رهي ٿو. * '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process''): جنهن ۾ نظام جي حدن مان حرارت جي منتقلي نه ٿئي. * '''مستقل اينٽروپي وارو عمل''' (''Isentropic process''): جنهن ۾ اينٽروپي مستقل رهي ٿي. * '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process''): اهڙو مثالي عمل، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. * '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process''): اهڙو عمل، جنهن کي ان معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == حرارتي چڪر ۽ انجڻون == [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''حرارتي چڪر''' (''Thermodynamic cycle'') اهڙن عملن جو سلسلو آهي، جنهن کان پوءِ نظام پنهنجي شروعاتي حالت ڏانهن موٽي اچي ٿو. حرارتي انجڻون، ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ مختلف حرارتي چڪرن جي بنياد تي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Cengel2015"/> حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. انجڻ جي حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> هتي <math>W_{\mathrm{net}}</math> خالص حاصل ٿيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ٿيل حرارت آهي. ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي ڪارنو انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> جتي ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ آهن. حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگي، ساڳين ذخيرن جي وچ ۾، ڪارنو جي مثالي حد کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي.<ref name="Carnot1824"/><ref name="OpenStaxUP"/> === اهم حرارتي چڪر === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | چڪر ! style="background:#dceaf7;" | عام استعمال ! style="background:#dceaf7;" | بنيادي خاصيت |- | [[ڪارنو چڪر]] | مثالي حرارتي انجڻن جو نظرياتي مطالعو | ٻن مستقل گرمي پد وارن ۽ ٻن ادياباتي موٽائي سگهجندڙ عملن تي مشتمل |- | [[رينڪائن چڪر]] | ٻاڦ وارا بجلي گهر | ٻاڦ ۽ پاڻيءَ جي مرحلن ۾ تبديليءَ جو استعمال |- | [[اوٽو چڪر]] | چڻنگ سان ٻرندڙ اندروني احتراقي انجڻون | مثالي مستقل حجم واري حرارتي فراهمي |- | [[ڊيزل چڪر]] | دٻاءَ سان ٻرندڙ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ واري حرارتي فراهمي |- | [[بريٽن چڪر]] | گيس ٽربائنون ۽ جيٽ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ تي حرارتي فراهمي ۽ خارج ٿيڻ |- | [[ريفريجريشن چڪر]] | ريفريجريٽر ۽ ايئرڪنڊيشنر | ٻاهرين ڪم جي مدد سان ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت جي منتقلي |} == گرمي پد ۽ ڪيلون پيمانو == حرارتي حرڪيات ۾ گرمي پد جي مطلق اڪائي '''ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm K</math> آهي. هي پيمانو مطلق صفر کان شروع ٿئي ٿو. سيلسيئس ۽ ڪيلون جي وچ ۾ تعلق: :<math>T(\mathrm K)=t(^{\circ}\mathrm C)+273.15</math> 2019ع کان ڪيلون جي بين الاقوامي تعريف بولٽزمان مستقل جي مقرر ڪيل عددي قيمت تي ٻڌل آهي: :<math>k_{\mathrm B}=1.380649\times10^{-23}\ \mathrm{J\,K^{-1}}</math> هي قيمت بين الاقوامي نظامِ اڪائين ۾ بلڪل مقرر ٿيل آهي.<ref name="BIPMKelvin">{{cite web|title=SI base unit: kelvin (K)|url=https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin|website=International Bureau of Weights and Measures|language=en}}</ref><ref name="NISTKelvin">{{cite web|title=Kelvin: Present Realization|url=https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization|website=National Institute of Standards and Technology|language=en}}</ref> == مثالي گيس ۽ حالت جي مساوات == '''مثالي گيس''' (''Ideal gas'') هڪ نظرياتي نمونو آهي، جنهن ۾ گيس جي ذرڙن جي باهمي لاڳاپن کي مخصوص سادن مفروضن تحت بيان ڪيو ويندو آهي. مثالي گيس جي حالت جي مساوات: :<math>pV=nRT</math> جتي <math>p</math> دٻاءُ، <math>V</math> حجم، <math>n</math> مادّي جي مقدار، <math>R</math> آفاقي گيس مستقل ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي.<ref name="Atkins2018"/> حقيقي گيسون خاص ڪري وڌيڪ دٻاءَ يا گهٽ گرمي پد تي مثالي گيس جي رويي کان مختلف ٿي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ وان ڊر والز ۽ ٻين حالت جي مساواتن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. == مرحلن جي تبديلي ۽ توازن == [[مادو]] عام حالتن ۾ ٺوس، مايع ۽ گيس جهڙين حالتن ۾ موجود ٿي سگهي ٿو. گرمي پد ۽ دٻاءَ ۾ تبديليءَ سان مادّي جي هڪ حالت ٻي حالت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. مرحلن جي توازن جي مطالعي ۾ مرحلن جا خاڪا، ٽن مرحلن جو گڏيل نقطو ۽ بحراني نقطو اهم آهن. انهن جي مدد سان پگهرڻ، ٻاڦ ٿيڻ، ڄمڻ ۽ ٻين تبديلين جي وضاحت ڪئي ويندي آهي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> گبس جو مرحلن وارو قاعدو: :<math>F=C-P+2</math> هتي <math>F</math> آزادين جو تعداد، <math>C</math> آزاد جزن جو تعداد ۽ <math>P</math> توازن ۾ موجود مرحلن جو تعداد آهي. هي صورت غيرردعملي نظام لاءِ لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن ٻيون اضافي پابنديون لاڳو نه هجن.<ref name="Gibbs1878"/> == حرارتي حرڪيات جون شاخون == === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات نظامن جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ هر ائٽم يا ماليڪيول جي الڳ حرڪت جي تفصيلي ڄاڻ ضروري نه هوندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات === شمارياتي حرارتي حرڪيات ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي ممڪن حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان وڏي پيماني واريون حرارتي خاصيتون سمجهائي ٿي. هي شاخ شمارياتي ميڪانيات سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reif1965"/> === ڪيميائي حرارتي حرڪيات === ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن، محلولن، مرحلن جي توازن ۽ ڪيميائي امڪانن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ گبس آزاد توانائي ۽ ڪيميائي امڪان بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="Atkins2018"/> === غيرتوازني حرارتي حرڪيات === غيرتوازني حرارتي حرڪيات اهڙن نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي مڪمل حرارتي توازن ۾ نه هجن. ان ۾ حرارت جي وهڪري، مادّي جي ڦهلاءَ ۽ ٻين ناقابلِ واپسي عملن جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeGroot1984">{{cite book|last1=de Groot|first1=S. R.|last2=Mazur|first2=P.|title=Non-Equilibrium Thermodynamics|publisher=Dover Publications|year=1984|isbn=978-0-486-64741-8|language=en}}</ref> == عملي استعمال == حرارتي حرڪيات جا اصول ڪيترن ئي سائنسي ۽ فني شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجليءَ جي پيداوار:''' ٻاڦ واريون ٽربائنون، گيس ٽربائنون ۽ حرارتي بجلي گهر. * '''ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ:''' گرميءَ جي منتقلي ۽ ريفريجريشن چڪرن جي مدد سان ٿڌ پيدا ڪرڻ. * '''ڪيميائي صنعت:''' ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مرحلن جي توازن جو تجزيو. * '''گاڏين ۽ هوائي جهازن جون انجڻون:''' ٻارڻ مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ. * '''مواد جي سائنس:''' ڌاتن، بلورن ۽ ٻين مادّن جي مرحلن ۾ تبديلين جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' توانائيءَ جي منتقلي، ميٽابولزم ۽ حياتياتي ڪيميائي ردعملن جو تجزيو. * '''ماحولياتي سائنس:''' فضا ۽ سمنڊن ۾ حرارت ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | موضوع ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | استعمال يا شرط |- | پهريون قانون | <math>\Delta U=Q-W</math> | بند نظام؛ نظام پاران ڪيل ڪم مثبت |- | اينٿالپي | <math>H=U+pV</math> | حالت جي خاصيت |- | هيلم هولٽز آزاد توانائي | <math>F=U-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ حجم واري توازن جو تجزيو |- | گبس آزاد توانائي | <math>G=H-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ واري توازن جو تجزيو |- | مثالي گيس | <math>pV=nRT</math> | مثالي گيس جو نمونو |- | موٽائي سگهجندڙ اينٽروپي تبديلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي |- | ڪارنو ڪارڪردگي | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ مثالي ڪارنو انجڻ |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو نمونو |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[اينٽروپي]] * [[اينٿالپي]] * [[گبس آزاد توانائي]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[گرمي پد]] * [[حرارت]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Kelvin, William Thomson. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. Longmans, Green and Co.، 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. Longmans, Green and Co.، 1906. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. McGraw-Hill، 1923. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. Harvard University Press، 1941. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. Oxford University Press، 1938. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. Academic Press، 1956. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. W. H. Freeman، 1980. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. Pergamon Press. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. Bantam Books، 1984. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. John Wiley & Sons، 1998. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. Addison Wesley، 2000. * Smith, J. M.، Van Ness, H. C. ۽ Abbott, M. M. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. McGraw-Hill. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. Wiley. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. Wiley. * Lavenda, Bernard H. ''Thermodynamics of Irreversible Processes''. Macmillan. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. University Science Books، 1997. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2 اوپن اسٽيڪس: يونيورسٽي فزڪس، جلد ٻيو] * [https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin بين الاقوامي ماپن وارو ادارو: ڪيلون جي تعريف] * [https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization آمريڪي قومي معيار وارو ادارو: ڪيلون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thermodynamic_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا خاڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Temperature-entropy_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: گرمي پد ۽ اينٽروپي جا خاڪا] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:ميڪانيات]] [[زمرو:ڪيميائي طبيعيات]] r8t5m10rxv6nap3vikfw7vh4m5cnv9d 427096 427095 2026-11-01T23:11:21Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 427096 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبيعيات جي شاخ جيڪا حرارت، ڪم، گرمي پد ۽ توانائيءَ جي تبديلين جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Infobox science | name = حرارتي حرڪيات | image = Thermodynamic-system.svg | caption = حرارتي نظام، ان جي حدن ۽ ماحول سان مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو خاڪو | field = [[طبيعيات]] | subfield = [[حرارتي طبيعيات]] | concepts = [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[توانائي]]، [[گرمي پد]]، [[اينٽروپي]]، [[اينٿالپي]] | applications = [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي انجنيئرنگ]]، [[توانائيءَ جي پيداوار]] }} '''حرارتي حرڪيات''' (''Thermodynamics'') [[طبيعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[گرمي پد]]، [[توانائي]] ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. هي علم بيان ڪري ٿو ته توانائي مختلف نظامن ۾ ڪيئن منتقل يا تبديل ٿئي ٿي، ڪهڙين حالتن ۾ ڪو عمل پاڻمرادو ٿي سگهي ٿو ۽ حرارتي عملن تي ڪهڙيون بنيادي حدون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="OpenStaxUP">{{cite book|last1=Ling|first1=Samuel J.|last2=Sanny|first2=Jeff|last3=Moebs|first3=William|title=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|year=2016|url=https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2|language=en}}</ref><ref name="Callen1985">{{cite book|last=Callen|first=Herbert B.|title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics|edition=2nd|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-86256-7|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ جي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ سان هو، پر ان جا اصول هاڻي [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، [[مواد جي سائنس]]، [[موسميات]] ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا. هن علم جو بنياد توانائيءَ جي بقا، اينٽروپي ۽ حرارتي توازن جي قانونن تي آهي.<ref name="Girolami2020">{{cite journal|last=Girolami|first=Gregory S.|title=A Brief History of Thermodynamics, As Illustrated by Books and People|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|year=2020|volume=65|issue=2|pages=298–311|doi=10.1021/acs.jced.9b00515|language=en}}</ref><ref name="Fermi1936">{{cite book|last=Fermi|first=Enrico|title=Thermodynamics|publisher=Prentice-Hall|year=1936|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات بنيادي طور نظام جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن، جهڙوڪ دٻاءَ، حجم، گرمي پد ۽ توانائيءَ سان واسطو رکي ٿي. ان جي ابتڙ، [[شمارياتي ميڪانيات]] انهن خاصيتن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي شمارياتي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|isbn=978-0-07-051800-1|language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي خيال ۽ ٻاڦ واري انجڻ === [[File:Stott Park Bobbin Mill Steam Engine.jpg|thumb|اسٽوٽ پارڪ بوبن مل ۾ موجود ٻاڦ واري انجڻ، جيڪا صنعتي دور ۾ حرارتي توانائيءَ کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي هڪ مثال آهي.]] حرارت، گرمي پد ۽ مادّي جي حرارتي خاصيتن بابت انسان کي قديم زماني کان عملي ڄاڻ حاصل رهي آهي، پر انهن جي منظم سائنسي مطالعي ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران اهم ترقي ٿي. [[رابرٽ بوائل]] گيسن جي دٻاءَ ۽ حجم جي لاڳاپي بابت تحقيق ڪئي، جڏهن ته [[جوزف بليڪ]] حرارتي گنجائش ۽ لڪل حرارت جي تصورن کي ترقي ڏني. صنعتي انقلاب دوران ٻاڦ وارين انجڻن جي استعمال ۾ واڌ سبب حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪارڪردگي هڪ اهم سائنسي ۽ انجنيئرنگ مسئلو بڻجي وئي.<ref name="Girolami2020"/><ref name="Cardwell1971"/> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق خاص طور ٻاڦ وارين انجڻن جي ڪارڪردگي وڌائڻ سان هو. بعد ۾ هن علم جو دائرو ميڪانياتي انجڻن کان وڌي ڪيميائي مرڪبن، ڪيميائي ردعملن، مادّي جي مختلف حالتن ۽ ٻين طبعي عملن تائين پکڙجي ويو.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻ === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ طبيعيات دان [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت بنيادي خيال پيش ڪيا. هن هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو، جيڪو هاڻي '''ڪارنو چڪر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Carnot1824"/> ڪارنو جي تحقيق فرانس جي صنعتي ۽ انجنيئرنگ ترقيءَ جي پسمنظر ۾ ٿي. هن حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهو سوال اٿاريو ته گرميءَ مان حاصل ٿيندڙ ميڪانياتي ڪم جون نظرياتي حدون ڪهڙيون آهن. سندس ڪم بعد ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ حرارتي انجڻن جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ جي نظرياتي بنياد لاءِ اهم ثابت ٿيو.<ref name="History2020"/><ref name="Cardwell1971"/> === جول، ڪلازيئس ۽ ڪيلون === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجربن ذريعي حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ مقداري تعلق واضح ڪيو. سندس نتيجن توانائيءَ جي بقا واري اصول جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850"/> جرمن طبيعيات دان ۽ رياضي دان [[روڊولف ڪلازيئس]] 1850ع ۾ پنهنجي اهم مقالي ''Über die bewegende Kraft der Wärme'' ۾ ڪارنو جي نظريي کي توانائيءَ جي بقا واري اصول سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪم حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي جديد صورت جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Clausius1850"/><ref name="TheoryOfHeat1867">{{cite book|last=Clausius|first=Rudolf|title=The Mechanical Theory of Heat: With Its Applications to the Steam-engine and to the Physical Properties of Bodies|publisher=John van Voorst|location=London|year=1867|url=https://archive.org/details/mechanicaltheor04claugoog|language=en}}</ref> [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] 1854ع ۾ حرارتي حرڪيات جي هڪ ابتدائي جامع تعريف پيش ڪئي. سندس بيان جو مفهوم هو ته حرارتي حرڪيات جسمن جي هڪ ٻئي سان لڳندڙ حصن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ قوتن ۽ حرارت جي لاڳاپي، ۽ حرارت جي برقي اثرن سان تعلق جو مطالعو آهي.<ref name="Kelvin1854">{{cite book|last=Thomson|first=William|title=Mathematical and Physical Papers|volume=1|publisher=Cambridge University Press|year=1882|page=232|url=https://books.google.com/books?id=nWMSAAAAIAAJ|language=en}}</ref> ڪلازيئس 1865ع ۾ '''اينٽروپي''' جو تصور متعارف ڪرايو. ان تصور حرارتي عملن جي رخ، توانائيءَ جي ورڇ ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن جي وضاحت لاءِ نئون نظرياتي بنياد فراهم ڪيو.<ref name="TheoryOfHeat1867"/> === ڪلازيئس ۽ ويريئل نظريو === 1870ع ۾ روڊولف ڪلازيئس پنهنجو مقالو ''On a Mechanical Theorem Applicable to Heat'' شايع ڪيو، جنهن ۾ هن '''ويريئل نظريو''' (''Virial theorem'') پيش ڪيو. هي نظريو ذرڙن جي نظام ۾ وقت جي سراسري حرڪتي توانائي ۽ انهن تي عمل ڪندڙ قوتن جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو.<ref name="Clausius1870">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=On a Mechanical Theorem Applicable to Heat|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|series=4|volume=40|issue=265|pages=122–127|year=1870|doi=10.1080/14786447008640370|language=en}}</ref> ويريئل نظريو بعد ۾ گيسن جي حرڪي نظريي، شمارياتي ميڪانيات ۽ ٻين طبعي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ثابت ٿيو. هي نظريو حرارتي حرڪيات جي بنيادي قانونن مان الڳ هڪ ميڪانياتي نتيجو آهي، پر ان جو استعمال حرارتي نظامن جي خوردبيني تشريح ۾ ڪيو ويندو آهي.<ref name="Clausius1870"/> === گبس ۽ ڪيميائي حرارتي حرڪيات === آمريڪي سائنسدان [[جوسيا ولارڊ گبس]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف حالتن وارن مادّن جي توازن بابت تحقيق ڪئي. هن توانائي، اينٽروپي، دٻاءَ، حجم ۽ ڪيميائي توازن جي وچ ۾ رياضياتي لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Gibbs1878"/> گبس جي ڪم ڪيميائي حرارتي حرڪيات، مرحلن جي توازن ۽ آزاد توانائيءَ جي استعمال کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو. ان جي نتيجي ۾ حرارتي حرڪيات جو استعمال ٻاڦ وارين انجڻن ۽ ميڪانياتي نظامن کان وڌي ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مختلف مرحلن ۾ موجود مادّي جي مطالعي تائين پکڙجي ويو. ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن دوران توانائيءَ ۽ اينٽروپيءَ جي تبديلين، ڪيميائي امڪان ۽ توازن جي حالتن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات جي ترقي === [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]]، [[لودوگ بولٽزمان]] ۽ ٻين سائنسدانن ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي حرڪت جي شمارياتي مطالعي کي ترقي ڏني. ان جي مدد سان گرمي پد، دٻاءَ، اينٽروپي ۽ ٻين وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن کي خوردبيني ذرڙن جي اجتماعي رويي سان ڳنڍيو ويو.<ref name="Reif1965"/><ref name="Boltzmann1964"/> '''شمارياتي حرارتي حرڪيات''' يا '''شمارياتي ميڪانيات''' ذرڙن جي ممڪن خوردبيني حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان نظام جي مجموعي حرارتي خاصيتن جي وضاحت ڪري ٿي. ان طريقي سان ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات جي ڪيترن قانونن کي خوردبيني بنيادن تي سمجهي سگهجي ٿو. === ڪاراٿيئوڊوري ۽ محوري حرارتي حرڪيات === 1909ع ۾ يوناني رياضي دان [[ڪونسٽانٽن ڪاراٿيئوڊوري]] حرارتي حرڪيات جي بنيادن بابت پنهنجو مقالو ''Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik'' شايع ڪيو. هن حرارتي حرڪيات کي رياضياتي اصولن ۽ محورين جي بنياد تي ترتيب ڏيڻ جو طريقو پيش ڪيو.<ref name="Caratheodory1909">{{cite journal|last=Carathéodory|first=Constantin|title=Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik|journal=Mathematische Annalen|volume=67|issue=3|pages=355–386|year=1909|doi=10.1007/BF01450409|language=de}}</ref> ڪاراٿيئوڊوريءَ جي طريقي ۾ '''ادياباتي رسائي''' (''Adiabatic accessibility'') جو تصور بنيادي اهميت رکي ٿو. سندس اصول موجب ڪنهن به ڏنل توازني حالت جي هر پاڙي ۾ اهڙيون حالتون موجود هونديون آهن، جن تائين رڳو ادياباتي عملن ذريعي پهچي نٿو سگهجي. هن رياضياتي طريقي کي '''محوري حرارتي حرڪيات''' (''Axiomatic thermodynamics'') پڻ سڏيو ويندو آهي. ان جو مقصد حرارتي حرڪيات جي بنيادي نتيجن، خاص طور اينٽروپيءَ جي وجود ۽ حرارتي توازن جي شرطن، کي منظم رياضياتي بنيادن تي قائم ڪرڻ آهي.<ref name="Caratheodory1909"/> == اصطلاح == '''حرارتي حرڪيات''' انگريزي اصطلاح ''Thermodynamics'' جو سنڌي متبادل آهي. هي اصطلاح حرارت ۽ توانائيءَ جي حرڪت، منتقلي ۽ تبديلين جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. حرارتي حرڪيات ۾ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن ۾ '''حرارت'''، '''ڪم'''، '''گرمي پد'''، '''اندروني توانائي'''، '''اينٽروپي'''، '''اينٿالپي'''، '''حرارتي توازن''' ۽ '''حرارتي چڪر''' خاص اهميت رکن ٿا. ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات وڏي پيماني تي ماپجندڙ مقدارون استعمال ڪري ٿي، جڏهن ته شمارياتي ميڪانيات انهن مقدارن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Callen1985"/><ref name="Reif1965"/> == محوري حرارتي حرڪيات == محوري حرارتي حرڪيات ۾ حرارتي نظامن جي خاصيتن ۽ قانونن کي واضح رياضياتي اصولن جي مدد سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڪاراٿيئوڊوريءَ جو 1909ع وارو ڪم هن طريقي جي شروعاتي اهم مثالن مان هڪ آهي. هن طريقي ۾ حرارت ۽ گرمي پد کي ابتدائي مفروضن طور وٺڻ بدران، حالت جي تبديلين ۽ ادياباتي رسائيءَ جي بنياد تي حرارتي حرڪيات جا نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="Caratheodory1909"/> == بنيادي تصور == === حرارتي نظام ۽ ماحول === [[File:Diagram Systems.svg|thumb|کليل، بند ۽ الڳ ٿيل حرارتي نظامن ۾ مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو تقابلي خاڪو.]] '''حرارتي نظام''' (''Thermodynamic system'') ڪائنات جو اهو چونڊيل حصو آهي، جنهن جو سائنسي مطالعو ڪيو وڃي. نظام کان ٻاهر موجود لاڳاپيل حصي کي '''ماحول''' سڏيو ويندو آهي. نظام ۽ ماحول کي الڳ ڪندڙ حقيقي يا تصوراتي سطح کي '''حد''' چيو ويندو آهي.<ref name="Cengel2015">{{cite book|last1=Çengel|first1=Yunus A.|last2=Boles|first2=Michael A.|title=Thermodynamics: An Engineering Approach|edition=8th|publisher=McGraw-Hill Education|year=2015|language=en}}</ref> حرارتي نظامن جا ٽي عام قسم آهن: * '''کليل نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي گذري سگهن ٿا. * '''بند نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان توانائي منتقل ٿي سگهي ٿي، پر مادّي جي مجموعي منتقلي نٿي ٿئي. * '''الڳ ٿيل نظام:''' مثالي طور اهڙو نظام، جيڪو ماحول سان نه مادو مٽائي ۽ نه توانائي. مثال طور هلندڙ ٽربائن کي کليل نظام طور، بند پسٽن-سلنڊر ۾ موجود گيس کي بند نظام طور، ۽ مڪمل حرارتي طور الڳ ٿيل بند ظرف کي مثالي الڳ ٿيل نظام طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Cengel2015"/> === حالت ۽ حالت جون خاصيتون === نظام جي '''حرارتي حالت''' ان جي ماپجندڙ خاصيتن مان بيان ڪئي ويندي آهي. اهم خاصيتن ۾ گرمي پد، دٻاءُ، حجم، ڪثافت، اندروني توانائي، اينٿالپي ۽ اينٽروپي شامل آهن. '''حالت جي خاصيت''' اهڙي مقدار آهي، جنهن جي قيمت نظام جي موجوده حالت تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام انهيءَ حالت تائين پهتو. اندروني توانائي، اينٽروپي ۽ اينٿالپي حالت جون خاصيتون آهن، جڏهن ته حرارت ۽ ڪم عمل جي رستي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن.<ref name="Callen1985"/><ref name="Moran2018">{{cite book|last1=Moran|first1=Michael J.|last2=Shapiro|first2=Howard N.|last3=Boettner|first3=Daisie D.|last4=Bailey|first4=Margaret B.|title=Fundamentals of Engineering Thermodynamics|edition=9th|publisher=Wiley|year=2018|language=en}}</ref> === وسيع ۽ شدتي خاصيتون === '''وسيع خاصيتون''' (''Extensive properties'') نظام ۾ موجود مادّي جي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ڪل حجم، ڪل اندروني توانائي ۽ ڪل اينٽروپي. '''شدتي خاصيتون''' (''Intensive properties'') نظام جي مقدار سان سڌي تناسب ۾ تبديل نه ٿينديون آهن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ ڪثافت.<ref name="Atkins2018">{{cite book|last1=Atkins|first1=Peter|last2=de Paula|first2=Julio|last3=Keeler|first3=James|title=Atkins' Physical Chemistry|edition=11th|publisher=Oxford University Press|year=2018|language=en}}</ref> === حرارتي توازن === ٻه نظام حرارتي توازن ۾ هوندا آهن جڏهن انهن جي وچ ۾ رڳو گرمي پد جي فرق سبب حرارت جي خالص منتقلي نه ٿئي. حرارتي توازن جو تصور گرمي پد جي ماپ ۽ حرارتي حرڪيات جي ٻڙي قانون جو بنياد آهي.<ref name="Zemansky1997">{{cite book|last1=Zemansky|first1=Mark W.|last2=Dittman|first2=Richard H.|title=Heat and Thermodynamics|edition=7th|publisher=McGraw-Hill|year=1997|language=en}}</ref> == حرارتي حرڪيات جا قانون == حرارتي حرڪيات جا چار بنيادي قانون آهن، جن کي ٻڙي، پهريون، ٻيو ۽ ٽيون قانون چيو ويندو آهي. اهي قانون حرارتي توازن، توانائيءَ جي بقا، اينٽروپيءَ جي تبديلي ۽ مطلق صفر جي ويجهو مادّي جي رويي کي بيان ڪن ٿا.<ref name="Callen1985"/> === ٻڙي قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون''' بيان ڪري ٿو ته جيڪڏهن ٻه نظام الڳ الڳ ڪنهن ٽئين نظام سان حرارتي توازن ۾ آهن، ته اهي پاڻ ۾ پڻ حرارتي توازن ۾ هوندا. هي قانون گرمي پد کي هڪ قابلِ ماپ حالت جي خاصيت طور قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ ٿرماميٽرن جي استعمال جو نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿو.<ref name="Zemansky1997"/> === پهريون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' توانائيءَ جي بقا واري اصول جي حرارتي صورت آهي. اهو ٻڌائي ٿو ته نظام جي توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام ڏانهن يا نظام کان توانائيءَ جي منتقليءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي. بند نظام لاءِ، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم کي مثبت سمجهيو وڃي، ته: :<math>\Delta U=Q-W</math> جتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل ڪم آهي.<ref name="OpenStaxUP"/><ref name="Fermi1936"/> هن قانون مان ظاهر ٿئي ٿو ته توانائي پيدا يا فنا نه ٿي ٿئي، پر هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. === ٻيو قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون''' حرارتي عملن جي ممڪن رخ ۽ انهن جي حدن کي بيان ڪري ٿو. اهو واضح ڪري ٿو ته سڀني حرارتي تبديلين کي مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي ۽ هڪ چڪر ۾ ڪم ڪندڙ حرارتي انجڻ لاءِ هڪ ئي حرارتي ذخيرو مان حاصل ڪيل سموري حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن نه آهي. ڪلازيئس جي بيان موجب حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهڙي منتقلي لاءِ ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي تبديليءَ جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="Fermi1936"/><ref name="Planck1927">{{cite book|last=Planck|first=Max|title=Treatise on Thermodynamics|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1927|language=en}}</ref> ٻئي قانون جو هڪ بنيادي رياضياتي نتيجو اهو آهي ته الڳ ٿيل نظام جي ڪل اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل ۾ اينٽروپيءَ جي ڪل تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ اها وڌندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === ٽيون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون''' مطلق صفر جي ويجهو اينٽروپيءَ جي رويي سان لاڳاپيل آهي. ان جي هڪ عام صورت موجب مڪمل بلوري مادّي جي اينٽروپي مطلق صفر تي صفر ڏانهن وڌندي آهي، بشرطيڪ ان جي بنيادي حالت منفرد هجي. ٽئين قانون سان تمام گهٽ گرمي پد تي مادّي جي خاصيتن ۽ مطلق صفر تائين پهچڻ جي نظرياتي حدن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="Nernst1926">{{cite book|last=Nernst|first=Walther|title=The New Heat Theorem: Its Foundations in Theory and Experiment|publisher=Methuen & Co.|year=1926|language=en}}</ref><ref name="Callen1985"/> == حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائي == '''حرارت''' (''Heat'') اها توانائي آهي، جيڪا گرمي پد جي فرق سبب نظامن جي وچ ۾ منتقل ٿئي ٿي. '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو ٻيو طريقو آهي، جيڪو ميڪانياتي، برقي يا ٻين منظم اثرن سان ٿي سگهي ٿو. '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن جي حرڪتي ۽ باهمي لاڳاپن سان لاڳاپيل توانائيءَ جو مجموعو آهي. اها نظام جي مجموعي حرڪت يا ٻاهرين ميدان ۾ ان جي بيهڪ واري توانائيءَ کان الڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name="OpenStaxUP"/> سادو دٻاءُ-حجم ڪم، مناسب علامتي روايت تحت، هن ريت لکيو ويندو آهي: :<math>\delta W=p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> جتي <math>p_{\mathrm{ext}}</math> ٻاهريون دٻاءُ ۽ <math>dV</math> حجم ۾ تبديلي آهي. موٽائي سگهجندڙ شبه-جامد عمل ۾ ٻاهريون دٻاءُ نظام جي دٻاءَ جي برابر سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Moran2018"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا توانائيءَ جي ورڇ ۽ عملن جي موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جو تصور روڊولف ڪلازيئس 1865ع ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="History2020"/> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقليءَ لاءِ اينٽروپيءَ جي تبديلي: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> جتي <math>S</math> اينٽروپي، <math>Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. شمارياتي ميڪانيات ۾ بولٽزمان جو مشهور تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> هتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڏنل وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ خوردبيني حالتن جو تعداد آهي، جڏهن انهن حالتن کي برابر امڪاني سمجهيو وڃي.<ref name="Boltzmann1964">{{cite book|last=Boltzmann|first=Ludwig|title=Lectures on Gas Theory|publisher=University of California Press|year=1964|language=en}}</ref><ref name="Reif1965"/> == اينٿالپي ۽ آزاد توانائي == === اينٿالپي === '''اينٿالپي''' (''Enthalpy'') نظام جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا اندروني توانائي، دٻاءَ ۽ حجم جي مدد سان بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>H=U+pV</math> مناسب حالتن ۾، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي ۽ دٻاءُ مستقل هجي، اينٿالپيءَ جي تبديلي نظام کي منتقل ٿيل حرارت جي برابر هوندي آهي.<ref name="Atkins2018"/> === هيلم هولٽز آزاد توانائي === '''هيلم هولٽز آزاد توانائي''' (''Helmholtz free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>F=U-TS</math> هي مقدار مستقل گرمي پد ۽ حجم وارين حالتن ۾ توازن ۽ عملن جي امڪاني رخ جي تجزيي لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === گبس آزاد توانائي === '''گبس آزاد توانائي''' (''Gibbs free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>G=H-TS</math> مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ تي، جڏهن لاڳاپيل نظام لاءِ مناسب شرطون پوريون ٿين، گبس آزاد توانائيءَ ۾ گهٽتائي پاڻمرادو عمل جي امڪاني رخ کي ظاهر ڪري ٿي. توازن تي گبس آزاد توانائي پنهنجي مناسب گهٽ ۾ گهٽ قيمت تي هوندي آهي.<ref name="Gibbs1878"/><ref name="Atkins2018"/> == حرارتي عمل == حرارتي نظام مختلف عملن مان گذري سگهن ٿا. انهن ۾ ڪجهه اهم عمل هي آهن: * '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process''): جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. * '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process''): جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. * '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process''): جنهن ۾ حجم مستقل رهي ٿو. * '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process''): جنهن ۾ نظام جي حدن مان حرارت جي منتقلي نه ٿئي. * '''مستقل اينٽروپي وارو عمل''' (''Isentropic process''): جنهن ۾ اينٽروپي مستقل رهي ٿي. * '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process''): اهڙو مثالي عمل، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. * '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process''): اهڙو عمل، جنهن کي ان معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == حرارتي چڪر ۽ انجڻون == [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''حرارتي چڪر''' (''Thermodynamic cycle'') اهڙن عملن جو سلسلو آهي، جنهن کان پوءِ نظام پنهنجي شروعاتي حالت ڏانهن موٽي اچي ٿو. حرارتي انجڻون، ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ مختلف حرارتي چڪرن جي بنياد تي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Cengel2015"/> حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. انجڻ جي حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> هتي <math>W_{\mathrm{net}}</math> خالص حاصل ٿيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ٿيل حرارت آهي. ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي ڪارنو انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> جتي ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ آهن. حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگي، ساڳين ذخيرن جي وچ ۾، ڪارنو جي مثالي حد کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي.<ref name="Carnot1824"/><ref name="OpenStaxUP"/> === اهم حرارتي چڪر === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | چڪر ! style="background:#dceaf7;" | عام استعمال ! style="background:#dceaf7;" | بنيادي خاصيت |- | [[ڪارنو چڪر]] | مثالي حرارتي انجڻن جو نظرياتي مطالعو | ٻن مستقل گرمي پد وارن ۽ ٻن ادياباتي موٽائي سگهجندڙ عملن تي مشتمل |- | [[رينڪائن چڪر]] | ٻاڦ وارا بجلي گهر | ٻاڦ ۽ پاڻيءَ جي مرحلن ۾ تبديليءَ جو استعمال |- | [[اوٽو چڪر]] | چڻنگ سان ٻرندڙ اندروني احتراقي انجڻون | مثالي مستقل حجم واري حرارتي فراهمي |- | [[ڊيزل چڪر]] | دٻاءَ سان ٻرندڙ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ واري حرارتي فراهمي |- | [[بريٽن چڪر]] | گيس ٽربائنون ۽ جيٽ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ تي حرارتي فراهمي ۽ خارج ٿيڻ |- | [[ريفريجريشن چڪر]] | ريفريجريٽر ۽ ايئرڪنڊيشنر | ٻاهرين ڪم جي مدد سان ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت جي منتقلي |} == گرمي پد ۽ ڪيلون پيمانو == حرارتي حرڪيات ۾ گرمي پد جي مطلق اڪائي '''ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm K</math> آهي. هي پيمانو مطلق صفر کان شروع ٿئي ٿو. سيلسيئس ۽ ڪيلون جي وچ ۾ تعلق: :<math>T(\mathrm K)=t(^{\circ}\mathrm C)+273.15</math> 2019ع کان ڪيلون جي بين الاقوامي تعريف بولٽزمان مستقل جي مقرر ڪيل عددي قيمت تي ٻڌل آهي: :<math>k_{\mathrm B}=1.380649\times10^{-23}\ \mathrm{J\,K^{-1}}</math> هي قيمت بين الاقوامي نظامِ اڪائين ۾ بلڪل مقرر ٿيل آهي.<ref name="BIPMKelvin">{{cite web|title=SI base unit: kelvin (K)|url=https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin|website=International Bureau of Weights and Measures|language=en}}</ref><ref name="NISTKelvin">{{cite web|title=Kelvin: Present Realization|url=https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization|website=National Institute of Standards and Technology|language=en}}</ref> == مثالي گيس ۽ حالت جي مساوات == '''مثالي گيس''' (''Ideal gas'') هڪ نظرياتي نمونو آهي، جنهن ۾ گيس جي ذرڙن جي باهمي لاڳاپن کي مخصوص سادن مفروضن تحت بيان ڪيو ويندو آهي. مثالي گيس جي حالت جي مساوات: :<math>pV=nRT</math> جتي <math>p</math> دٻاءُ، <math>V</math> حجم، <math>n</math> مادّي جي مقدار، <math>R</math> آفاقي گيس مستقل ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي.<ref name="Atkins2018"/> حقيقي گيسون خاص ڪري وڌيڪ دٻاءَ يا گهٽ گرمي پد تي مثالي گيس جي رويي کان مختلف ٿي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ وان ڊر والز ۽ ٻين حالت جي مساواتن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. == مرحلن جي تبديلي ۽ توازن == [[مادو]] عام حالتن ۾ ٺوس، مايع ۽ گيس جهڙين حالتن ۾ موجود ٿي سگهي ٿو. گرمي پد ۽ دٻاءَ ۾ تبديليءَ سان مادّي جي هڪ حالت ٻي حالت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. مرحلن جي توازن جي مطالعي ۾ مرحلن جا خاڪا، ٽن مرحلن جو گڏيل نقطو ۽ بحراني نقطو اهم آهن. انهن جي مدد سان پگهرڻ، ٻاڦ ٿيڻ، ڄمڻ ۽ ٻين تبديلين جي وضاحت ڪئي ويندي آهي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> گبس جو مرحلن وارو قاعدو: :<math>F=C-P+2</math> هتي <math>F</math> آزادين جو تعداد، <math>C</math> آزاد جزن جو تعداد ۽ <math>P</math> توازن ۾ موجود مرحلن جو تعداد آهي. هي صورت غيرردعملي نظام لاءِ لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن ٻيون اضافي پابنديون لاڳو نه هجن.<ref name="Gibbs1878"/> == حرارتي حرڪيات جون شاخون == === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات نظامن جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ هر ائٽم يا ماليڪيول جي الڳ حرڪت جي تفصيلي ڄاڻ ضروري نه هوندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات === شمارياتي حرارتي حرڪيات ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي ممڪن حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان وڏي پيماني واريون حرارتي خاصيتون سمجهائي ٿي. هي شاخ شمارياتي ميڪانيات سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reif1965"/> === ڪيميائي حرارتي حرڪيات === ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن، محلولن، مرحلن جي توازن ۽ ڪيميائي امڪانن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ گبس آزاد توانائي ۽ ڪيميائي امڪان بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="Atkins2018"/> === غيرتوازني حرارتي حرڪيات === غيرتوازني حرارتي حرڪيات اهڙن نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي مڪمل حرارتي توازن ۾ نه هجن. ان ۾ حرارت جي وهڪري، مادّي جي ڦهلاءَ ۽ ٻين ناقابلِ واپسي عملن جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeGroot1984">{{cite book|last1=de Groot|first1=S. R.|last2=Mazur|first2=P.|title=Non-Equilibrium Thermodynamics|publisher=Dover Publications|year=1984|isbn=978-0-486-64741-8|language=en}}</ref> == عملي استعمال == حرارتي حرڪيات جا اصول ڪيترن ئي سائنسي ۽ فني شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجليءَ جي پيداوار:''' ٻاڦ واريون ٽربائنون، گيس ٽربائنون ۽ حرارتي بجلي گهر. * '''ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ:''' گرميءَ جي منتقلي ۽ ريفريجريشن چڪرن جي مدد سان ٿڌ پيدا ڪرڻ. * '''ڪيميائي صنعت:''' ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مرحلن جي توازن جو تجزيو. * '''گاڏين ۽ هوائي جهازن جون انجڻون:''' ٻارڻ مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ. * '''مواد جي سائنس:''' ڌاتن، بلورن ۽ ٻين مادّن جي مرحلن ۾ تبديلين جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' توانائيءَ جي منتقلي، ميٽابولزم ۽ حياتياتي ڪيميائي ردعملن جو تجزيو. * '''ماحولياتي سائنس:''' فضا ۽ سمنڊن ۾ حرارت ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | موضوع ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | استعمال يا شرط |- | پهريون قانون | <math>\Delta U=Q-W</math> | بند نظام؛ نظام پاران ڪيل ڪم مثبت |- | اينٿالپي | <math>H=U+pV</math> | حالت جي خاصيت |- | هيلم هولٽز آزاد توانائي | <math>F=U-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ حجم واري توازن جو تجزيو |- | گبس آزاد توانائي | <math>G=H-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ واري توازن جو تجزيو |- | مثالي گيس | <math>pV=nRT</math> | مثالي گيس جو نمونو |- | موٽائي سگهجندڙ اينٽروپي تبديلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي |- | ڪارنو ڪارڪردگي | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ مثالي ڪارنو انجڻ |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو نمونو |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[اينٽروپي]] * [[اينٿالپي]] * [[گبس آزاد توانائي]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[گرمي پد]] * [[حرارت]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Kelvin, William Thomson. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. Longmans, Green and Co.، 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. Longmans, Green and Co.، 1906. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. McGraw-Hill، 1923. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. Harvard University Press، 1941. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. Oxford University Press، 1938. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. Academic Press، 1956. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. W. H. Freeman، 1980. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. Pergamon Press. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. Bantam Books، 1984. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. John Wiley & Sons، 1998. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. Addison Wesley، 2000. * Smith, J. M.، Van Ness, H. C. ۽ Abbott, M. M. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. McGraw-Hill. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. Wiley. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. Wiley. * Lavenda, Bernard H. ''Thermodynamics of Irreversible Processes''. Macmillan. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. University Science Books، 1997. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2 اوپن اسٽيڪس: يونيورسٽي فزڪس، جلد ٻيو] * [https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin بين الاقوامي ماپن وارو ادارو: ڪيلون جي تعريف] * [https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization آمريڪي قومي معيار وارو ادارو: ڪيلون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thermodynamic_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا خاڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Temperature-entropy_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: گرمي پد ۽ اينٽروپي جا خاڪا] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:ميڪانيات]] [[زمرو:ڪيميائي طبيعيات]] o8zwhc564jo4yu4se2epkztzvbjym2w 427097 427096 2026-11-01T23:17:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 427097 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبيعيات جي شاخ جيڪا حرارت، ڪم، گرمي پد ۽ توانائيءَ جي تبديلين جو مطالعو ڪري ٿي}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:8px; font-size:125%; font-weight:bold;" | حرارتي حرڪيات |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[File:Thermodynamic-system.svg|280px|حرارتي نظام جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:5px; font-size:90%;" | حرارتي نظام، ان جي حدن ۽ ماحول سان مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو خاڪو |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | علمي شعبو | [[طبيعيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | ذيلي شعبو | [[حرارتي طبيعيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي تصور | [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[توانائي]]، [[گرمي پد]]، [[اينٽروپي]]، [[اينٿالپي]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | عملي استعمال | [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي انجنيئرنگ]]، [[توانائيءَ جي پيداوار]] |} '''حرارتي حرڪيات''' (''Thermodynamics'') [[طبيعيات]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا حرارت، ڪم، گرمي پد، توانائي ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. '''حرارتي حرڪيات''' (''Thermodynamics'') [[طبيعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[گرمي پد]]، [[توانائي]] ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. هي علم بيان ڪري ٿو ته توانائي مختلف نظامن ۾ ڪيئن منتقل يا تبديل ٿئي ٿي، ڪهڙين حالتن ۾ ڪو عمل پاڻمرادو ٿي سگهي ٿو ۽ حرارتي عملن تي ڪهڙيون بنيادي حدون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="OpenStaxUP">{{cite book|last1=Ling|first1=Samuel J.|last2=Sanny|first2=Jeff|last3=Moebs|first3=William|title=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|year=2016|url=https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2|language=en}}</ref><ref name="Callen1985">{{cite book|last=Callen|first=Herbert B.|title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics|edition=2nd|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-86256-7|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ جي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ سان هو، پر ان جا اصول هاڻي [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، [[مواد جي سائنس]]، [[موسميات]] ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا. هن علم جو بنياد توانائيءَ جي بقا، اينٽروپي ۽ حرارتي توازن جي قانونن تي آهي.<ref name="Girolami2020">{{cite journal|last=Girolami|first=Gregory S.|title=A Brief History of Thermodynamics, As Illustrated by Books and People|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|year=2020|volume=65|issue=2|pages=298–311|doi=10.1021/acs.jced.9b00515|language=en}}</ref><ref name="Fermi1936">{{cite book|last=Fermi|first=Enrico|title=Thermodynamics|publisher=Prentice-Hall|year=1936|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات بنيادي طور نظام جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن، جهڙوڪ دٻاءَ، حجم، گرمي پد ۽ توانائيءَ سان واسطو رکي ٿي. ان جي ابتڙ، [[شمارياتي ميڪانيات]] انهن خاصيتن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي شمارياتي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|isbn=978-0-07-051800-1|language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي خيال ۽ ٻاڦ واري انجڻ === [[File:Stott Park Bobbin Mill Steam Engine.jpg|thumb|اسٽوٽ پارڪ بوبن مل ۾ موجود ٻاڦ واري انجڻ، جيڪا صنعتي دور ۾ حرارتي توانائيءَ کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي هڪ مثال آهي.]] حرارت، گرمي پد ۽ مادّي جي حرارتي خاصيتن بابت انسان کي قديم زماني کان عملي ڄاڻ حاصل رهي آهي، پر انهن جي منظم سائنسي مطالعي ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران اهم ترقي ٿي. [[رابرٽ بوائل]] گيسن جي دٻاءَ ۽ حجم جي لاڳاپي بابت تحقيق ڪئي، جڏهن ته [[جوزف بليڪ]] حرارتي گنجائش ۽ لڪل حرارت جي تصورن کي ترقي ڏني. صنعتي انقلاب دوران ٻاڦ وارين انجڻن جي استعمال ۾ واڌ سبب حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪارڪردگي هڪ اهم سائنسي ۽ انجنيئرنگ مسئلو بڻجي وئي.<ref name="Girolami2020"/><ref name="Cardwell1971"/> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق خاص طور ٻاڦ وارين انجڻن جي ڪارڪردگي وڌائڻ سان هو. بعد ۾ هن علم جو دائرو ميڪانياتي انجڻن کان وڌي ڪيميائي مرڪبن، ڪيميائي ردعملن، مادّي جي مختلف حالتن ۽ ٻين طبعي عملن تائين پکڙجي ويو.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻ === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ طبيعيات دان [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت بنيادي خيال پيش ڪيا. هن هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو، جيڪو هاڻي '''ڪارنو چڪر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Carnot1824"/> ڪارنو جي تحقيق فرانس جي صنعتي ۽ انجنيئرنگ ترقيءَ جي پسمنظر ۾ ٿي. هن حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهو سوال اٿاريو ته گرميءَ مان حاصل ٿيندڙ ميڪانياتي ڪم جون نظرياتي حدون ڪهڙيون آهن. سندس ڪم بعد ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ حرارتي انجڻن جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ جي نظرياتي بنياد لاءِ اهم ثابت ٿيو.<ref name="History2020"/><ref name="Cardwell1971"/> === جول، ڪلازيئس ۽ ڪيلون === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجربن ذريعي حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ مقداري تعلق واضح ڪيو. سندس نتيجن توانائيءَ جي بقا واري اصول جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850"/> جرمن طبيعيات دان ۽ رياضي دان [[روڊولف ڪلازيئس]] 1850ع ۾ پنهنجي اهم مقالي ''Über die bewegende Kraft der Wärme'' ۾ ڪارنو جي نظريي کي توانائيءَ جي بقا واري اصول سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪم حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي جديد صورت جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Clausius1850"/><ref name="TheoryOfHeat1867">{{cite book|last=Clausius|first=Rudolf|title=The Mechanical Theory of Heat: With Its Applications to the Steam-engine and to the Physical Properties of Bodies|publisher=John van Voorst|location=London|year=1867|url=https://archive.org/details/mechanicaltheor04claugoog|language=en}}</ref> [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] 1854ع ۾ حرارتي حرڪيات جي هڪ ابتدائي جامع تعريف پيش ڪئي. سندس بيان جو مفهوم هو ته حرارتي حرڪيات جسمن جي هڪ ٻئي سان لڳندڙ حصن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ قوتن ۽ حرارت جي لاڳاپي، ۽ حرارت جي برقي اثرن سان تعلق جو مطالعو آهي.<ref name="Kelvin1854">{{cite book|last=Thomson|first=William|title=Mathematical and Physical Papers|volume=1|publisher=Cambridge University Press|year=1882|page=232|url=https://books.google.com/books?id=nWMSAAAAIAAJ|language=en}}</ref> ڪلازيئس 1865ع ۾ '''اينٽروپي''' جو تصور متعارف ڪرايو. ان تصور حرارتي عملن جي رخ، توانائيءَ جي ورڇ ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن جي وضاحت لاءِ نئون نظرياتي بنياد فراهم ڪيو.<ref name="TheoryOfHeat1867"/> === ڪلازيئس ۽ ويريئل نظريو === 1870ع ۾ روڊولف ڪلازيئس پنهنجو مقالو ''On a Mechanical Theorem Applicable to Heat'' شايع ڪيو، جنهن ۾ هن '''ويريئل نظريو''' (''Virial theorem'') پيش ڪيو. هي نظريو ذرڙن جي نظام ۾ وقت جي سراسري حرڪتي توانائي ۽ انهن تي عمل ڪندڙ قوتن جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو.<ref name="Clausius1870">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=On a Mechanical Theorem Applicable to Heat|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|series=4|volume=40|issue=265|pages=122–127|year=1870|doi=10.1080/14786447008640370|language=en}}</ref> ويريئل نظريو بعد ۾ گيسن جي حرڪي نظريي، شمارياتي ميڪانيات ۽ ٻين طبعي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ثابت ٿيو. هي نظريو حرارتي حرڪيات جي بنيادي قانونن مان الڳ هڪ ميڪانياتي نتيجو آهي، پر ان جو استعمال حرارتي نظامن جي خوردبيني تشريح ۾ ڪيو ويندو آهي.<ref name="Clausius1870"/> === گبس ۽ ڪيميائي حرارتي حرڪيات === آمريڪي سائنسدان [[جوسيا ولارڊ گبس]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف حالتن وارن مادّن جي توازن بابت تحقيق ڪئي. هن توانائي، اينٽروپي، دٻاءَ، حجم ۽ ڪيميائي توازن جي وچ ۾ رياضياتي لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Gibbs1878"/> گبس جي ڪم ڪيميائي حرارتي حرڪيات، مرحلن جي توازن ۽ آزاد توانائيءَ جي استعمال کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو. ان جي نتيجي ۾ حرارتي حرڪيات جو استعمال ٻاڦ وارين انجڻن ۽ ميڪانياتي نظامن کان وڌي ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مختلف مرحلن ۾ موجود مادّي جي مطالعي تائين پکڙجي ويو. ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن دوران توانائيءَ ۽ اينٽروپيءَ جي تبديلين، ڪيميائي امڪان ۽ توازن جي حالتن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات جي ترقي === [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]]، [[لودوگ بولٽزمان]] ۽ ٻين سائنسدانن ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي حرڪت جي شمارياتي مطالعي کي ترقي ڏني. ان جي مدد سان گرمي پد، دٻاءَ، اينٽروپي ۽ ٻين وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن کي خوردبيني ذرڙن جي اجتماعي رويي سان ڳنڍيو ويو.<ref name="Reif1965"/><ref name="Boltzmann1964"/> '''شمارياتي حرارتي حرڪيات''' يا '''شمارياتي ميڪانيات''' ذرڙن جي ممڪن خوردبيني حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان نظام جي مجموعي حرارتي خاصيتن جي وضاحت ڪري ٿي. ان طريقي سان ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات جي ڪيترن قانونن کي خوردبيني بنيادن تي سمجهي سگهجي ٿو. === ڪاراٿيئوڊوري ۽ محوري حرارتي حرڪيات === 1909ع ۾ يوناني رياضي دان [[ڪونسٽانٽن ڪاراٿيئوڊوري]] حرارتي حرڪيات جي بنيادن بابت پنهنجو مقالو ''Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik'' شايع ڪيو. هن حرارتي حرڪيات کي رياضياتي اصولن ۽ محورين جي بنياد تي ترتيب ڏيڻ جو طريقو پيش ڪيو.<ref name="Caratheodory1909">{{cite journal|last=Carathéodory|first=Constantin|title=Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik|journal=Mathematische Annalen|volume=67|issue=3|pages=355–386|year=1909|doi=10.1007/BF01450409|language=de}}</ref> ڪاراٿيئوڊوريءَ جي طريقي ۾ '''ادياباتي رسائي''' (''Adiabatic accessibility'') جو تصور بنيادي اهميت رکي ٿو. سندس اصول موجب ڪنهن به ڏنل توازني حالت جي هر پاڙي ۾ اهڙيون حالتون موجود هونديون آهن، جن تائين رڳو ادياباتي عملن ذريعي پهچي نٿو سگهجي. هن رياضياتي طريقي کي '''محوري حرارتي حرڪيات''' (''Axiomatic thermodynamics'') پڻ سڏيو ويندو آهي. ان جو مقصد حرارتي حرڪيات جي بنيادي نتيجن، خاص طور اينٽروپيءَ جي وجود ۽ حرارتي توازن جي شرطن، کي منظم رياضياتي بنيادن تي قائم ڪرڻ آهي.<ref name="Caratheodory1909"/> == اصطلاح == '''حرارتي حرڪيات''' انگريزي اصطلاح ''Thermodynamics'' جو سنڌي متبادل آهي. هي اصطلاح حرارت ۽ توانائيءَ جي حرڪت، منتقلي ۽ تبديلين جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. حرارتي حرڪيات ۾ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن ۾ '''حرارت'''، '''ڪم'''، '''گرمي پد'''، '''اندروني توانائي'''، '''اينٽروپي'''، '''اينٿالپي'''، '''حرارتي توازن''' ۽ '''حرارتي چڪر''' خاص اهميت رکن ٿا. ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات وڏي پيماني تي ماپجندڙ مقدارون استعمال ڪري ٿي، جڏهن ته شمارياتي ميڪانيات انهن مقدارن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Callen1985"/><ref name="Reif1965"/> == محوري حرارتي حرڪيات == محوري حرارتي حرڪيات ۾ حرارتي نظامن جي خاصيتن ۽ قانونن کي واضح رياضياتي اصولن جي مدد سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڪاراٿيئوڊوريءَ جو 1909ع وارو ڪم هن طريقي جي شروعاتي اهم مثالن مان هڪ آهي. هن طريقي ۾ حرارت ۽ گرمي پد کي ابتدائي مفروضن طور وٺڻ بدران، حالت جي تبديلين ۽ ادياباتي رسائيءَ جي بنياد تي حرارتي حرڪيات جا نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="Caratheodory1909"/> == بنيادي تصور == === حرارتي نظام ۽ ماحول === [[File:Diagram Systems.svg|thumb|کليل، بند ۽ الڳ ٿيل حرارتي نظامن ۾ مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو تقابلي خاڪو.]] '''حرارتي نظام''' (''Thermodynamic system'') ڪائنات جو اهو چونڊيل حصو آهي، جنهن جو سائنسي مطالعو ڪيو وڃي. نظام کان ٻاهر موجود لاڳاپيل حصي کي '''ماحول''' سڏيو ويندو آهي. نظام ۽ ماحول کي الڳ ڪندڙ حقيقي يا تصوراتي سطح کي '''حد''' چيو ويندو آهي.<ref name="Cengel2015">{{cite book|last1=Çengel|first1=Yunus A.|last2=Boles|first2=Michael A.|title=Thermodynamics: An Engineering Approach|edition=8th|publisher=McGraw-Hill Education|year=2015|language=en}}</ref> حرارتي نظامن جا ٽي عام قسم آهن: * '''کليل نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي گذري سگهن ٿا. * '''بند نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان توانائي منتقل ٿي سگهي ٿي، پر مادّي جي مجموعي منتقلي نٿي ٿئي. * '''الڳ ٿيل نظام:''' مثالي طور اهڙو نظام، جيڪو ماحول سان نه مادو مٽائي ۽ نه توانائي. مثال طور هلندڙ ٽربائن کي کليل نظام طور، بند پسٽن-سلنڊر ۾ موجود گيس کي بند نظام طور، ۽ مڪمل حرارتي طور الڳ ٿيل بند ظرف کي مثالي الڳ ٿيل نظام طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Cengel2015"/> === حالت ۽ حالت جون خاصيتون === نظام جي '''حرارتي حالت''' ان جي ماپجندڙ خاصيتن مان بيان ڪئي ويندي آهي. اهم خاصيتن ۾ گرمي پد، دٻاءُ، حجم، ڪثافت، اندروني توانائي، اينٿالپي ۽ اينٽروپي شامل آهن. '''حالت جي خاصيت''' اهڙي مقدار آهي، جنهن جي قيمت نظام جي موجوده حالت تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام انهيءَ حالت تائين پهتو. اندروني توانائي، اينٽروپي ۽ اينٿالپي حالت جون خاصيتون آهن، جڏهن ته حرارت ۽ ڪم عمل جي رستي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن.<ref name="Callen1985"/><ref name="Moran2018">{{cite book|last1=Moran|first1=Michael J.|last2=Shapiro|first2=Howard N.|last3=Boettner|first3=Daisie D.|last4=Bailey|first4=Margaret B.|title=Fundamentals of Engineering Thermodynamics|edition=9th|publisher=Wiley|year=2018|language=en}}</ref> === وسيع ۽ شدتي خاصيتون === '''وسيع خاصيتون''' (''Extensive properties'') نظام ۾ موجود مادّي جي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ڪل حجم، ڪل اندروني توانائي ۽ ڪل اينٽروپي. '''شدتي خاصيتون''' (''Intensive properties'') نظام جي مقدار سان سڌي تناسب ۾ تبديل نه ٿينديون آهن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ ڪثافت.<ref name="Atkins2018">{{cite book|last1=Atkins|first1=Peter|last2=de Paula|first2=Julio|last3=Keeler|first3=James|title=Atkins' Physical Chemistry|edition=11th|publisher=Oxford University Press|year=2018|language=en}}</ref> === حرارتي توازن === ٻه نظام حرارتي توازن ۾ هوندا آهن جڏهن انهن جي وچ ۾ رڳو گرمي پد جي فرق سبب حرارت جي خالص منتقلي نه ٿئي. حرارتي توازن جو تصور گرمي پد جي ماپ ۽ حرارتي حرڪيات جي ٻڙي قانون جو بنياد آهي.<ref name="Zemansky1997">{{cite book|last1=Zemansky|first1=Mark W.|last2=Dittman|first2=Richard H.|title=Heat and Thermodynamics|edition=7th|publisher=McGraw-Hill|year=1997|language=en}}</ref> == حرارتي حرڪيات جا قانون == حرارتي حرڪيات جا چار بنيادي قانون آهن، جن کي ٻڙي، پهريون، ٻيو ۽ ٽيون قانون چيو ويندو آهي. اهي قانون حرارتي توازن، توانائيءَ جي بقا، اينٽروپيءَ جي تبديلي ۽ مطلق صفر جي ويجهو مادّي جي رويي کي بيان ڪن ٿا.<ref name="Callen1985"/> === ٻڙي قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون''' بيان ڪري ٿو ته جيڪڏهن ٻه نظام الڳ الڳ ڪنهن ٽئين نظام سان حرارتي توازن ۾ آهن، ته اهي پاڻ ۾ پڻ حرارتي توازن ۾ هوندا. هي قانون گرمي پد کي هڪ قابلِ ماپ حالت جي خاصيت طور قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ ٿرماميٽرن جي استعمال جو نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿو.<ref name="Zemansky1997"/> === پهريون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' توانائيءَ جي بقا واري اصول جي حرارتي صورت آهي. اهو ٻڌائي ٿو ته نظام جي توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام ڏانهن يا نظام کان توانائيءَ جي منتقليءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي. بند نظام لاءِ، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم کي مثبت سمجهيو وڃي، ته: :<math>\Delta U=Q-W</math> جتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل ڪم آهي.<ref name="OpenStaxUP"/><ref name="Fermi1936"/> هن قانون مان ظاهر ٿئي ٿو ته توانائي پيدا يا فنا نه ٿي ٿئي، پر هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. === ٻيو قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون''' حرارتي عملن جي ممڪن رخ ۽ انهن جي حدن کي بيان ڪري ٿو. اهو واضح ڪري ٿو ته سڀني حرارتي تبديلين کي مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي ۽ هڪ چڪر ۾ ڪم ڪندڙ حرارتي انجڻ لاءِ هڪ ئي حرارتي ذخيرو مان حاصل ڪيل سموري حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن نه آهي. ڪلازيئس جي بيان موجب حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهڙي منتقلي لاءِ ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي تبديليءَ جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="Fermi1936"/><ref name="Planck1927">{{cite book|last=Planck|first=Max|title=Treatise on Thermodynamics|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1927|language=en}}</ref> ٻئي قانون جو هڪ بنيادي رياضياتي نتيجو اهو آهي ته الڳ ٿيل نظام جي ڪل اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل ۾ اينٽروپيءَ جي ڪل تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ اها وڌندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === ٽيون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون''' مطلق صفر جي ويجهو اينٽروپيءَ جي رويي سان لاڳاپيل آهي. ان جي هڪ عام صورت موجب مڪمل بلوري مادّي جي اينٽروپي مطلق صفر تي صفر ڏانهن وڌندي آهي، بشرطيڪ ان جي بنيادي حالت منفرد هجي. ٽئين قانون سان تمام گهٽ گرمي پد تي مادّي جي خاصيتن ۽ مطلق صفر تائين پهچڻ جي نظرياتي حدن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="Nernst1926">{{cite book|last=Nernst|first=Walther|title=The New Heat Theorem: Its Foundations in Theory and Experiment|publisher=Methuen & Co.|year=1926|language=en}}</ref><ref name="Callen1985"/> == حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائي == '''حرارت''' (''Heat'') اها توانائي آهي، جيڪا گرمي پد جي فرق سبب نظامن جي وچ ۾ منتقل ٿئي ٿي. '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو ٻيو طريقو آهي، جيڪو ميڪانياتي، برقي يا ٻين منظم اثرن سان ٿي سگهي ٿو. '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن جي حرڪتي ۽ باهمي لاڳاپن سان لاڳاپيل توانائيءَ جو مجموعو آهي. اها نظام جي مجموعي حرڪت يا ٻاهرين ميدان ۾ ان جي بيهڪ واري توانائيءَ کان الڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name="OpenStaxUP"/> سادو دٻاءُ-حجم ڪم، مناسب علامتي روايت تحت، هن ريت لکيو ويندو آهي: :<math>\delta W=p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> جتي <math>p_{\mathrm{ext}}</math> ٻاهريون دٻاءُ ۽ <math>dV</math> حجم ۾ تبديلي آهي. موٽائي سگهجندڙ شبه-جامد عمل ۾ ٻاهريون دٻاءُ نظام جي دٻاءَ جي برابر سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Moran2018"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا توانائيءَ جي ورڇ ۽ عملن جي موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جو تصور روڊولف ڪلازيئس 1865ع ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="History2020"/> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقليءَ لاءِ اينٽروپيءَ جي تبديلي: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> جتي <math>S</math> اينٽروپي، <math>Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. شمارياتي ميڪانيات ۾ بولٽزمان جو مشهور تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> هتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڏنل وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ خوردبيني حالتن جو تعداد آهي، جڏهن انهن حالتن کي برابر امڪاني سمجهيو وڃي.<ref name="Boltzmann1964">{{cite book|last=Boltzmann|first=Ludwig|title=Lectures on Gas Theory|publisher=University of California Press|year=1964|language=en}}</ref><ref name="Reif1965"/> == اينٿالپي ۽ آزاد توانائي == === اينٿالپي === '''اينٿالپي''' (''Enthalpy'') نظام جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا اندروني توانائي، دٻاءَ ۽ حجم جي مدد سان بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>H=U+pV</math> مناسب حالتن ۾، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي ۽ دٻاءُ مستقل هجي، اينٿالپيءَ جي تبديلي نظام کي منتقل ٿيل حرارت جي برابر هوندي آهي.<ref name="Atkins2018"/> === هيلم هولٽز آزاد توانائي === '''هيلم هولٽز آزاد توانائي''' (''Helmholtz free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>F=U-TS</math> هي مقدار مستقل گرمي پد ۽ حجم وارين حالتن ۾ توازن ۽ عملن جي امڪاني رخ جي تجزيي لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === گبس آزاد توانائي === '''گبس آزاد توانائي''' (''Gibbs free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>G=H-TS</math> مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ تي، جڏهن لاڳاپيل نظام لاءِ مناسب شرطون پوريون ٿين، گبس آزاد توانائيءَ ۾ گهٽتائي پاڻمرادو عمل جي امڪاني رخ کي ظاهر ڪري ٿي. توازن تي گبس آزاد توانائي پنهنجي مناسب گهٽ ۾ گهٽ قيمت تي هوندي آهي.<ref name="Gibbs1878"/><ref name="Atkins2018"/> == حرارتي عمل == حرارتي نظام مختلف عملن مان گذري سگهن ٿا. انهن ۾ ڪجهه اهم عمل هي آهن: * '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process''): جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. * '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process''): جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. * '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process''): جنهن ۾ حجم مستقل رهي ٿو. * '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process''): جنهن ۾ نظام جي حدن مان حرارت جي منتقلي نه ٿئي. * '''مستقل اينٽروپي وارو عمل''' (''Isentropic process''): جنهن ۾ اينٽروپي مستقل رهي ٿي. * '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process''): اهڙو مثالي عمل، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. * '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process''): اهڙو عمل، جنهن کي ان معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == حرارتي چڪر ۽ انجڻون == [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''حرارتي چڪر''' (''Thermodynamic cycle'') اهڙن عملن جو سلسلو آهي، جنهن کان پوءِ نظام پنهنجي شروعاتي حالت ڏانهن موٽي اچي ٿو. حرارتي انجڻون، ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ مختلف حرارتي چڪرن جي بنياد تي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Cengel2015"/> حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. انجڻ جي حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> هتي <math>W_{\mathrm{net}}</math> خالص حاصل ٿيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ٿيل حرارت آهي. ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي ڪارنو انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> جتي ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ آهن. حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگي، ساڳين ذخيرن جي وچ ۾، ڪارنو جي مثالي حد کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي.<ref name="Carnot1824"/><ref name="OpenStaxUP"/> === اهم حرارتي چڪر === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | چڪر ! style="background:#dceaf7;" | عام استعمال ! style="background:#dceaf7;" | بنيادي خاصيت |- | [[ڪارنو چڪر]] | مثالي حرارتي انجڻن جو نظرياتي مطالعو | ٻن مستقل گرمي پد وارن ۽ ٻن ادياباتي موٽائي سگهجندڙ عملن تي مشتمل |- | [[رينڪائن چڪر]] | ٻاڦ وارا بجلي گهر | ٻاڦ ۽ پاڻيءَ جي مرحلن ۾ تبديليءَ جو استعمال |- | [[اوٽو چڪر]] | چڻنگ سان ٻرندڙ اندروني احتراقي انجڻون | مثالي مستقل حجم واري حرارتي فراهمي |- | [[ڊيزل چڪر]] | دٻاءَ سان ٻرندڙ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ واري حرارتي فراهمي |- | [[بريٽن چڪر]] | گيس ٽربائنون ۽ جيٽ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ تي حرارتي فراهمي ۽ خارج ٿيڻ |- | [[ريفريجريشن چڪر]] | ريفريجريٽر ۽ ايئرڪنڊيشنر | ٻاهرين ڪم جي مدد سان ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت جي منتقلي |} == گرمي پد ۽ ڪيلون پيمانو == حرارتي حرڪيات ۾ گرمي پد جي مطلق اڪائي '''ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm K</math> آهي. هي پيمانو مطلق صفر کان شروع ٿئي ٿو. سيلسيئس ۽ ڪيلون جي وچ ۾ تعلق: :<math>T(\mathrm K)=t(^{\circ}\mathrm C)+273.15</math> 2019ع کان ڪيلون جي بين الاقوامي تعريف بولٽزمان مستقل جي مقرر ڪيل عددي قيمت تي ٻڌل آهي: :<math>k_{\mathrm B}=1.380649\times10^{-23}\ \mathrm{J\,K^{-1}}</math> هي قيمت بين الاقوامي نظامِ اڪائين ۾ بلڪل مقرر ٿيل آهي.<ref name="BIPMKelvin">{{cite web|title=SI base unit: kelvin (K)|url=https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin|website=International Bureau of Weights and Measures|language=en}}</ref><ref name="NISTKelvin">{{cite web|title=Kelvin: Present Realization|url=https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization|website=National Institute of Standards and Technology|language=en}}</ref> == مثالي گيس ۽ حالت جي مساوات == '''مثالي گيس''' (''Ideal gas'') هڪ نظرياتي نمونو آهي، جنهن ۾ گيس جي ذرڙن جي باهمي لاڳاپن کي مخصوص سادن مفروضن تحت بيان ڪيو ويندو آهي. مثالي گيس جي حالت جي مساوات: :<math>pV=nRT</math> جتي <math>p</math> دٻاءُ، <math>V</math> حجم، <math>n</math> مادّي جي مقدار، <math>R</math> آفاقي گيس مستقل ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي.<ref name="Atkins2018"/> حقيقي گيسون خاص ڪري وڌيڪ دٻاءَ يا گهٽ گرمي پد تي مثالي گيس جي رويي کان مختلف ٿي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ وان ڊر والز ۽ ٻين حالت جي مساواتن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. == مرحلن جي تبديلي ۽ توازن == [[مادو]] عام حالتن ۾ ٺوس، مايع ۽ گيس جهڙين حالتن ۾ موجود ٿي سگهي ٿو. گرمي پد ۽ دٻاءَ ۾ تبديليءَ سان مادّي جي هڪ حالت ٻي حالت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. مرحلن جي توازن جي مطالعي ۾ مرحلن جا خاڪا، ٽن مرحلن جو گڏيل نقطو ۽ بحراني نقطو اهم آهن. انهن جي مدد سان پگهرڻ، ٻاڦ ٿيڻ، ڄمڻ ۽ ٻين تبديلين جي وضاحت ڪئي ويندي آهي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> گبس جو مرحلن وارو قاعدو: :<math>F=C-P+2</math> هتي <math>F</math> آزادين جو تعداد، <math>C</math> آزاد جزن جو تعداد ۽ <math>P</math> توازن ۾ موجود مرحلن جو تعداد آهي. هي صورت غيرردعملي نظام لاءِ لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن ٻيون اضافي پابنديون لاڳو نه هجن.<ref name="Gibbs1878"/> == حرارتي حرڪيات جون شاخون == === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات نظامن جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ هر ائٽم يا ماليڪيول جي الڳ حرڪت جي تفصيلي ڄاڻ ضروري نه هوندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات === شمارياتي حرارتي حرڪيات ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي ممڪن حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان وڏي پيماني واريون حرارتي خاصيتون سمجهائي ٿي. هي شاخ شمارياتي ميڪانيات سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reif1965"/> === ڪيميائي حرارتي حرڪيات === ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن، محلولن، مرحلن جي توازن ۽ ڪيميائي امڪانن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ گبس آزاد توانائي ۽ ڪيميائي امڪان بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="Atkins2018"/> === غيرتوازني حرارتي حرڪيات === غيرتوازني حرارتي حرڪيات اهڙن نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي مڪمل حرارتي توازن ۾ نه هجن. ان ۾ حرارت جي وهڪري، مادّي جي ڦهلاءَ ۽ ٻين ناقابلِ واپسي عملن جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeGroot1984">{{cite book|last1=de Groot|first1=S. R.|last2=Mazur|first2=P.|title=Non-Equilibrium Thermodynamics|publisher=Dover Publications|year=1984|isbn=978-0-486-64741-8|language=en}}</ref> == عملي استعمال == حرارتي حرڪيات جا اصول ڪيترن ئي سائنسي ۽ فني شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجليءَ جي پيداوار:''' ٻاڦ واريون ٽربائنون، گيس ٽربائنون ۽ حرارتي بجلي گهر. * '''ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ:''' گرميءَ جي منتقلي ۽ ريفريجريشن چڪرن جي مدد سان ٿڌ پيدا ڪرڻ. * '''ڪيميائي صنعت:''' ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مرحلن جي توازن جو تجزيو. * '''گاڏين ۽ هوائي جهازن جون انجڻون:''' ٻارڻ مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ. * '''مواد جي سائنس:''' ڌاتن، بلورن ۽ ٻين مادّن جي مرحلن ۾ تبديلين جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' توانائيءَ جي منتقلي، ميٽابولزم ۽ حياتياتي ڪيميائي ردعملن جو تجزيو. * '''ماحولياتي سائنس:''' فضا ۽ سمنڊن ۾ حرارت ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | موضوع ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | استعمال يا شرط |- | پهريون قانون | <math>\Delta U=Q-W</math> | بند نظام؛ نظام پاران ڪيل ڪم مثبت |- | اينٿالپي | <math>H=U+pV</math> | حالت جي خاصيت |- | هيلم هولٽز آزاد توانائي | <math>F=U-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ حجم واري توازن جو تجزيو |- | گبس آزاد توانائي | <math>G=H-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ واري توازن جو تجزيو |- | مثالي گيس | <math>pV=nRT</math> | مثالي گيس جو نمونو |- | موٽائي سگهجندڙ اينٽروپي تبديلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي |- | ڪارنو ڪارڪردگي | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ مثالي ڪارنو انجڻ |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو نمونو |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[اينٽروپي]] * [[اينٿالپي]] * [[گبس آزاد توانائي]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[گرمي پد]] * [[حرارت]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Kelvin, William Thomson. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. Longmans, Green and Co.، 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. Longmans, Green and Co.، 1906. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. McGraw-Hill، 1923. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. Harvard University Press، 1941. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. Oxford University Press، 1938. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. Academic Press، 1956. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. W. H. Freeman، 1980. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. Pergamon Press. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. Bantam Books، 1984. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. John Wiley & Sons، 1998. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. Addison Wesley، 2000. * Smith, J. M.، Van Ness, H. C. ۽ Abbott, M. M. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. McGraw-Hill. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. Wiley. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. Wiley. * Lavenda, Bernard H. ''Thermodynamics of Irreversible Processes''. Macmillan. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. University Science Books، 1997. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2 اوپن اسٽيڪس: يونيورسٽي فزڪس، جلد ٻيو] * [https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin بين الاقوامي ماپن وارو ادارو: ڪيلون جي تعريف] * [https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization آمريڪي قومي معيار وارو ادارو: ڪيلون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thermodynamic_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا خاڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Temperature-entropy_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: گرمي پد ۽ اينٽروپي جا خاڪا] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:ميڪانيات]] [[زمرو:ڪيميائي طبيعيات]] azuwcfzt5p9hidi8l24t1yop8hb2vi3 427098 427097 2026-11-01T23:18:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 427098 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبيعيات جي شاخ جيڪا حرارت، ڪم، گرمي پد ۽ توانائيءَ جي تبديلين جو مطالعو ڪري ٿي}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:8px; font-size:125%; font-weight:bold;" | حرارتي حرڪيات |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[File:Thermodynamic-system.svg|280px|حرارتي نظام جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:5px; font-size:90%;" | حرارتي نظام، ان جي حدن ۽ ماحول سان مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو خاڪو |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | علمي شعبو | [[طبيعيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | ذيلي شعبو | [[حرارتي طبيعيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي تصور | [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[توانائي]]، [[گرمي پد]]، [[اينٽروپي]]، [[اينٿالپي]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | عملي استعمال | [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي انجنيئرنگ]]، [[توانائيءَ جي پيداوار]] |} '''حرارتي حرڪيات''' (''Thermodynamics'') [[طبيعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[گرمي پد]]، [[توانائي]] ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. هي علم بيان ڪري ٿو ته توانائي مختلف نظامن ۾ ڪيئن منتقل يا تبديل ٿئي ٿي، ڪهڙين حالتن ۾ ڪو عمل پاڻمرادو ٿي سگهي ٿو ۽ حرارتي عملن تي ڪهڙيون بنيادي حدون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="OpenStaxUP">{{cite book|last1=Ling|first1=Samuel J.|last2=Sanny|first2=Jeff|last3=Moebs|first3=William|title=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|year=2016|url=https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2|language=en}}</ref><ref name="Callen1985">{{cite book|last=Callen|first=Herbert B.|title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics|edition=2nd|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-86256-7|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ جي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ سان هو، پر ان جا اصول هاڻي [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، [[مواد جي سائنس]]، [[موسميات]] ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا. هن علم جو بنياد توانائيءَ جي بقا، اينٽروپي ۽ حرارتي توازن جي قانونن تي آهي.<ref name="Girolami2020">{{cite journal|last=Girolami|first=Gregory S.|title=A Brief History of Thermodynamics, As Illustrated by Books and People|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|year=2020|volume=65|issue=2|pages=298–311|doi=10.1021/acs.jced.9b00515|language=en}}</ref><ref name="Fermi1936">{{cite book|last=Fermi|first=Enrico|title=Thermodynamics|publisher=Prentice-Hall|year=1936|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات بنيادي طور نظام جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن، جهڙوڪ دٻاءَ، حجم، گرمي پد ۽ توانائيءَ سان واسطو رکي ٿي. ان جي ابتڙ، [[شمارياتي ميڪانيات]] انهن خاصيتن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي شمارياتي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|isbn=978-0-07-051800-1|language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي خيال ۽ ٻاڦ واري انجڻ === [[File:Stott Park Bobbin Mill Steam Engine.jpg|thumb|اسٽوٽ پارڪ بوبن مل ۾ موجود ٻاڦ واري انجڻ، جيڪا صنعتي دور ۾ حرارتي توانائيءَ کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي هڪ مثال آهي.]] حرارت، گرمي پد ۽ مادّي جي حرارتي خاصيتن بابت انسان کي قديم زماني کان عملي ڄاڻ حاصل رهي آهي، پر انهن جي منظم سائنسي مطالعي ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران اهم ترقي ٿي. [[رابرٽ بوائل]] گيسن جي دٻاءَ ۽ حجم جي لاڳاپي بابت تحقيق ڪئي، جڏهن ته [[جوزف بليڪ]] حرارتي گنجائش ۽ لڪل حرارت جي تصورن کي ترقي ڏني. صنعتي انقلاب دوران ٻاڦ وارين انجڻن جي استعمال ۾ واڌ سبب حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪارڪردگي هڪ اهم سائنسي ۽ انجنيئرنگ مسئلو بڻجي وئي.<ref name="Girolami2020"/><ref name="Cardwell1971"/> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق خاص طور ٻاڦ وارين انجڻن جي ڪارڪردگي وڌائڻ سان هو. بعد ۾ هن علم جو دائرو ميڪانياتي انجڻن کان وڌي ڪيميائي مرڪبن، ڪيميائي ردعملن، مادّي جي مختلف حالتن ۽ ٻين طبعي عملن تائين پکڙجي ويو.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻ === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ طبيعيات دان [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت بنيادي خيال پيش ڪيا. هن هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو، جيڪو هاڻي '''ڪارنو چڪر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Carnot1824"/> ڪارنو جي تحقيق فرانس جي صنعتي ۽ انجنيئرنگ ترقيءَ جي پسمنظر ۾ ٿي. هن حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهو سوال اٿاريو ته گرميءَ مان حاصل ٿيندڙ ميڪانياتي ڪم جون نظرياتي حدون ڪهڙيون آهن. سندس ڪم بعد ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ حرارتي انجڻن جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ جي نظرياتي بنياد لاءِ اهم ثابت ٿيو.<ref name="History2020"/><ref name="Cardwell1971"/> === جول، ڪلازيئس ۽ ڪيلون === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجربن ذريعي حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ مقداري تعلق واضح ڪيو. سندس نتيجن توانائيءَ جي بقا واري اصول جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850"/> جرمن طبيعيات دان ۽ رياضي دان [[روڊولف ڪلازيئس]] 1850ع ۾ پنهنجي اهم مقالي ''Über die bewegende Kraft der Wärme'' ۾ ڪارنو جي نظريي کي توانائيءَ جي بقا واري اصول سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪم حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي جديد صورت جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Clausius1850"/><ref name="TheoryOfHeat1867">{{cite book|last=Clausius|first=Rudolf|title=The Mechanical Theory of Heat: With Its Applications to the Steam-engine and to the Physical Properties of Bodies|publisher=John van Voorst|location=London|year=1867|url=https://archive.org/details/mechanicaltheor04claugoog|language=en}}</ref> [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] 1854ع ۾ حرارتي حرڪيات جي هڪ ابتدائي جامع تعريف پيش ڪئي. سندس بيان جو مفهوم هو ته حرارتي حرڪيات جسمن جي هڪ ٻئي سان لڳندڙ حصن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ قوتن ۽ حرارت جي لاڳاپي، ۽ حرارت جي برقي اثرن سان تعلق جو مطالعو آهي.<ref name="Kelvin1854">{{cite book|last=Thomson|first=William|title=Mathematical and Physical Papers|volume=1|publisher=Cambridge University Press|year=1882|page=232|url=https://books.google.com/books?id=nWMSAAAAIAAJ|language=en}}</ref> ڪلازيئس 1865ع ۾ '''اينٽروپي''' جو تصور متعارف ڪرايو. ان تصور حرارتي عملن جي رخ، توانائيءَ جي ورڇ ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن جي وضاحت لاءِ نئون نظرياتي بنياد فراهم ڪيو.<ref name="TheoryOfHeat1867"/> === ڪلازيئس ۽ ويريئل نظريو === 1870ع ۾ روڊولف ڪلازيئس پنهنجو مقالو ''On a Mechanical Theorem Applicable to Heat'' شايع ڪيو، جنهن ۾ هن '''ويريئل نظريو''' (''Virial theorem'') پيش ڪيو. هي نظريو ذرڙن جي نظام ۾ وقت جي سراسري حرڪتي توانائي ۽ انهن تي عمل ڪندڙ قوتن جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو.<ref name="Clausius1870">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=On a Mechanical Theorem Applicable to Heat|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|series=4|volume=40|issue=265|pages=122–127|year=1870|doi=10.1080/14786447008640370|language=en}}</ref> ويريئل نظريو بعد ۾ گيسن جي حرڪي نظريي، شمارياتي ميڪانيات ۽ ٻين طبعي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ثابت ٿيو. هي نظريو حرارتي حرڪيات جي بنيادي قانونن مان الڳ هڪ ميڪانياتي نتيجو آهي، پر ان جو استعمال حرارتي نظامن جي خوردبيني تشريح ۾ ڪيو ويندو آهي.<ref name="Clausius1870"/> === گبس ۽ ڪيميائي حرارتي حرڪيات === آمريڪي سائنسدان [[جوسيا ولارڊ گبس]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف حالتن وارن مادّن جي توازن بابت تحقيق ڪئي. هن توانائي، اينٽروپي، دٻاءَ، حجم ۽ ڪيميائي توازن جي وچ ۾ رياضياتي لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Gibbs1878"/> گبس جي ڪم ڪيميائي حرارتي حرڪيات، مرحلن جي توازن ۽ آزاد توانائيءَ جي استعمال کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو. ان جي نتيجي ۾ حرارتي حرڪيات جو استعمال ٻاڦ وارين انجڻن ۽ ميڪانياتي نظامن کان وڌي ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مختلف مرحلن ۾ موجود مادّي جي مطالعي تائين پکڙجي ويو. ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن دوران توانائيءَ ۽ اينٽروپيءَ جي تبديلين، ڪيميائي امڪان ۽ توازن جي حالتن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات جي ترقي === [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]]، [[لودوگ بولٽزمان]] ۽ ٻين سائنسدانن ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي حرڪت جي شمارياتي مطالعي کي ترقي ڏني. ان جي مدد سان گرمي پد، دٻاءَ، اينٽروپي ۽ ٻين وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن کي خوردبيني ذرڙن جي اجتماعي رويي سان ڳنڍيو ويو.<ref name="Reif1965"/><ref name="Boltzmann1964"/> '''شمارياتي حرارتي حرڪيات''' يا '''شمارياتي ميڪانيات''' ذرڙن جي ممڪن خوردبيني حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان نظام جي مجموعي حرارتي خاصيتن جي وضاحت ڪري ٿي. ان طريقي سان ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات جي ڪيترن قانونن کي خوردبيني بنيادن تي سمجهي سگهجي ٿو. === ڪاراٿيئوڊوري ۽ محوري حرارتي حرڪيات === 1909ع ۾ يوناني رياضي دان [[ڪونسٽانٽن ڪاراٿيئوڊوري]] حرارتي حرڪيات جي بنيادن بابت پنهنجو مقالو ''Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik'' شايع ڪيو. هن حرارتي حرڪيات کي رياضياتي اصولن ۽ محورين جي بنياد تي ترتيب ڏيڻ جو طريقو پيش ڪيو.<ref name="Caratheodory1909">{{cite journal|last=Carathéodory|first=Constantin|title=Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik|journal=Mathematische Annalen|volume=67|issue=3|pages=355–386|year=1909|doi=10.1007/BF01450409|language=de}}</ref> ڪاراٿيئوڊوريءَ جي طريقي ۾ '''ادياباتي رسائي''' (''Adiabatic accessibility'') جو تصور بنيادي اهميت رکي ٿو. سندس اصول موجب ڪنهن به ڏنل توازني حالت جي هر پاڙي ۾ اهڙيون حالتون موجود هونديون آهن، جن تائين رڳو ادياباتي عملن ذريعي پهچي نٿو سگهجي. هن رياضياتي طريقي کي '''محوري حرارتي حرڪيات''' (''Axiomatic thermodynamics'') پڻ سڏيو ويندو آهي. ان جو مقصد حرارتي حرڪيات جي بنيادي نتيجن، خاص طور اينٽروپيءَ جي وجود ۽ حرارتي توازن جي شرطن، کي منظم رياضياتي بنيادن تي قائم ڪرڻ آهي.<ref name="Caratheodory1909"/> == اصطلاح == '''حرارتي حرڪيات''' انگريزي اصطلاح ''Thermodynamics'' جو سنڌي متبادل آهي. هي اصطلاح حرارت ۽ توانائيءَ جي حرڪت، منتقلي ۽ تبديلين جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. حرارتي حرڪيات ۾ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن ۾ '''حرارت'''، '''ڪم'''، '''گرمي پد'''، '''اندروني توانائي'''، '''اينٽروپي'''، '''اينٿالپي'''، '''حرارتي توازن''' ۽ '''حرارتي چڪر''' خاص اهميت رکن ٿا. ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات وڏي پيماني تي ماپجندڙ مقدارون استعمال ڪري ٿي، جڏهن ته شمارياتي ميڪانيات انهن مقدارن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Callen1985"/><ref name="Reif1965"/> == محوري حرارتي حرڪيات == محوري حرارتي حرڪيات ۾ حرارتي نظامن جي خاصيتن ۽ قانونن کي واضح رياضياتي اصولن جي مدد سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڪاراٿيئوڊوريءَ جو 1909ع وارو ڪم هن طريقي جي شروعاتي اهم مثالن مان هڪ آهي. هن طريقي ۾ حرارت ۽ گرمي پد کي ابتدائي مفروضن طور وٺڻ بدران، حالت جي تبديلين ۽ ادياباتي رسائيءَ جي بنياد تي حرارتي حرڪيات جا نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="Caratheodory1909"/> == بنيادي تصور == === حرارتي نظام ۽ ماحول === [[File:Diagram Systems.svg|thumb|کليل، بند ۽ الڳ ٿيل حرارتي نظامن ۾ مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو تقابلي خاڪو.]] '''حرارتي نظام''' (''Thermodynamic system'') ڪائنات جو اهو چونڊيل حصو آهي، جنهن جو سائنسي مطالعو ڪيو وڃي. نظام کان ٻاهر موجود لاڳاپيل حصي کي '''ماحول''' سڏيو ويندو آهي. نظام ۽ ماحول کي الڳ ڪندڙ حقيقي يا تصوراتي سطح کي '''حد''' چيو ويندو آهي.<ref name="Cengel2015">{{cite book|last1=Çengel|first1=Yunus A.|last2=Boles|first2=Michael A.|title=Thermodynamics: An Engineering Approach|edition=8th|publisher=McGraw-Hill Education|year=2015|language=en}}</ref> حرارتي نظامن جا ٽي عام قسم آهن: * '''کليل نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي گذري سگهن ٿا. * '''بند نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان توانائي منتقل ٿي سگهي ٿي، پر مادّي جي مجموعي منتقلي نٿي ٿئي. * '''الڳ ٿيل نظام:''' مثالي طور اهڙو نظام، جيڪو ماحول سان نه مادو مٽائي ۽ نه توانائي. مثال طور هلندڙ ٽربائن کي کليل نظام طور، بند پسٽن-سلنڊر ۾ موجود گيس کي بند نظام طور، ۽ مڪمل حرارتي طور الڳ ٿيل بند ظرف کي مثالي الڳ ٿيل نظام طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Cengel2015"/> === حالت ۽ حالت جون خاصيتون === نظام جي '''حرارتي حالت''' ان جي ماپجندڙ خاصيتن مان بيان ڪئي ويندي آهي. اهم خاصيتن ۾ گرمي پد، دٻاءُ، حجم، ڪثافت، اندروني توانائي، اينٿالپي ۽ اينٽروپي شامل آهن. '''حالت جي خاصيت''' اهڙي مقدار آهي، جنهن جي قيمت نظام جي موجوده حالت تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام انهيءَ حالت تائين پهتو. اندروني توانائي، اينٽروپي ۽ اينٿالپي حالت جون خاصيتون آهن، جڏهن ته حرارت ۽ ڪم عمل جي رستي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن.<ref name="Callen1985"/><ref name="Moran2018">{{cite book|last1=Moran|first1=Michael J.|last2=Shapiro|first2=Howard N.|last3=Boettner|first3=Daisie D.|last4=Bailey|first4=Margaret B.|title=Fundamentals of Engineering Thermodynamics|edition=9th|publisher=Wiley|year=2018|language=en}}</ref> === وسيع ۽ شدتي خاصيتون === '''وسيع خاصيتون''' (''Extensive properties'') نظام ۾ موجود مادّي جي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ڪل حجم، ڪل اندروني توانائي ۽ ڪل اينٽروپي. '''شدتي خاصيتون''' (''Intensive properties'') نظام جي مقدار سان سڌي تناسب ۾ تبديل نه ٿينديون آهن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ ڪثافت.<ref name="Atkins2018">{{cite book|last1=Atkins|first1=Peter|last2=de Paula|first2=Julio|last3=Keeler|first3=James|title=Atkins' Physical Chemistry|edition=11th|publisher=Oxford University Press|year=2018|language=en}}</ref> === حرارتي توازن === ٻه نظام حرارتي توازن ۾ هوندا آهن جڏهن انهن جي وچ ۾ رڳو گرمي پد جي فرق سبب حرارت جي خالص منتقلي نه ٿئي. حرارتي توازن جو تصور گرمي پد جي ماپ ۽ حرارتي حرڪيات جي ٻڙي قانون جو بنياد آهي.<ref name="Zemansky1997">{{cite book|last1=Zemansky|first1=Mark W.|last2=Dittman|first2=Richard H.|title=Heat and Thermodynamics|edition=7th|publisher=McGraw-Hill|year=1997|language=en}}</ref> == حرارتي حرڪيات جا قانون == حرارتي حرڪيات جا چار بنيادي قانون آهن، جن کي ٻڙي، پهريون، ٻيو ۽ ٽيون قانون چيو ويندو آهي. اهي قانون حرارتي توازن، توانائيءَ جي بقا، اينٽروپيءَ جي تبديلي ۽ مطلق صفر جي ويجهو مادّي جي رويي کي بيان ڪن ٿا.<ref name="Callen1985"/> === ٻڙي قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون''' بيان ڪري ٿو ته جيڪڏهن ٻه نظام الڳ الڳ ڪنهن ٽئين نظام سان حرارتي توازن ۾ آهن، ته اهي پاڻ ۾ پڻ حرارتي توازن ۾ هوندا. هي قانون گرمي پد کي هڪ قابلِ ماپ حالت جي خاصيت طور قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ ٿرماميٽرن جي استعمال جو نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿو.<ref name="Zemansky1997"/> === پهريون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' توانائيءَ جي بقا واري اصول جي حرارتي صورت آهي. اهو ٻڌائي ٿو ته نظام جي توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام ڏانهن يا نظام کان توانائيءَ جي منتقليءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي. بند نظام لاءِ، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم کي مثبت سمجهيو وڃي، ته: :<math>\Delta U=Q-W</math> جتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل ڪم آهي.<ref name="OpenStaxUP"/><ref name="Fermi1936"/> هن قانون مان ظاهر ٿئي ٿو ته توانائي پيدا يا فنا نه ٿي ٿئي، پر هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. === ٻيو قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون''' حرارتي عملن جي ممڪن رخ ۽ انهن جي حدن کي بيان ڪري ٿو. اهو واضح ڪري ٿو ته سڀني حرارتي تبديلين کي مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي ۽ هڪ چڪر ۾ ڪم ڪندڙ حرارتي انجڻ لاءِ هڪ ئي حرارتي ذخيرو مان حاصل ڪيل سموري حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن نه آهي. ڪلازيئس جي بيان موجب حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهڙي منتقلي لاءِ ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي تبديليءَ جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="Fermi1936"/><ref name="Planck1927">{{cite book|last=Planck|first=Max|title=Treatise on Thermodynamics|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1927|language=en}}</ref> ٻئي قانون جو هڪ بنيادي رياضياتي نتيجو اهو آهي ته الڳ ٿيل نظام جي ڪل اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل ۾ اينٽروپيءَ جي ڪل تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ اها وڌندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === ٽيون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون''' مطلق صفر جي ويجهو اينٽروپيءَ جي رويي سان لاڳاپيل آهي. ان جي هڪ عام صورت موجب مڪمل بلوري مادّي جي اينٽروپي مطلق صفر تي صفر ڏانهن وڌندي آهي، بشرطيڪ ان جي بنيادي حالت منفرد هجي. ٽئين قانون سان تمام گهٽ گرمي پد تي مادّي جي خاصيتن ۽ مطلق صفر تائين پهچڻ جي نظرياتي حدن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="Nernst1926">{{cite book|last=Nernst|first=Walther|title=The New Heat Theorem: Its Foundations in Theory and Experiment|publisher=Methuen & Co.|year=1926|language=en}}</ref><ref name="Callen1985"/> == حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائي == '''حرارت''' (''Heat'') اها توانائي آهي، جيڪا گرمي پد جي فرق سبب نظامن جي وچ ۾ منتقل ٿئي ٿي. '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو ٻيو طريقو آهي، جيڪو ميڪانياتي، برقي يا ٻين منظم اثرن سان ٿي سگهي ٿو. '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن جي حرڪتي ۽ باهمي لاڳاپن سان لاڳاپيل توانائيءَ جو مجموعو آهي. اها نظام جي مجموعي حرڪت يا ٻاهرين ميدان ۾ ان جي بيهڪ واري توانائيءَ کان الڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name="OpenStaxUP"/> سادو دٻاءُ-حجم ڪم، مناسب علامتي روايت تحت، هن ريت لکيو ويندو آهي: :<math>\delta W=p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> جتي <math>p_{\mathrm{ext}}</math> ٻاهريون دٻاءُ ۽ <math>dV</math> حجم ۾ تبديلي آهي. موٽائي سگهجندڙ شبه-جامد عمل ۾ ٻاهريون دٻاءُ نظام جي دٻاءَ جي برابر سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Moran2018"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا توانائيءَ جي ورڇ ۽ عملن جي موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جو تصور روڊولف ڪلازيئس 1865ع ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="History2020"/> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقليءَ لاءِ اينٽروپيءَ جي تبديلي: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> جتي <math>S</math> اينٽروپي، <math>Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. شمارياتي ميڪانيات ۾ بولٽزمان جو مشهور تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> هتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڏنل وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ خوردبيني حالتن جو تعداد آهي، جڏهن انهن حالتن کي برابر امڪاني سمجهيو وڃي.<ref name="Boltzmann1964">{{cite book|last=Boltzmann|first=Ludwig|title=Lectures on Gas Theory|publisher=University of California Press|year=1964|language=en}}</ref><ref name="Reif1965"/> == اينٿالپي ۽ آزاد توانائي == === اينٿالپي === '''اينٿالپي''' (''Enthalpy'') نظام جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا اندروني توانائي، دٻاءَ ۽ حجم جي مدد سان بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>H=U+pV</math> مناسب حالتن ۾، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي ۽ دٻاءُ مستقل هجي، اينٿالپيءَ جي تبديلي نظام کي منتقل ٿيل حرارت جي برابر هوندي آهي.<ref name="Atkins2018"/> === هيلم هولٽز آزاد توانائي === '''هيلم هولٽز آزاد توانائي''' (''Helmholtz free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>F=U-TS</math> هي مقدار مستقل گرمي پد ۽ حجم وارين حالتن ۾ توازن ۽ عملن جي امڪاني رخ جي تجزيي لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === گبس آزاد توانائي === '''گبس آزاد توانائي''' (''Gibbs free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>G=H-TS</math> مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ تي، جڏهن لاڳاپيل نظام لاءِ مناسب شرطون پوريون ٿين، گبس آزاد توانائيءَ ۾ گهٽتائي پاڻمرادو عمل جي امڪاني رخ کي ظاهر ڪري ٿي. توازن تي گبس آزاد توانائي پنهنجي مناسب گهٽ ۾ گهٽ قيمت تي هوندي آهي.<ref name="Gibbs1878"/><ref name="Atkins2018"/> == حرارتي عمل == حرارتي نظام مختلف عملن مان گذري سگهن ٿا. انهن ۾ ڪجهه اهم عمل هي آهن: * '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process''): جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. * '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process''): جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. * '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process''): جنهن ۾ حجم مستقل رهي ٿو. * '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process''): جنهن ۾ نظام جي حدن مان حرارت جي منتقلي نه ٿئي. * '''مستقل اينٽروپي وارو عمل''' (''Isentropic process''): جنهن ۾ اينٽروپي مستقل رهي ٿي. * '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process''): اهڙو مثالي عمل، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. * '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process''): اهڙو عمل، جنهن کي ان معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == حرارتي چڪر ۽ انجڻون == [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''حرارتي چڪر''' (''Thermodynamic cycle'') اهڙن عملن جو سلسلو آهي، جنهن کان پوءِ نظام پنهنجي شروعاتي حالت ڏانهن موٽي اچي ٿو. حرارتي انجڻون، ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ مختلف حرارتي چڪرن جي بنياد تي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Cengel2015"/> حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. انجڻ جي حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> هتي <math>W_{\mathrm{net}}</math> خالص حاصل ٿيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ٿيل حرارت آهي. ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي ڪارنو انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> جتي ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ آهن. حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگي، ساڳين ذخيرن جي وچ ۾، ڪارنو جي مثالي حد کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي.<ref name="Carnot1824"/><ref name="OpenStaxUP"/> === اهم حرارتي چڪر === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | چڪر ! style="background:#dceaf7;" | عام استعمال ! style="background:#dceaf7;" | بنيادي خاصيت |- | [[ڪارنو چڪر]] | مثالي حرارتي انجڻن جو نظرياتي مطالعو | ٻن مستقل گرمي پد وارن ۽ ٻن ادياباتي موٽائي سگهجندڙ عملن تي مشتمل |- | [[رينڪائن چڪر]] | ٻاڦ وارا بجلي گهر | ٻاڦ ۽ پاڻيءَ جي مرحلن ۾ تبديليءَ جو استعمال |- | [[اوٽو چڪر]] | چڻنگ سان ٻرندڙ اندروني احتراقي انجڻون | مثالي مستقل حجم واري حرارتي فراهمي |- | [[ڊيزل چڪر]] | دٻاءَ سان ٻرندڙ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ واري حرارتي فراهمي |- | [[بريٽن چڪر]] | گيس ٽربائنون ۽ جيٽ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ تي حرارتي فراهمي ۽ خارج ٿيڻ |- | [[ريفريجريشن چڪر]] | ريفريجريٽر ۽ ايئرڪنڊيشنر | ٻاهرين ڪم جي مدد سان ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت جي منتقلي |} == گرمي پد ۽ ڪيلون پيمانو == حرارتي حرڪيات ۾ گرمي پد جي مطلق اڪائي '''ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm K</math> آهي. هي پيمانو مطلق صفر کان شروع ٿئي ٿو. سيلسيئس ۽ ڪيلون جي وچ ۾ تعلق: :<math>T(\mathrm K)=t(^{\circ}\mathrm C)+273.15</math> 2019ع کان ڪيلون جي بين الاقوامي تعريف بولٽزمان مستقل جي مقرر ڪيل عددي قيمت تي ٻڌل آهي: :<math>k_{\mathrm B}=1.380649\times10^{-23}\ \mathrm{J\,K^{-1}}</math> هي قيمت بين الاقوامي نظامِ اڪائين ۾ بلڪل مقرر ٿيل آهي.<ref name="BIPMKelvin">{{cite web|title=SI base unit: kelvin (K)|url=https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin|website=International Bureau of Weights and Measures|language=en}}</ref><ref name="NISTKelvin">{{cite web|title=Kelvin: Present Realization|url=https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization|website=National Institute of Standards and Technology|language=en}}</ref> == مثالي گيس ۽ حالت جي مساوات == '''مثالي گيس''' (''Ideal gas'') هڪ نظرياتي نمونو آهي، جنهن ۾ گيس جي ذرڙن جي باهمي لاڳاپن کي مخصوص سادن مفروضن تحت بيان ڪيو ويندو آهي. مثالي گيس جي حالت جي مساوات: :<math>pV=nRT</math> جتي <math>p</math> دٻاءُ، <math>V</math> حجم، <math>n</math> مادّي جي مقدار، <math>R</math> آفاقي گيس مستقل ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي.<ref name="Atkins2018"/> حقيقي گيسون خاص ڪري وڌيڪ دٻاءَ يا گهٽ گرمي پد تي مثالي گيس جي رويي کان مختلف ٿي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ وان ڊر والز ۽ ٻين حالت جي مساواتن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. == مرحلن جي تبديلي ۽ توازن == [[مادو]] عام حالتن ۾ ٺوس، مايع ۽ گيس جهڙين حالتن ۾ موجود ٿي سگهي ٿو. گرمي پد ۽ دٻاءَ ۾ تبديليءَ سان مادّي جي هڪ حالت ٻي حالت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. مرحلن جي توازن جي مطالعي ۾ مرحلن جا خاڪا، ٽن مرحلن جو گڏيل نقطو ۽ بحراني نقطو اهم آهن. انهن جي مدد سان پگهرڻ، ٻاڦ ٿيڻ، ڄمڻ ۽ ٻين تبديلين جي وضاحت ڪئي ويندي آهي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> گبس جو مرحلن وارو قاعدو: :<math>F=C-P+2</math> هتي <math>F</math> آزادين جو تعداد، <math>C</math> آزاد جزن جو تعداد ۽ <math>P</math> توازن ۾ موجود مرحلن جو تعداد آهي. هي صورت غيرردعملي نظام لاءِ لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن ٻيون اضافي پابنديون لاڳو نه هجن.<ref name="Gibbs1878"/> == حرارتي حرڪيات جون شاخون == === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات نظامن جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ هر ائٽم يا ماليڪيول جي الڳ حرڪت جي تفصيلي ڄاڻ ضروري نه هوندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات === شمارياتي حرارتي حرڪيات ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي ممڪن حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان وڏي پيماني واريون حرارتي خاصيتون سمجهائي ٿي. هي شاخ شمارياتي ميڪانيات سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reif1965"/> === ڪيميائي حرارتي حرڪيات === ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن، محلولن، مرحلن جي توازن ۽ ڪيميائي امڪانن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ گبس آزاد توانائي ۽ ڪيميائي امڪان بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="Atkins2018"/> === غيرتوازني حرارتي حرڪيات === غيرتوازني حرارتي حرڪيات اهڙن نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي مڪمل حرارتي توازن ۾ نه هجن. ان ۾ حرارت جي وهڪري، مادّي جي ڦهلاءَ ۽ ٻين ناقابلِ واپسي عملن جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeGroot1984">{{cite book|last1=de Groot|first1=S. R.|last2=Mazur|first2=P.|title=Non-Equilibrium Thermodynamics|publisher=Dover Publications|year=1984|isbn=978-0-486-64741-8|language=en}}</ref> == عملي استعمال == حرارتي حرڪيات جا اصول ڪيترن ئي سائنسي ۽ فني شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجليءَ جي پيداوار:''' ٻاڦ واريون ٽربائنون، گيس ٽربائنون ۽ حرارتي بجلي گهر. * '''ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ:''' گرميءَ جي منتقلي ۽ ريفريجريشن چڪرن جي مدد سان ٿڌ پيدا ڪرڻ. * '''ڪيميائي صنعت:''' ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مرحلن جي توازن جو تجزيو. * '''گاڏين ۽ هوائي جهازن جون انجڻون:''' ٻارڻ مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ. * '''مواد جي سائنس:''' ڌاتن، بلورن ۽ ٻين مادّن جي مرحلن ۾ تبديلين جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' توانائيءَ جي منتقلي، ميٽابولزم ۽ حياتياتي ڪيميائي ردعملن جو تجزيو. * '''ماحولياتي سائنس:''' فضا ۽ سمنڊن ۾ حرارت ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | موضوع ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | استعمال يا شرط |- | پهريون قانون | <math>\Delta U=Q-W</math> | بند نظام؛ نظام پاران ڪيل ڪم مثبت |- | اينٿالپي | <math>H=U+pV</math> | حالت جي خاصيت |- | هيلم هولٽز آزاد توانائي | <math>F=U-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ حجم واري توازن جو تجزيو |- | گبس آزاد توانائي | <math>G=H-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ واري توازن جو تجزيو |- | مثالي گيس | <math>pV=nRT</math> | مثالي گيس جو نمونو |- | موٽائي سگهجندڙ اينٽروپي تبديلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي |- | ڪارنو ڪارڪردگي | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ مثالي ڪارنو انجڻ |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو نمونو |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[اينٽروپي]] * [[اينٿالپي]] * [[گبس آزاد توانائي]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[گرمي پد]] * [[حرارت]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Kelvin, William Thomson. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. Longmans, Green and Co.، 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. Longmans, Green and Co.، 1906. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. McGraw-Hill، 1923. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. Harvard University Press، 1941. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. Oxford University Press، 1938. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. Academic Press، 1956. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. W. H. Freeman، 1980. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. Pergamon Press. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. Bantam Books، 1984. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. John Wiley & Sons، 1998. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. Addison Wesley، 2000. * Smith, J. M.، Van Ness, H. C. ۽ Abbott, M. M. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. McGraw-Hill. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. Wiley. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. Wiley. * Lavenda, Bernard H. ''Thermodynamics of Irreversible Processes''. Macmillan. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. University Science Books، 1997. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2 اوپن اسٽيڪس: يونيورسٽي فزڪس، جلد ٻيو] * [https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin بين الاقوامي ماپن وارو ادارو: ڪيلون جي تعريف] * [https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization آمريڪي قومي معيار وارو ادارو: ڪيلون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thermodynamic_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا خاڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Temperature-entropy_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: گرمي پد ۽ اينٽروپي جا خاڪا] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:ميڪانيات]] [[زمرو:ڪيميائي طبيعيات]] eobanx0tj1dgxd52uu4dfalc1rubmhw 427101 427098 2026-11-01T23:20:19Z Intisar Ali 8681 427101 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبيعيات جي شاخ جيڪا حرارت، ڪم، گرمي پد ۽ توانائيءَ جي تبديلين جو مطالعو ڪري ٿي}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:8px; font-size:125%; font-weight:bold;" | حرارتي حرڪيات |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[File:Thermodynamic-system.svg|280px|حرارتي نظام جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:5px; font-size:90%;" | حرارتي نظام، ان جي حدن ۽ ماحول سان مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو خاڪو |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | علمي شعبو | [[طبيعيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | ذيلي شعبو | [[حرارتي طبيعيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي تصور | [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[توانائي]]، [[گرمي پد]]، [[اينٽروپي]]، [[اينٿالپي]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | عملي استعمال | [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي انجنيئرنگ]]، [[توانائيءَ جي پيداوار]] |} '''حرارتي حرڪيات''' (''Thermodynamics'') [[طبيعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[گرمي پد]]، [[توانائي]] ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. هي علم بيان ڪري ٿو ته توانائي مختلف نظامن ۾ ڪيئن منتقل يا تبديل ٿئي ٿي، ڪهڙين حالتن ۾ ڪو عمل پاڻمرادو ٿي سگهي ٿو ۽ حرارتي عملن تي ڪهڙيون بنيادي حدون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="OpenStaxUP">{{cite book|last1=Ling|first1=Samuel J.|last2=Sanny|first2=Jeff|last3=Moebs|first3=William|title=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|year=2016|url=https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2|language=en}}</ref><ref name="Callen1985">{{cite book|last=Callen|first=Herbert B.|title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics|edition=2nd|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-86256-7|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ جي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ سان هو، پر ان جا اصول هاڻي [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، [[مواد جي سائنس]]، [[موسميات]] ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا. هن علم جو بنياد توانائيءَ جي بقا، اينٽروپي ۽ حرارتي توازن جي قانونن تي آهي.<ref name="Girolami2020">{{cite journal|last=Girolami|first=Gregory S.|title=A Brief History of Thermodynamics, As Illustrated by Books and People|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|year=2020|volume=65|issue=2|pages=298–311|doi=10.1021/acs.jced.9b00515|language=en}}</ref><ref name="Fermi1936">{{cite book|last=Fermi|first=Enrico|title=Thermodynamics|publisher=Prentice-Hall|year=1936|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات بنيادي طور نظام جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن، جهڙوڪ دٻاءَ، حجم، گرمي پد ۽ توانائيءَ سان واسطو رکي ٿي. ان جي ابتڙ، [[شمارياتي ميڪانيات]] انهن خاصيتن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي شمارياتي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|isbn=978-0-07-051800-1|language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي خيال ۽ ٻاڦ واري انجڻ === [[File:Stott Park Bobbin Mill Steam Engine.jpg|thumb|اسٽوٽ پارڪ بوبن مل ۾ موجود ٻاڦ واري انجڻ، جيڪا صنعتي دور ۾ حرارتي توانائيءَ کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي هڪ مثال آهي.]] حرارت، گرمي پد ۽ مادّي جي حرارتي خاصيتن بابت انسان کي قديم زماني کان عملي ڄاڻ حاصل رهي آهي، پر انهن جي منظم سائنسي مطالعي ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران اهم ترقي ٿي. [[رابرٽ بوائل]] گيسن جي دٻاءَ ۽ حجم جي لاڳاپي بابت تحقيق ڪئي، جڏهن ته [[جوزف بليڪ]] حرارتي گنجائش ۽ لڪل حرارت جي تصورن کي ترقي ڏني. صنعتي انقلاب دوران ٻاڦ وارين انجڻن جي استعمال ۾ واڌ سبب حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪارڪردگي هڪ اهم سائنسي ۽ انجنيئرنگ مسئلو بڻجي وئي.<ref name="Girolami2020"/><ref name="Cardwell1971"/> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق خاص طور ٻاڦ وارين انجڻن جي ڪارڪردگي وڌائڻ سان هو. بعد ۾ هن علم جو دائرو ميڪانياتي انجڻن کان وڌي ڪيميائي مرڪبن، ڪيميائي ردعملن، مادّي جي مختلف حالتن ۽ ٻين طبعي عملن تائين پکڙجي ويو.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻ === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ طبيعيات دان [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت بنيادي خيال پيش ڪيا. هن هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو، جيڪو هاڻي '''ڪارنو چڪر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Carnot1824"/> ڪارنو جي تحقيق فرانس جي صنعتي ۽ انجنيئرنگ ترقيءَ جي پسمنظر ۾ ٿي. هن حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهو سوال اٿاريو ته گرميءَ مان حاصل ٿيندڙ ميڪانياتي ڪم جون نظرياتي حدون ڪهڙيون آهن. سندس ڪم بعد ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ حرارتي انجڻن جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ جي نظرياتي بنياد لاءِ اهم ثابت ٿيو.<ref name="History2020"/><ref name="Cardwell1971"/> === جول، ڪلازيئس ۽ ڪيلون === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجربن ذريعي حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ مقداري تعلق واضح ڪيو. سندس نتيجن توانائيءَ جي بقا واري اصول جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850"/> جرمن طبيعيات دان ۽ رياضي دان [[روڊولف ڪلازيئس]] 1850ع ۾ پنهنجي اهم مقالي ''Über die bewegende Kraft der Wärme'' ۾ ڪارنو جي نظريي کي توانائيءَ جي بقا واري اصول سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪم حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي جديد صورت جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Clausius1850"/><ref name="TheoryOfHeat1867">{{cite book|last=Clausius|first=Rudolf|title=The Mechanical Theory of Heat: With Its Applications to the Steam-engine and to the Physical Properties of Bodies|publisher=John van Voorst|location=London|year=1867|url=https://archive.org/details/mechanicaltheor04claugoog|language=en}}</ref> [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] 1854ع ۾ حرارتي حرڪيات جي هڪ ابتدائي جامع تعريف پيش ڪئي. سندس بيان جو مفهوم هو ته حرارتي حرڪيات جسمن جي هڪ ٻئي سان لڳندڙ حصن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ قوتن ۽ حرارت جي لاڳاپي، ۽ حرارت جي برقي اثرن سان تعلق جو مطالعو آهي.<ref name="Kelvin1854">{{cite book|last=Thomson|first=William|title=Mathematical and Physical Papers|volume=1|publisher=Cambridge University Press|year=1882|page=232|url=https://books.google.com/books?id=nWMSAAAAIAAJ|language=en}}</ref> ڪلازيئس 1865ع ۾ '''اينٽروپي''' جو تصور متعارف ڪرايو. ان تصور حرارتي عملن جي رخ، توانائيءَ جي ورڇ ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن جي وضاحت لاءِ نئون نظرياتي بنياد فراهم ڪيو.<ref name="TheoryOfHeat1867"/> === ڪلازيئس ۽ ويريئل نظريو === 1870ع ۾ روڊولف ڪلازيئس پنهنجو مقالو ''On a Mechanical Theorem Applicable to Heat'' شايع ڪيو، جنهن ۾ هن '''ويريئل نظريو''' (''Virial theorem'') پيش ڪيو. هي نظريو ذرڙن جي نظام ۾ وقت جي سراسري حرڪتي توانائي ۽ انهن تي عمل ڪندڙ قوتن جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو.<ref name="Clausius1870">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=On a Mechanical Theorem Applicable to Heat|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|series=4|volume=40|issue=265|pages=122–127|year=1870|doi=10.1080/14786447008640370|language=en}}</ref> ويريئل نظريو بعد ۾ گيسن جي حرڪي نظريي، شمارياتي ميڪانيات ۽ ٻين طبعي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ثابت ٿيو. هي نظريو حرارتي حرڪيات جي بنيادي قانونن مان الڳ هڪ ميڪانياتي نتيجو آهي، پر ان جو استعمال حرارتي نظامن جي خوردبيني تشريح ۾ ڪيو ويندو آهي.<ref name="Clausius1870"/> === گبس ۽ ڪيميائي حرارتي حرڪيات === آمريڪي سائنسدان [[جوسيا ولارڊ گبس]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف حالتن وارن مادّن جي توازن بابت تحقيق ڪئي. هن توانائي، اينٽروپي، دٻاءَ، حجم ۽ ڪيميائي توازن جي وچ ۾ رياضياتي لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Gibbs1878"/> گبس جي ڪم ڪيميائي حرارتي حرڪيات، مرحلن جي توازن ۽ آزاد توانائيءَ جي استعمال کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو. ان جي نتيجي ۾ حرارتي حرڪيات جو استعمال ٻاڦ وارين انجڻن ۽ ميڪانياتي نظامن کان وڌي ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مختلف مرحلن ۾ موجود مادّي جي مطالعي تائين پکڙجي ويو. ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن دوران توانائيءَ ۽ اينٽروپيءَ جي تبديلين، ڪيميائي امڪان ۽ توازن جي حالتن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات جي ترقي === [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]]، [[لودوگ بولٽزمان]] ۽ ٻين سائنسدانن ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي حرڪت جي شمارياتي مطالعي کي ترقي ڏني. ان جي مدد سان گرمي پد، دٻاءَ، اينٽروپي ۽ ٻين وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن کي خوردبيني ذرڙن جي اجتماعي رويي سان ڳنڍيو ويو.<ref name="Reif1965"/><ref name="Boltzmann1964"/> '''شمارياتي حرارتي حرڪيات''' يا '''شمارياتي ميڪانيات''' ذرڙن جي ممڪن خوردبيني حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان نظام جي مجموعي حرارتي خاصيتن جي وضاحت ڪري ٿي. ان طريقي سان ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات جي ڪيترن قانونن کي خوردبيني بنيادن تي سمجهي سگهجي ٿو. === ڪاراٿيئوڊوري ۽ محوري حرارتي حرڪيات === 1909ع ۾ يوناني رياضي دان [[ڪونسٽانٽن ڪاراٿيئوڊوري]] حرارتي حرڪيات جي بنيادن بابت پنهنجو مقالو ''Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik'' شايع ڪيو. هن حرارتي حرڪيات کي رياضياتي اصولن ۽ محورين جي بنياد تي ترتيب ڏيڻ جو طريقو پيش ڪيو.<ref name="Caratheodory1909">{{cite journal|last=Carathéodory|first=Constantin|title=Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik|journal=Mathematische Annalen|volume=67|issue=3|pages=355–386|year=1909|doi=10.1007/BF01450409|language=de}}</ref> ڪاراٿيئوڊوريءَ جي طريقي ۾ '''ادياباتي رسائي''' (''Adiabatic accessibility'') جو تصور بنيادي اهميت رکي ٿو. سندس اصول موجب ڪنهن به ڏنل توازني حالت جي هر پاڙي ۾ اهڙيون حالتون موجود هونديون آهن، جن تائين رڳو ادياباتي عملن ذريعي پهچي نٿو سگهجي. هن رياضياتي طريقي کي '''محوري حرارتي حرڪيات''' (''Axiomatic thermodynamics'') پڻ سڏيو ويندو آهي. ان جو مقصد حرارتي حرڪيات جي بنيادي نتيجن، خاص طور اينٽروپيءَ جي وجود ۽ حرارتي توازن جي شرطن، کي منظم رياضياتي بنيادن تي قائم ڪرڻ آهي.<ref name="Caratheodory1909"/> == اصطلاح == '''حرارتي حرڪيات''' انگريزي اصطلاح ''Thermodynamics'' جو سنڌي متبادل آهي. هي اصطلاح حرارت ۽ توانائيءَ جي حرڪت، منتقلي ۽ تبديلين جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. حرارتي حرڪيات ۾ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن ۾ '''حرارت'''، '''ڪم'''، '''گرمي پد'''، '''اندروني توانائي'''، '''اينٽروپي'''، '''اينٿالپي'''، '''حرارتي توازن''' ۽ '''حرارتي چڪر''' خاص اهميت رکن ٿا. ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات وڏي پيماني تي ماپجندڙ مقدارون استعمال ڪري ٿي، جڏهن ته شمارياتي ميڪانيات انهن مقدارن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Callen1985"/><ref name="Reif1965"/> == محوري حرارتي حرڪيات == محوري حرارتي حرڪيات ۾ حرارتي نظامن جي خاصيتن ۽ قانونن کي واضح رياضياتي اصولن جي مدد سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڪاراٿيئوڊوريءَ جو 1909ع وارو ڪم هن طريقي جي شروعاتي اهم مثالن مان هڪ آهي. هن طريقي ۾ حرارت ۽ گرمي پد کي ابتدائي مفروضن طور وٺڻ بدران، حالت جي تبديلين ۽ ادياباتي رسائيءَ جي بنياد تي حرارتي حرڪيات جا نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="Caratheodory1909"/> == بنيادي تصور == === حرارتي نظام ۽ ماحول === [[File:Diagram Systems.svg|thumb|کليل، بند ۽ الڳ ٿيل حرارتي نظامن ۾ مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو تقابلي خاڪو.]] '''حرارتي نظام''' (''Thermodynamic system'') ڪائنات جو اهو چونڊيل حصو آهي، جنهن جو سائنسي مطالعو ڪيو وڃي. نظام کان ٻاهر موجود لاڳاپيل حصي کي '''ماحول''' سڏيو ويندو آهي. نظام ۽ ماحول کي الڳ ڪندڙ حقيقي يا تصوراتي سطح کي '''حد''' چيو ويندو آهي.<ref name="Cengel2015">{{cite book|last1=Çengel|first1=Yunus A.|last2=Boles|first2=Michael A.|title=Thermodynamics: An Engineering Approach|edition=8th|publisher=McGraw-Hill Education|year=2015|language=en}}</ref> حرارتي نظامن جا ٽي عام قسم آهن: * '''کليل نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي گذري سگهن ٿا. * '''بند نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان توانائي منتقل ٿي سگهي ٿي، پر مادّي جي مجموعي منتقلي نٿي ٿئي. * '''الڳ ٿيل نظام:''' مثالي طور اهڙو نظام، جيڪو ماحول سان نه مادو مٽائي ۽ نه توانائي. مثال طور هلندڙ ٽربائن کي کليل نظام طور، بند پسٽن-سلنڊر ۾ موجود گيس کي بند نظام طور، ۽ مڪمل حرارتي طور الڳ ٿيل بند ظرف کي مثالي الڳ ٿيل نظام طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Cengel2015"/> === حالت ۽ حالت جون خاصيتون === نظام جي '''حرارتي حالت''' ان جي ماپجندڙ خاصيتن مان بيان ڪئي ويندي آهي. اهم خاصيتن ۾ گرمي پد، دٻاءُ، حجم، ڪثافت، اندروني توانائي، اينٿالپي ۽ اينٽروپي شامل آهن. '''حالت جي خاصيت''' اهڙي مقدار آهي، جنهن جي قيمت نظام جي موجوده حالت تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام انهيءَ حالت تائين پهتو. اندروني توانائي، اينٽروپي ۽ اينٿالپي حالت جون خاصيتون آهن، جڏهن ته حرارت ۽ ڪم عمل جي رستي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن.<ref name="Callen1985"/><ref name="Moran2018">{{cite book|last1=Moran|first1=Michael J.|last2=Shapiro|first2=Howard N.|last3=Boettner|first3=Daisie D.|last4=Bailey|first4=Margaret B.|title=Fundamentals of Engineering Thermodynamics|edition=9th|publisher=Wiley|year=2018|language=en}}</ref> === وسيع ۽ شدتي خاصيتون === '''وسيع خاصيتون''' (''Extensive properties'') نظام ۾ موجود مادّي جي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ڪل حجم، ڪل اندروني توانائي ۽ ڪل اينٽروپي. '''شدتي خاصيتون''' (''Intensive properties'') نظام جي مقدار سان سڌي تناسب ۾ تبديل نه ٿينديون آهن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ ڪثافت.<ref name="Atkins2018">{{cite book|last1=Atkins|first1=Peter|last2=de Paula|first2=Julio|last3=Keeler|first3=James|title=Atkins' Physical Chemistry|edition=11th|publisher=Oxford University Press|year=2018|language=en}}</ref> === حرارتي توازن === ٻه نظام حرارتي توازن ۾ هوندا آهن جڏهن انهن جي وچ ۾ رڳو گرمي پد جي فرق سبب حرارت جي خالص منتقلي نه ٿئي. حرارتي توازن جو تصور گرمي پد جي ماپ ۽ حرارتي حرڪيات جي ٻڙي قانون جو بنياد آهي.<ref name="Zemansky1997">{{cite book|last1=Zemansky|first1=Mark W.|last2=Dittman|first2=Richard H.|title=Heat and Thermodynamics|edition=7th|publisher=McGraw-Hill|year=1997|language=en}}</ref> == حرارتي حرڪيات جا قانون == حرارتي حرڪيات جا چار بنيادي قانون آهن، جن کي ٻڙي، پهريون، ٻيو ۽ ٽيون قانون چيو ويندو آهي. اهي قانون حرارتي توازن، توانائيءَ جي بقا، اينٽروپيءَ جي تبديلي ۽ مطلق صفر جي ويجهو مادّي جي رويي کي بيان ڪن ٿا.<ref name="Callen1985"/> === ٻڙي قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون''' بيان ڪري ٿو ته جيڪڏهن ٻه نظام الڳ الڳ ڪنهن ٽئين نظام سان حرارتي توازن ۾ آهن، ته اهي پاڻ ۾ پڻ حرارتي توازن ۾ هوندا. هي قانون گرمي پد کي هڪ قابلِ ماپ حالت جي خاصيت طور قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ ٿرماميٽرن جي استعمال جو نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿو.<ref name="Zemansky1997"/> === پهريون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' توانائيءَ جي بقا واري اصول جي حرارتي صورت آهي. اهو ٻڌائي ٿو ته نظام جي توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام ڏانهن يا نظام کان توانائيءَ جي منتقليءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي. بند نظام لاءِ، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم کي مثبت سمجهيو وڃي، ته: :<math>\Delta U=Q-W</math> جتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل ڪم آهي.<ref name="OpenStaxUP"/><ref name="Fermi1936"/> هن قانون مان ظاهر ٿئي ٿو ته توانائي پيدا يا فنا نه ٿي ٿئي، پر هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. === ٻيو قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون''' حرارتي عملن جي ممڪن رخ ۽ انهن جي حدن کي بيان ڪري ٿو. اهو واضح ڪري ٿو ته سڀني حرارتي تبديلين کي مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي ۽ هڪ چڪر ۾ ڪم ڪندڙ حرارتي انجڻ لاءِ هڪ ئي حرارتي ذخيرو مان حاصل ڪيل سموري حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن نه آهي. ڪلازيئس جي بيان موجب حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهڙي منتقلي لاءِ ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي تبديليءَ جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="Fermi1936"/><ref name="Planck1927">{{cite book|last=Planck|first=Max|title=Treatise on Thermodynamics|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1927|language=en}}</ref> ٻئي قانون جو هڪ بنيادي رياضياتي نتيجو اهو آهي ته الڳ ٿيل نظام جي ڪل اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل ۾ اينٽروپيءَ جي ڪل تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ اها وڌندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === ٽيون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون''' مطلق صفر جي ويجهو اينٽروپيءَ جي رويي سان لاڳاپيل آهي. ان جي هڪ عام صورت موجب مڪمل بلوري مادّي جي اينٽروپي مطلق صفر تي صفر ڏانهن وڌندي آهي، بشرطيڪ ان جي بنيادي حالت منفرد هجي. ٽئين قانون سان تمام گهٽ گرمي پد تي مادّي جي خاصيتن ۽ مطلق صفر تائين پهچڻ جي نظرياتي حدن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="Nernst1926">{{cite book|last=Nernst|first=Walther|title=The New Heat Theorem: Its Foundations in Theory and Experiment|publisher=Methuen & Co.|year=1926|language=en}}</ref><ref name="Callen1985"/> == حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائي == '''حرارت''' (''Heat'') اها توانائي آهي، جيڪا گرمي پد جي فرق سبب نظامن جي وچ ۾ منتقل ٿئي ٿي. '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو ٻيو طريقو آهي، جيڪو ميڪانياتي، برقي يا ٻين منظم اثرن سان ٿي سگهي ٿو. '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن جي حرڪتي ۽ باهمي لاڳاپن سان لاڳاپيل توانائيءَ جو مجموعو آهي. اها نظام جي مجموعي حرڪت يا ٻاهرين ميدان ۾ ان جي بيهڪ واري توانائيءَ کان الڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name="OpenStaxUP"/> سادو دٻاءُ-حجم ڪم، مناسب علامتي روايت تحت، هن ريت لکيو ويندو آهي: :<math>\delta W=p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> جتي <math>p_{\mathrm{ext}}</math> ٻاهريون دٻاءُ ۽ <math>dV</math> حجم ۾ تبديلي آهي. موٽائي سگهجندڙ شبه-جامد عمل ۾ ٻاهريون دٻاءُ نظام جي دٻاءَ جي برابر سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Moran2018"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا توانائيءَ جي ورڇ ۽ عملن جي موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جو تصور روڊولف ڪلازيئس 1865ع ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="History2020"/> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقليءَ لاءِ اينٽروپيءَ جي تبديلي: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> جتي <math>S</math> اينٽروپي، <math>Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. شمارياتي ميڪانيات ۾ بولٽزمان جو مشهور تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> هتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڏنل وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ خوردبيني حالتن جو تعداد آهي، جڏهن انهن حالتن کي برابر امڪاني سمجهيو وڃي.<ref name="Boltzmann1964">{{cite book|last=Boltzmann|first=Ludwig|title=Lectures on Gas Theory|publisher=University of California Press|year=1964|language=en}}</ref><ref name="Reif1965"/> == اينٿالپي ۽ آزاد توانائي == === اينٿالپي === '''اينٿالپي''' (''Enthalpy'') نظام جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا اندروني توانائي، دٻاءَ ۽ حجم جي مدد سان بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>H=U+pV</math> مناسب حالتن ۾، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي ۽ دٻاءُ مستقل هجي، اينٿالپيءَ جي تبديلي نظام کي منتقل ٿيل حرارت جي برابر هوندي آهي.<ref name="Atkins2018"/> === هيلم هولٽز آزاد توانائي === '''هيلم هولٽز آزاد توانائي''' (''Helmholtz free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>F=U-TS</math> هي مقدار مستقل گرمي پد ۽ حجم وارين حالتن ۾ توازن ۽ عملن جي امڪاني رخ جي تجزيي لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === گبس آزاد توانائي === '''گبس آزاد توانائي''' (''Gibbs free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>G=H-TS</math> مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ تي، جڏهن لاڳاپيل نظام لاءِ مناسب شرطون پوريون ٿين، گبس آزاد توانائيءَ ۾ گهٽتائي پاڻمرادو عمل جي امڪاني رخ کي ظاهر ڪري ٿي. توازن تي گبس آزاد توانائي پنهنجي مناسب گهٽ ۾ گهٽ قيمت تي هوندي آهي.<ref name="Gibbs1878"/><ref name="Atkins2018"/> == حرارتي عمل == حرارتي نظام مختلف عملن مان گذري سگهن ٿا. انهن ۾ ڪجهه اهم عمل هي آهن: * '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process''): جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. * '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process''): جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. * '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process''): جنهن ۾ حجم مستقل رهي ٿو. * '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process''): جنهن ۾ نظام جي حدن مان حرارت جي منتقلي نه ٿئي. * '''مستقل اينٽروپي وارو عمل''' (''Isentropic process''): جنهن ۾ اينٽروپي مستقل رهي ٿي. * '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process''): اهڙو مثالي عمل، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. * '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process''): اهڙو عمل، جنهن کي ان معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == حرارتي چڪر ۽ انجڻون == [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''حرارتي چڪر''' (''Thermodynamic cycle'') اهڙن عملن جو سلسلو آهي، جنهن کان پوءِ نظام پنهنجي شروعاتي حالت ڏانهن موٽي اچي ٿو. حرارتي انجڻون، ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ مختلف حرارتي چڪرن جي بنياد تي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Cengel2015"/> حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. انجڻ جي حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> هتي <math>W_{\mathrm{net}}</math> خالص حاصل ٿيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ٿيل حرارت آهي. ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي ڪارنو انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> جتي ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ آهن. حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگي، ساڳين ذخيرن جي وچ ۾، ڪارنو جي مثالي حد کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي.<ref name="Carnot1824"/><ref name="OpenStaxUP"/> === اهم حرارتي چڪر === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | چڪر ! style="background:#dceaf7;" | عام استعمال ! style="background:#dceaf7;" | بنيادي خاصيت |- | [[ڪارنو چڪر]] | مثالي حرارتي انجڻن جو نظرياتي مطالعو | ٻن مستقل گرمي پد وارن ۽ ٻن ادياباتي موٽائي سگهجندڙ عملن تي مشتمل |- | [[رينڪائن چڪر]] | ٻاڦ وارا بجلي گهر | ٻاڦ ۽ پاڻيءَ جي مرحلن ۾ تبديليءَ جو استعمال |- | [[اوٽو چڪر]] | چڻنگ سان ٻرندڙ اندروني احتراقي انجڻون | مثالي مستقل حجم واري حرارتي فراهمي |- | [[ڊيزل چڪر]] | دٻاءَ سان ٻرندڙ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ واري حرارتي فراهمي |- | [[بريٽن چڪر]] | گيس ٽربائنون ۽ جيٽ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ تي حرارتي فراهمي ۽ خارج ٿيڻ |- | [[ريفريجريشن چڪر]] | ريفريجريٽر ۽ ايئرڪنڊيشنر | ٻاهرين ڪم جي مدد سان ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت جي منتقلي |} == گرمي پد ۽ ڪيلون پيمانو == حرارتي حرڪيات ۾ گرمي پد جي مطلق اڪائي '''ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm K</math> آهي. هي پيمانو مطلق صفر کان شروع ٿئي ٿو. سيلسيئس ۽ ڪيلون جي وچ ۾ تعلق: :<math>T(\mathrm K)=t(^{\circ}\mathrm C)+273.15</math> 2019ع کان ڪيلون جي بين الاقوامي تعريف بولٽزمان مستقل جي مقرر ڪيل عددي قيمت تي ٻڌل آهي: :<math>k_{\mathrm B}=1.380649\times10^{-23}\ \mathrm{J\,K^{-1}}</math> هي قيمت بين الاقوامي نظامِ اڪائين ۾ بلڪل مقرر ٿيل آهي.<ref name="BIPMKelvin">{{cite web|title=SI base unit: kelvin (K)|url=https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin|website=International Bureau of Weights and Measures|language=en}}</ref><ref name="NISTKelvin">{{cite web|title=Kelvin: Present Realization|url=https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization|website=National Institute of Standards and Technology|language=en}}</ref> == مثالي گيس ۽ حالت جي مساوات == '''مثالي گيس''' (''Ideal gas'') هڪ نظرياتي نمونو آهي، جنهن ۾ گيس جي ذرڙن جي باهمي لاڳاپن کي مخصوص سادن مفروضن تحت بيان ڪيو ويندو آهي. مثالي گيس جي حالت جي مساوات: :<math>pV=nRT</math> جتي <math>p</math> دٻاءُ، <math>V</math> حجم، <math>n</math> مادّي جي مقدار، <math>R</math> آفاقي گيس مستقل ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي.<ref name="Atkins2018"/> حقيقي گيسون خاص ڪري وڌيڪ دٻاءَ يا گهٽ گرمي پد تي مثالي گيس جي رويي کان مختلف ٿي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ وان ڊر والز ۽ ٻين حالت جي مساواتن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. == مرحلن جي تبديلي ۽ توازن == [[مادو]] عام حالتن ۾ ٺوس، مايع ۽ گيس جهڙين حالتن ۾ موجود ٿي سگهي ٿو. گرمي پد ۽ دٻاءَ ۾ تبديليءَ سان مادّي جي هڪ حالت ٻي حالت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. مرحلن جي توازن جي مطالعي ۾ مرحلن جا خاڪا، ٽن مرحلن جو گڏيل نقطو ۽ بحراني نقطو اهم آهن. انهن جي مدد سان پگهرڻ، ٻاڦ ٿيڻ، ڄمڻ ۽ ٻين تبديلين جي وضاحت ڪئي ويندي آهي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> گبس جو مرحلن وارو قاعدو: :<math>F=C-P+2</math> هتي <math>F</math> آزادين جو تعداد، <math>C</math> آزاد جزن جو تعداد ۽ <math>P</math> توازن ۾ موجود مرحلن جو تعداد آهي. هي صورت غيرردعملي نظام لاءِ لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن ٻيون اضافي پابنديون لاڳو نه هجن.<ref name="Gibbs1878"/> == حرارتي حرڪيات جون شاخون == === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات نظامن جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ هر ائٽم يا ماليڪيول جي الڳ حرڪت جي تفصيلي ڄاڻ ضروري نه هوندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات === شمارياتي حرارتي حرڪيات ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي ممڪن حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان وڏي پيماني واريون حرارتي خاصيتون سمجهائي ٿي. هي شاخ شمارياتي ميڪانيات سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reif1965"/> === ڪيميائي حرارتي حرڪيات === ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن، محلولن، مرحلن جي توازن ۽ ڪيميائي امڪانن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ گبس آزاد توانائي ۽ ڪيميائي امڪان بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="Atkins2018"/> === غيرتوازني حرارتي حرڪيات === غيرتوازني حرارتي حرڪيات اهڙن نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي مڪمل حرارتي توازن ۾ نه هجن. ان ۾ حرارت جي وهڪري، مادّي جي ڦهلاءَ ۽ ٻين ناقابلِ واپسي عملن جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeGroot1984">{{cite book|last1=de Groot|first1=S. R.|last2=Mazur|first2=P.|title=Non-Equilibrium Thermodynamics|publisher=Dover Publications|year=1984|isbn=978-0-486-64741-8|language=en}}</ref> == عملي استعمال == حرارتي حرڪيات جا اصول ڪيترن ئي سائنسي ۽ فني شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجليءَ جي پيداوار:''' ٻاڦ واريون ٽربائنون، گيس ٽربائنون ۽ حرارتي بجلي گهر. * '''ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ:''' گرميءَ جي منتقلي ۽ ريفريجريشن چڪرن جي مدد سان ٿڌ پيدا ڪرڻ. * '''ڪيميائي صنعت:''' ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مرحلن جي توازن جو تجزيو. * '''گاڏين ۽ هوائي جهازن جون انجڻون:''' ٻارڻ مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ. * '''مواد جي سائنس:''' ڌاتن، بلورن ۽ ٻين مادّن جي مرحلن ۾ تبديلين جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' توانائيءَ جي منتقلي، ميٽابولزم ۽ حياتياتي ڪيميائي ردعملن جو تجزيو. * '''ماحولياتي سائنس:''' فضا ۽ سمنڊن ۾ حرارت ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | موضوع ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | استعمال يا شرط |- | پهريون قانون | <math>\Delta U=Q-W</math> | بند نظام؛ نظام پاران ڪيل ڪم مثبت |- | اينٿالپي | <math>H=U+pV</math> | حالت جي خاصيت |- | هيلم هولٽز آزاد توانائي | <math>F=U-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ حجم واري توازن جو تجزيو |- | گبس آزاد توانائي | <math>G=H-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ واري توازن جو تجزيو |- | مثالي گيس | <math>pV=nRT</math> | مثالي گيس جو نمونو |- | موٽائي سگهجندڙ اينٽروپي تبديلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي |- | ڪارنو ڪارڪردگي | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ مثالي ڪارنو انجڻ |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو نمونو |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پھريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[اينٽروپي]] * [[اينٿالپي]] * [[گبس آزاد توانائي]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[گرمي پد]] * [[حرارت]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Kelvin, William Thomson. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. Longmans, Green and Co.، 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. Longmans, Green and Co.، 1906. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. McGraw-Hill، 1923. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. Harvard University Press، 1941. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. Oxford University Press، 1938. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. Academic Press، 1956. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. W. H. Freeman، 1980. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. Pergamon Press. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. Bantam Books، 1984. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. John Wiley & Sons، 1998. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. Addison Wesley، 2000. * Smith, J. M.، Van Ness, H. C. ۽ Abbott, M. M. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. McGraw-Hill. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. Wiley. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. Wiley. * Lavenda, Bernard H. ''Thermodynamics of Irreversible Processes''. Macmillan. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. University Science Books، 1997. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2 اوپن اسٽيڪس: يونيورسٽي فزڪس، جلد ٻيو] * [https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin بين الاقوامي ماپن وارو ادارو: ڪيلون جي تعريف] * [https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization آمريڪي قومي معيار وارو ادارو: ڪيلون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thermodynamic_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا خاڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Temperature-entropy_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: گرمي پد ۽ اينٽروپي جا خاڪا] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:ميڪانيات]] [[زمرو:ڪيميائي طبيعيات]] 9l00qjvqby9xk5uxc8i2ja71328lylc 0 79494 426978 407721 2026-11-01T12:52:10Z Intisar Ali 8681 426978 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{ٻيا استعمال|فنجائي جي ٻين معنائن لاءِ|فنجائي (سلجهائپ)}} {{مضمون جي تحفظ بابت اطلاع}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> 7rot0ynnartqv89pamcjghjm0adebt4 426979 426978 2026-11-01T12:52:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 426979 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> 03dopwc1kevvb7x26h0niwi5cicdvz4 426980 426979 2026-11-01T13:10:34Z Intisar Ali 8681 426980 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،{{حوالو گهربل}} [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،{{حوالو گهربل}} ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل}} گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''Zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.{{حوالو گهربل}} آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن، هائيڊروٿرمل (''Hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،{{حوالو گهربل}} پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.{{حوالو گهربل}} 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> جيڪڏهن اهو حوالو مضمون جي اڳئين حصي ۾ مڪمل طور بيان نه ڪيو ويو هجي ته ان جي مڪمل تعريف پڻ شامل ڪرڻ ضروري آهي. هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي اڃا اڻڄاتل آهن.{{حوالو گهربل}} 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.{{حوالو گهربل}} [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصورات استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابندي کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ فوميس فومينٽيرئس (''Fomes fomentarius'') ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو پپٽوپورس بيٽولينس (''Piptoporus betulinus'') شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل}} قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، [[لوئي ريني ٽولاسن]]، [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، سالماتي حياتيات، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ ۽ نسلي ارتقائي تجزيي جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ حياتياتي تنوع بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.{{حوالو گهربل}} == جسماني بناوت == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل پينيسيليئم (''Penicillium'') جي خوردبيني تصوير. ان ۾ هائفا، ڪونيڊيوفور، فائيليڊ، ڪونيڊيا ۽ سيپٽا جهڙيون بناوتون ڏيکاريل آهن.]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 مائڪروميٽر هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} هائفا ڪڏهن هڪ ٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.{{حوالو گهربل}} ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.{{حوالو گهربل}} فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.{{حوالو گهربل}} '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ميگناپورٿي گريسيئا (''Magnaporthe grisea'') شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي پرپوريئوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'') پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر اسموزي دٻاءُ وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.{{حوالو گهربل}} انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.{{حوالو گهربل}} مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.{{حوالو گهربل}} روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.{{حوالو گهربل}} هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.{{حوالو گهربل}} ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.{{حوالو گهربل}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> 3293u6a8r6jndxadevmzs0zoklx5ayx 426989 426980 2026-11-01T13:17:06Z Intisar Ali 8681 426989 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،{{حوالو گهربل}} [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،{{حوالو گهربل}} ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل}} گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''Zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.{{حوالو گهربل}} آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن، هائيڊروٿرمل (''Hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،{{حوالو گهربل}} پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.{{حوالو گهربل}} 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> جيڪڏهن اهو حوالو مضمون جي اڳئين حصي ۾ مڪمل طور بيان نه ڪيو ويو هجي ته ان جي مڪمل تعريف پڻ شامل ڪرڻ ضروري آهي. هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي اڃا اڻڄاتل آهن.{{حوالو گهربل}} 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.{{حوالو گهربل}} [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصورات استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابندي کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ فوميس فومينٽيرئس (''Fomes fomentarius'') ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو پپٽوپورس بيٽولينس (''Piptoporus betulinus'') شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل}} قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، [[لوئي ريني ٽولاسن]]، [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، سالماتي حياتيات، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ ۽ نسلي ارتقائي تجزيي جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ حياتياتي تنوع بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.{{حوالو گهربل}} == جسماني بناوت == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل پينيسيليئم (''Penicillium'') جي خوردبيني تصوير. ان ۾ هائفا، ڪونيڊيوفور، فائيليڊ، ڪونيڊيا ۽ سيپٽا جهڙيون بناوتون ڏيکاريل آهن.]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 مائڪروميٽر هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} هائفا ڪڏهن هڪ ٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.{{حوالو گهربل}} ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.{{حوالو گهربل}} فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.{{حوالو گهربل}} '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ميگناپورٿي گريسيئا (''Magnaporthe grisea'') شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي پرپوريئوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'') پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر اسموزي دٻاءُ وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.{{حوالو گهربل}} انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.{{حوالو گهربل}} مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.{{حوالو گهربل}} روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.{{حوالو گهربل}} هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.{{حوالو گهربل}} ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.{{حوالو گهربل}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> 2v3x6cum9j67ezy8pojy1aftgcno7qr 426991 426989 2026-11-01T13:18:43Z Intisar Ali 8681 426991 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،{{حوالو گهربل}} [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،{{حوالو گهربل}} ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل}} گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''Zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.{{حوالو گهربل}} آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن، هائيڊروٿرمل (''Hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،{{حوالو گهربل}} پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.{{حوالو گهربل}} 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> جيڪڏهن اهو حوالو مضمون جي اڳئين حصي ۾ مڪمل طور بيان نه ڪيو ويو هجي ته ان جي مڪمل تعريف پڻ شامل ڪرڻ ضروري آهي. هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي اڃا اڻڄاتل آهن.{{حوالو گهربل}} 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.{{حوالو گهربل}} [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصورات استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابندي کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ فوميس فومينٽيرئس (''Fomes fomentarius'') ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو پپٽوپورس بيٽولينس (''Piptoporus betulinus'') شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل}} قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، [[لوئي ريني ٽولاسن]]، [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، سالماتي حياتيات، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ ۽ نسلي ارتقائي تجزيي جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ حياتياتي تنوع بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.{{حوالو گهربل}} == جسماني بناوت == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل پينيسيليئم (''Penicillium'') جي خوردبيني تصوير. ان ۾ هائفا، ڪونيڊيوفور، فائيليڊ، ڪونيڊيا ۽ سيپٽا جهڙيون بناوتون ڏيکاريل آهن.]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 مائڪروميٽر هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} هائفا ڪڏهن هڪ ٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.{{حوالو گهربل}} ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.{{حوالو گهربل}} فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.{{حوالو گهربل}} '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ميگناپورٿي گريسيئا (''Magnaporthe grisea'') شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي پرپوريئوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'') پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر اسموزي دٻاءُ وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.{{حوالو گهربل}} انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.{{حوالو گهربل}} مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.{{حوالو گهربل}} روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.{{حوالو گهربل}} هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.{{حوالو گهربل}} ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.{{حوالو گهربل}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> trbzrl3swr0q0ya1txjfwj55zkr9bx1 426994 426991 2026-11-01T13:29:47Z Intisar Ali 8681 426994 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،{{حوالو گهربل}} [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،{{حوالو گهربل}} ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل}} گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''Zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.{{حوالو گهربل}} آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن، هائيڊروٿرمل (''Hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،{{حوالو گهربل}} پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.{{حوالو گهربل}} 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> جيڪڏهن اهو حوالو مضمون جي اڳئين حصي ۾ مڪمل طور بيان نه ڪيو ويو هجي ته ان جي مڪمل تعريف پڻ شامل ڪرڻ ضروري آهي. هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي اڃا اڻڄاتل آهن.{{حوالو گهربل}} 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.{{حوالو گهربل}} [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصورات استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابندي کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ فوميس فومينٽيرئس (''Fomes fomentarius'') ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو پپٽوپورس بيٽولينس (''Piptoporus betulinus'') شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل}} قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، [[لوئي ريني ٽولاسن]]، [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، سالماتي حياتيات، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ ۽ نسلي ارتقائي تجزيي جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ حياتياتي تنوع بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.{{حوالو گهربل}} == جسماني بناوت == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل پينيسيليئم (''Penicillium'') جي خوردبيني تصوير. ان ۾ هائفا، ڪونيڊيوفور، فائيليڊ، ڪونيڊيا ۽ سيپٽا جهڙيون بناوتون ڏيکاريل آهن.]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 مائڪروميٽر هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} هائفا ڪڏهن هڪ ٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.{{حوالو گهربل}} ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.{{حوالو گهربل}} فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.{{حوالو گهربل}} '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ميگناپورٿي گريسيئا (''Magnaporthe grisea'') شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي پرپوريئوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'') پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر اسموزي دٻاءُ وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.{{حوالو گهربل}} انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.{{حوالو گهربل}} مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.{{حوالو گهربل}} روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.{{حوالو گهربل}} هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.{{حوالو گهربل}} ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.{{حوالو گهربل}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === {{Reflist|refs= <!-- هتي اصل مضمون ۾ ڏنل سموريون <ref name="...">...</ref> وصفون جيئن جو تيئن رکو. --> }} === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي اصل Sources cited واري حصي جا اٺئي ڪتابي حوالا جيئن جو تيئن رکو. --> {{refend}} pjeu92yc3qdkzjch86uxt5rdu0hhy32 426996 426994 2026-11-01T13:34:52Z Intisar Ali 8681 426996 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،{{حوالو گهربل}} [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،{{حوالو گهربل}} ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل}} گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''Zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.{{حوالو گهربل}} آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن، هائيڊروٿرمل (''Hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،{{حوالو گهربل}} پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.{{حوالو گهربل}} 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> جيڪڏهن اهو حوالو مضمون جي اڳئين حصي ۾ مڪمل طور بيان نه ڪيو ويو هجي ته ان جي مڪمل تعريف پڻ شامل ڪرڻ ضروري آهي. هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي اڃا اڻڄاتل آهن.{{حوالو گهربل}} 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.{{حوالو گهربل}} [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصورات استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابندي کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ فوميس فومينٽيرئس (''Fomes fomentarius'') ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو پپٽوپورس بيٽولينس (''Piptoporus betulinus'') شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل}} قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، [[لوئي ريني ٽولاسن]]، [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، سالماتي حياتيات، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ ۽ نسلي ارتقائي تجزيي جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ حياتياتي تنوع بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.{{حوالو گهربل}} == جسماني بناوت == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل پينيسيليئم (''Penicillium'') جي خوردبيني تصوير. ان ۾ هائفا، ڪونيڊيوفور، فائيليڊ، ڪونيڊيا ۽ سيپٽا جهڙيون بناوتون ڏيکاريل آهن.]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 مائڪروميٽر هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} هائفا ڪڏهن هڪ ٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.{{حوالو گهربل}} ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.{{حوالو گهربل}} فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.{{حوالو گهربل}} '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ميگناپورٿي گريسيئا (''Magnaporthe grisea'') شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي پرپوريئوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'') پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر اسموزي دٻاءُ وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.{{حوالو گهربل}} انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.{{حوالو گهربل}} مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.{{حوالو گهربل}} روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.{{حوالو گهربل}} هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.{{حوالو گهربل}} ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.{{حوالو گهربل}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === {{Reflist|refs= <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name=Galindo2021>{{cite journal |last1=Galindo |first1=Luis Javier |last2=López-García |first2=Purificación |last3=Torruella |first3=Guifré |last4=Karpov |first4=Sergey |last5=Moreira |first5=David |title=Phylogenomics of a new fungal phylum reveals multiple waves of reductive evolution across Holomycota |journal=Nature Communications |date=17 August 2021 |volume=12 |issue=1 |page=4973 |doi=10.1038/s41467-021-25308-w |doi-access=free|pmid=34404788 |pmc=8371127 |bibcode=2021NatCo..12.4973G }}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name=Hyde2024>{{cite journal |last1=Hyde |first1=KD |title=The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa |journal=Mycosphere |date=2024 |volume=15 |issue=1 |pages=5146–6239 |doi=10.5943/mycosphere/15/1/25|hdl=1854/LU-8660838 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Moore1980>{{cite journal |vauthors=Moore RT |year=1980 |title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts |journal=Botanica Marina |volume=23 |issue=6 |pages=361–373 |doi=10.1515/bot-1980-230605|bibcode=1980BoMar..23..361M }}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي اصل Sources cited واري حصي جا اٺئي ڪتابي حوالا جيئن جو تيئن رکو. --> {{refend}} 6ypg0sqrk9a1lyu1qcc17372swailry 426997 426996 2026-11-01T13:42:54Z Intisar Ali 8681 /* حوالا */ 426997 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،{{حوالو گهربل}} [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،{{حوالو گهربل}} ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل}} گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''Zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.{{حوالو گهربل}} آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن، هائيڊروٿرمل (''Hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،{{حوالو گهربل}} پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.{{حوالو گهربل}} 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> جيڪڏهن اهو حوالو مضمون جي اڳئين حصي ۾ مڪمل طور بيان نه ڪيو ويو هجي ته ان جي مڪمل تعريف پڻ شامل ڪرڻ ضروري آهي. هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي اڃا اڻڄاتل آهن.{{حوالو گهربل}} 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.{{حوالو گهربل}} [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصورات استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابندي کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ فوميس فومينٽيرئس (''Fomes fomentarius'') ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو پپٽوپورس بيٽولينس (''Piptoporus betulinus'') شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل}} قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، [[لوئي ريني ٽولاسن]]، [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، سالماتي حياتيات، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ ۽ نسلي ارتقائي تجزيي جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ حياتياتي تنوع بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.{{حوالو گهربل}} == جسماني بناوت == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل پينيسيليئم (''Penicillium'') جي خوردبيني تصوير. ان ۾ هائفا، ڪونيڊيوفور، فائيليڊ، ڪونيڊيا ۽ سيپٽا جهڙيون بناوتون ڏيکاريل آهن.]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 مائڪروميٽر هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} هائفا ڪڏهن هڪ ٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.{{حوالو گهربل}} ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.{{حوالو گهربل}} فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.{{حوالو گهربل}} '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ميگناپورٿي گريسيئا (''Magnaporthe grisea'') شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي پرپوريئوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'') پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر اسموزي دٻاءُ وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.{{حوالو گهربل}} انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.{{حوالو گهربل}} مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.{{حوالو گهربل}} روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.{{حوالو گهربل}} هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.{{حوالو گهربل}} ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.{{حوالو گهربل}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <!-- هتي سڀئي مڪمل نالي وارا حوالا رکجن --> </references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name=Galindo2021>{{cite journal |last1=Galindo |first1=Luis Javier |last2=López-García |first2=Purificación |last3=Torruella |first3=Guifré |last4=Karpov |first4=Sergey |last5=Moreira |first5=David |title=Phylogenomics of a new fungal phylum reveals multiple waves of reductive evolution across Holomycota |journal=Nature Communications |date=17 August 2021 |volume=12 |issue=1 |page=4973 |doi=10.1038/s41467-021-25308-w |doi-access=free|pmid=34404788 |pmc=8371127 |bibcode=2021NatCo..12.4973G }}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name=Hyde2024>{{cite journal |last1=Hyde |first1=KD |title=The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa |journal=Mycosphere |date=2024 |volume=15 |issue=1 |pages=5146–6239 |doi=10.5943/mycosphere/15/1/25|hdl=1854/LU-8660838 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Moore1980>{{cite journal |vauthors=Moore RT |year=1980 |title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts |journal=Botanica Marina |volume=23 |issue=6 |pages=361–373 |doi=10.1515/bot-1980-230605|bibcode=1980BoMar..23..361M }}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} d19jx1ezisghe4eh03q9tgukc593s5m 426998 426997 2026-11-01T13:44:44Z Intisar Ali 8681 426998 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،{{حوالو گهربل}} [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،{{حوالو گهربل}} ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل}} گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''Zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.{{حوالو گهربل}} آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن، هائيڊروٿرمل (''Hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،{{حوالو گهربل}} پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.{{حوالو گهربل}} 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> جيڪڏهن اهو حوالو مضمون جي اڳئين حصي ۾ مڪمل طور بيان نه ڪيو ويو هجي ته ان جي مڪمل تعريف پڻ شامل ڪرڻ ضروري آهي. هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي اڃا اڻڄاتل آهن.{{حوالو گهربل}} 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.{{حوالو گهربل}} [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصورات استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابندي کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ فوميس فومينٽيرئس (''Fomes fomentarius'') ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو پپٽوپورس بيٽولينس (''Piptoporus betulinus'') شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل}} قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، [[لوئي ريني ٽولاسن]]، [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، سالماتي حياتيات، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ ۽ نسلي ارتقائي تجزيي جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ حياتياتي تنوع بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.{{حوالو گهربل}} == جسماني بناوت == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل پينيسيليئم (''Penicillium'') جي خوردبيني تصوير. ان ۾ هائفا، ڪونيڊيوفور، فائيليڊ، ڪونيڊيا ۽ سيپٽا جهڙيون بناوتون ڏيکاريل آهن.]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 مائڪروميٽر هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} هائفا ڪڏهن هڪ ٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.{{حوالو گهربل}} ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.{{حوالو گهربل}} فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.{{حوالو گهربل}} '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ميگناپورٿي گريسيئا (''Magnaporthe grisea'') شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي پرپوريئوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'') پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر اسموزي دٻاءُ وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.{{حوالو گهربل}} انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.{{حوالو گهربل}} مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.{{حوالو گهربل}} روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.{{حوالو گهربل}} هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.{{حوالو گهربل}} ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.{{حوالو گهربل}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name=Galindo2021>{{cite journal |last1=Galindo |first1=Luis Javier |last2=López-García |first2=Purificación |last3=Torruella |first3=Guifré |last4=Karpov |first4=Sergey |last5=Moreira |first5=David |title=Phylogenomics of a new fungal phylum reveals multiple waves of reductive evolution across Holomycota |journal=Nature Communications |date=17 August 2021 |volume=12 |issue=1 |page=4973 |doi=10.1038/s41467-021-25308-w |doi-access=free|pmid=34404788 |pmc=8371127 |bibcode=2021NatCo..12.4973G }}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name=Hyde2024>{{cite journal |last1=Hyde |first1=KD |title=The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa |journal=Mycosphere |date=2024 |volume=15 |issue=1 |pages=5146–6239 |doi=10.5943/mycosphere/15/1/25|hdl=1854/LU-8660838 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Moore1980>{{cite journal |vauthors=Moore RT |year=1980 |title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts |journal=Botanica Marina |volume=23 |issue=6 |pages=361–373 |doi=10.1515/bot-1980-230605|bibcode=1980BoMar..23..361M }}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} 1vtmym8qur31vd1k53z3g4zh3onoq2u 427001 426998 2026-11-01T13:48:24Z Intisar Ali 8681 427001 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،{{حوالو گهربل}} [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،{{حوالو گهربل}} ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.{{حوالو گهربل}} گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''Zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.{{حوالو گهربل}} آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن، هائيڊروٿرمل (''Hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،{{حوالو گهربل}} پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.{{حوالو گهربل}} 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> جيڪڏهن اهو حوالو مضمون جي اڳئين حصي ۾ مڪمل طور بيان نه ڪيو ويو هجي ته ان جي مڪمل تعريف پڻ شامل ڪرڻ ضروري آهي. هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي اڃا اڻڄاتل آهن.{{حوالو گهربل}} 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.{{حوالو گهربل}} [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصورات استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابندي کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ فوميس فومينٽيرئس (''Fomes fomentarius'') ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو پپٽوپورس بيٽولينس (''Piptoporus betulinus'') شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل}} قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، [[لوئي ريني ٽولاسن]]، [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، سالماتي حياتيات، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ ۽ نسلي ارتقائي تجزيي جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ حياتياتي تنوع بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.{{حوالو گهربل}} == جسماني بناوت == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل پينيسيليئم (''Penicillium'') جي خوردبيني تصوير. ان ۾ هائفا، ڪونيڊيوفور، فائيليڊ، ڪونيڊيا ۽ سيپٽا جهڙيون بناوتون ڏيکاريل آهن.]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 مائڪروميٽر هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} هائفا ڪڏهن هڪ ٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.{{حوالو گهربل}} ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.{{حوالو گهربل}} فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.{{حوالو گهربل}} '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ميگناپورٿي گريسيئا (''Magnaporthe grisea'') شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي پرپوريئوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'') پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر اسموزي دٻاءُ وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.{{حوالو گهربل}} انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.{{حوالو گهربل}} مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.{{حوالو گهربل}} روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.{{حوالو گهربل}} هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.{{حوالو گهربل}} ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.{{حوالو گهربل}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name=Galindo2021>{{cite journal |last1=Galindo |first1=Luis Javier |last2=López-García |first2=Purificación |last3=Torruella |first3=Guifré |last4=Karpov |first4=Sergey |last5=Moreira |first5=David |title=Phylogenomics of a new fungal phylum reveals multiple waves of reductive evolution across Holomycota |journal=Nature Communications |date=17 August 2021 |volume=12 |issue=1 |page=4973 |doi=10.1038/s41467-021-25308-w |doi-access=free|pmid=34404788 |pmc=8371127 |bibcode=2021NatCo..12.4973G }}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name=Hyde2024>{{cite journal |last1=Hyde |first1=KD |title=The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa |journal=Mycosphere |date=2024 |volume=15 |issue=1 |pages=5146–6239 |doi=10.5943/mycosphere/15/1/25|hdl=1854/LU-8660838 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Moore1980>{{cite journal |vauthors=Moore RT |year=1980 |title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts |journal=Botanica Marina |volume=23 |issue=6 |pages=361–373 |doi=10.1515/bot-1980-230605|bibcode=1980BoMar..23..361M }}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Shoji2006>{{cite journal |vauthors=Shoji JY, Arioka M, Kitamoto K |title=Possible involvement of pleiomorphic vacuolar networks in nutrient recycling in filamentous fungi |journal=Autophagy |volume=2 |issue=3 |pages=226–7 |year=2006 |pmid=16874107 |doi=10.4161/auto.2695 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=ShalchianTabrizi2008>{{cite journal |vauthors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, Orr R, Ruden T, Jakobsen KS, Cavalier-Smith T |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=[[PLOS ONE]] |volume=3 |issue=5 |article-number=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008PLoSO...3.2098S}}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Smith1836>{{cite book |last1=Smith |first1=James Edward |editor1-last=Hooker |editor1-first=William Jackson |editor2-last=Berkeley |editor2-first=Miles Joseph |title=The English Flora of Sir James Edward Smith |date=1836 |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, Green & Longman |location=London, England |series=Vol. 5, part II: "Class XXIV. Cryptogamia" |page=7 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830;view=1up;seq=403 |access-date=31 March 2019 |archive-date=30 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530032849/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830&view=1up&seq=403 |url-status=live }} From p. 7: "This has arisen, I conceive, partly from the practical difficulty of preserving specimens for the herbarium, partly from the absence of any general work, adapted to the immense advances which have of late years been made in the study of Mycology."</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wijayawardene2024>{{cite journal |last1=Wijayawardene |first1=Nalin N. |last2=Hyde |first2=Kevin D. |last3=Mikhailov |first3=Kirill V. |last4=Péter |first4=Gábor |last5=Aptroot |first5=André |last6=Pires-Zottarelli |first6=Carmen L. A. |last7=Goto |first7=Bruno T. |last8=Tokarev |first8=Yuri S. |last9=Haelewaters |first9=Danny |last10=Karunarathna |first10=Samantha C. |last11=Kirk |first11=Paul M. |last12=de A. Santiago |first12=André L. C. M. |last13=Saxena |first13=Ramesh K. |last14=Schoutteten |first14=Nathan |last15=Wimalasena |first15=Madhara K. |last16=Aleoshin |first16=Vladimir V. |last17=Al-Hatmi |first17=Abdullah M. S. |last18=Ariyawansa |first18=Kahandawa G. S. U. |last19=Assunção |first19=Amanda R. |last20=Bamunuarachchige |first20=Thushara C. |last21=Baral |first21=Hans-Otto |last22=Bhat |first22=D. Jayarama |last23=Błaszkowski |first23=Janusz |last24=Boekhout |first24=Teun |last25=Boonyuen |first25=Nattawut |last26=Brysch-Herzberg |first26=Michael |last27=Cao |first27=Bin |last28=Cazabonne |first28=Jonathan |last29=Chen |first29=Xue-Mei |last30=Coleine |first30=Claudia |last31=Dai |first31=Dong-Qin |last32=Daniel |first32=Heide-Marie |last33=da Silva |first33=Suzana B. G. |last34=de Souza |first34=Francisco Adriano |last35=Dolatabadi |first35=Somayeh |last36=Dubey |first36=Manish K. |last37=Dutta |first37=Arun K. |last38=Ediriweera |first38=Aseni |last39=Egidi |first39=Eleonora |last40=Elshahed |first40=Mostafa S. |last41=Fan |first41=Xinlei |last42=Felix |first42=Juliana R. B. |last43=Galappaththi |first43=Mahesh C. A. |last44=Groenewald |first44=Marizeth |last45=Han |first45=Li-Su |last46=Huang |first46=Bo |last47=Hurdeal |first47=Vedprakash G. |last48=Ignatieva |first48=Anastasia N. |last49=Jerônimo |first49=Gustavo H. |last50=de Jesus |first50=Ana L. |last51=Kondratyuk |first51=Serhii |last52=Kumla |first52=Jaturong |last53=Kukwa |first53=Martin |last54=Li |first54=Qirui |last55=Lima |first55=Juliana L. R. |last56=Liu |first56=Xiao-Yong |last57=Lu |first57=Wenhua |last58=Lumbsch |first58=H. Thorsten |last59=Madrid |first59=Hugo |last60=Magurno |first60=Franco |last61=Marson |first61=Guy |last62=McKenzie |first62=Eric H. C. |last63=Menkis |first63=Audrius |last64=Mešić |first64=Armin |last65=Nascimento |first65=Elaine C. R. |last66=Nassonova |first66=Elena S. |last67=Nie |first67=Yong |last68=Oliveira |first68=Naasson V. L. |last69=Ossowska |first69=Emilia A. |last70=Pawłowska |first70=Julia |last71=Peintner |first71=Ursula |last72=Pozdnyakov |first72=Igor R. |last73=Premarathne |first73=Bhagya M. |last74=Priyashantha |first74=A. K. Hasith |last75=Quandt |first75=C. Alisha |last76=Queiroz |first76=Mariana B. |last77=Rajeshkumar |first77=Kunhiraman C. |last78=Raza |first78=Mubashar |last79=Roy |first79=Niranjan |last80=Samarakoon |first80=Milan C. |last81=Santos |first81=Alessandra A. |last82=Santos |first82=Lidiane A. |last83=Schumm |first83=Felix |last84=Selbmann |first84=Laura |last85=Selçuk |first85=Faruk |last86=Simmons |first86=D. Rabern |last87=Simakova |first87=Anastasia V. |last88=Smith |first88=Maudy Th. |last89=Sruthi |first89=Onden Paraparath |last90=Suwannarach |first90=Nakarin |last91=Tanaka |first91=Kazuaki |last92=Tibpromma |first92=Saowaluck |last93=Tomás |first93=Elias O. |last94=Ulukapı |first94=Merve |last95=Van Vooren |first95=Nicolas |last96=Wanasinghe |first96=Dhanushka N. |last97=Weber |first97=Evi |last98=Wu |first98=Qianzhen |last99=Yang |first99=Er Fu |last100=Yoshioka |first100=Ryuichi |last101=Youssef |first101=Noha H. |last102=Zandijk |first102=Annemarie |last103=Zhang |first103=Gui-Qing |last104=Zhang |first104=Jin-Yong |last105=Zhao |first105=Heng |last106=Zhao |first106=RuiLin |last107=Zverkov |first107=Oleg A. |last108=Thines |first108=Marco |last109=Karpov |first109=Sergey A. |title=Classes and phyla of the kingdom Fungi |journal=Fungal Diversity |date=15 October 2024 |volume=128 |issue=1 |pages=1–165 |doi=10.1007/s13225-024-00540-z|doi-access=free |hdl=20.500.11755/b10edc4e-7d19-4345-b243-ebc26bcdb98c |hdl-access=free }}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} mgh0w9ylbjn6nm0lu3v0dd8w940hyl0 427014 427001 2026-11-01T13:58:30Z Intisar Ali 8681 427014 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.{{حوالو گهربل}} انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ فوميس فومينٽيرئس (''Fomes fomentarius'') ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو پپٽوپورس بيٽولينس (''Piptoporus betulinus'') شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.{{حوالو گهربل}} قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، [[لوئي ريني ٽولاسن]]، [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، سالماتي حياتيات، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ ۽ نسلي ارتقائي تجزيي جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ حياتياتي تنوع بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.{{حوالو گهربل}} == جسماني بناوت == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل پينيسيليئم (''Penicillium'') جي خوردبيني تصوير. ان ۾ هائفا، ڪونيڊيوفور، فائيليڊ، ڪونيڊيا ۽ سيپٽا جهڙيون بناوتون ڏيکاريل آهن.]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 مائڪروميٽر هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} هائفا ڪڏهن هڪ ٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.{{حوالو گهربل}} ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.{{حوالو گهربل}} فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.{{حوالو گهربل}} '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ميگناپورٿي گريسيئا (''Magnaporthe grisea'') شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي پرپوريئوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'') پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر اسموزي دٻاءُ وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.{{حوالو گهربل}} انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.{{حوالو گهربل}} مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.{{حوالو گهربل}} روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.{{حوالو گهربل}} هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.{{حوالو گهربل}} ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.{{حوالو گهربل}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name=Galindo2021>{{cite journal |last1=Galindo |first1=Luis Javier |last2=López-García |first2=Purificación |last3=Torruella |first3=Guifré |last4=Karpov |first4=Sergey |last5=Moreira |first5=David |title=Phylogenomics of a new fungal phylum reveals multiple waves of reductive evolution across Holomycota |journal=Nature Communications |date=17 August 2021 |volume=12 |issue=1 |page=4973 |doi=10.1038/s41467-021-25308-w |doi-access=free|pmid=34404788 |pmc=8371127 |bibcode=2021NatCo..12.4973G }}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name=Hyde2024>{{cite journal |last1=Hyde |first1=KD |title=The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa |journal=Mycosphere |date=2024 |volume=15 |issue=1 |pages=5146–6239 |doi=10.5943/mycosphere/15/1/25|hdl=1854/LU-8660838 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Moore1980>{{cite journal |vauthors=Moore RT |year=1980 |title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts |journal=Botanica Marina |volume=23 |issue=6 |pages=361–373 |doi=10.1515/bot-1980-230605|bibcode=1980BoMar..23..361M }}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Shoji2006>{{cite journal |vauthors=Shoji JY, Arioka M, Kitamoto K |title=Possible involvement of pleiomorphic vacuolar networks in nutrient recycling in filamentous fungi |journal=Autophagy |volume=2 |issue=3 |pages=226–7 |year=2006 |pmid=16874107 |doi=10.4161/auto.2695 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=ShalchianTabrizi2008>{{cite journal |vauthors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, Orr R, Ruden T, Jakobsen KS, Cavalier-Smith T |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=[[PLOS ONE]] |volume=3 |issue=5 |article-number=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008PLoSO...3.2098S}}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Smith1836>{{cite book |last1=Smith |first1=James Edward |editor1-last=Hooker |editor1-first=William Jackson |editor2-last=Berkeley |editor2-first=Miles Joseph |title=The English Flora of Sir James Edward Smith |date=1836 |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, Green & Longman |location=London, England |series=Vol. 5, part II: "Class XXIV. Cryptogamia" |page=7 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830;view=1up;seq=403 |access-date=31 March 2019 |archive-date=30 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530032849/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830&view=1up&seq=403 |url-status=live }} From p. 7: "This has arisen, I conceive, partly from the practical difficulty of preserving specimens for the herbarium, partly from the absence of any general work, adapted to the immense advances which have of late years been made in the study of Mycology."</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wijayawardene2024>{{cite journal |last1=Wijayawardene |first1=Nalin N. |last2=Hyde |first2=Kevin D. |last3=Mikhailov |first3=Kirill V. |last4=Péter |first4=Gábor |last5=Aptroot |first5=André |last6=Pires-Zottarelli |first6=Carmen L. A. |last7=Goto |first7=Bruno T. |last8=Tokarev |first8=Yuri S. |last9=Haelewaters |first9=Danny |last10=Karunarathna |first10=Samantha C. |last11=Kirk |first11=Paul M. |last12=de A. Santiago |first12=André L. C. M. |last13=Saxena |first13=Ramesh K. |last14=Schoutteten |first14=Nathan |last15=Wimalasena |first15=Madhara K. |last16=Aleoshin |first16=Vladimir V. |last17=Al-Hatmi |first17=Abdullah M. S. |last18=Ariyawansa |first18=Kahandawa G. S. U. |last19=Assunção |first19=Amanda R. |last20=Bamunuarachchige |first20=Thushara C. |last21=Baral |first21=Hans-Otto |last22=Bhat |first22=D. Jayarama |last23=Błaszkowski |first23=Janusz |last24=Boekhout |first24=Teun |last25=Boonyuen |first25=Nattawut |last26=Brysch-Herzberg |first26=Michael |last27=Cao |first27=Bin |last28=Cazabonne |first28=Jonathan |last29=Chen |first29=Xue-Mei |last30=Coleine |first30=Claudia |last31=Dai |first31=Dong-Qin |last32=Daniel |first32=Heide-Marie |last33=da Silva |first33=Suzana B. G. |last34=de Souza |first34=Francisco Adriano |last35=Dolatabadi |first35=Somayeh |last36=Dubey |first36=Manish K. |last37=Dutta |first37=Arun K. |last38=Ediriweera |first38=Aseni |last39=Egidi |first39=Eleonora |last40=Elshahed |first40=Mostafa S. |last41=Fan |first41=Xinlei |last42=Felix |first42=Juliana R. B. |last43=Galappaththi |first43=Mahesh C. A. |last44=Groenewald |first44=Marizeth |last45=Han |first45=Li-Su |last46=Huang |first46=Bo |last47=Hurdeal |first47=Vedprakash G. |last48=Ignatieva |first48=Anastasia N. |last49=Jerônimo |first49=Gustavo H. |last50=de Jesus |first50=Ana L. |last51=Kondratyuk |first51=Serhii |last52=Kumla |first52=Jaturong |last53=Kukwa |first53=Martin |last54=Li |first54=Qirui |last55=Lima |first55=Juliana L. R. |last56=Liu |first56=Xiao-Yong |last57=Lu |first57=Wenhua |last58=Lumbsch |first58=H. Thorsten |last59=Madrid |first59=Hugo |last60=Magurno |first60=Franco |last61=Marson |first61=Guy |last62=McKenzie |first62=Eric H. C. |last63=Menkis |first63=Audrius |last64=Mešić |first64=Armin |last65=Nascimento |first65=Elaine C. R. |last66=Nassonova |first66=Elena S. |last67=Nie |first67=Yong |last68=Oliveira |first68=Naasson V. L. |last69=Ossowska |first69=Emilia A. |last70=Pawłowska |first70=Julia |last71=Peintner |first71=Ursula |last72=Pozdnyakov |first72=Igor R. |last73=Premarathne |first73=Bhagya M. |last74=Priyashantha |first74=A. K. Hasith |last75=Quandt |first75=C. Alisha |last76=Queiroz |first76=Mariana B. |last77=Rajeshkumar |first77=Kunhiraman C. |last78=Raza |first78=Mubashar |last79=Roy |first79=Niranjan |last80=Samarakoon |first80=Milan C. |last81=Santos |first81=Alessandra A. |last82=Santos |first82=Lidiane A. |last83=Schumm |first83=Felix |last84=Selbmann |first84=Laura |last85=Selçuk |first85=Faruk |last86=Simmons |first86=D. Rabern |last87=Simakova |first87=Anastasia V. |last88=Smith |first88=Maudy Th. |last89=Sruthi |first89=Onden Paraparath |last90=Suwannarach |first90=Nakarin |last91=Tanaka |first91=Kazuaki |last92=Tibpromma |first92=Saowaluck |last93=Tomás |first93=Elias O. |last94=Ulukapı |first94=Merve |last95=Van Vooren |first95=Nicolas |last96=Wanasinghe |first96=Dhanushka N. |last97=Weber |first97=Evi |last98=Wu |first98=Qianzhen |last99=Yang |first99=Er Fu |last100=Yoshioka |first100=Ryuichi |last101=Youssef |first101=Noha H. |last102=Zandijk |first102=Annemarie |last103=Zhang |first103=Gui-Qing |last104=Zhang |first104=Jin-Yong |last105=Zhao |first105=Heng |last106=Zhao |first106=RuiLin |last107=Zverkov |first107=Oleg A. |last108=Thines |first108=Marco |last109=Karpov |first109=Sergey A. |title=Classes and phyla of the kingdom Fungi |journal=Fungal Diversity |date=15 October 2024 |volume=128 |issue=1 |pages=1–165 |doi=10.1007/s13225-024-00540-z|doi-access=free |hdl=20.500.11755/b10edc4e-7d19-4345-b243-ebc26bcdb98c |hdl-access=free }}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} 7hq9svlv14ru58zjhe3avi5387yb4el 427018 427014 2026-11-01T14:00:48Z Intisar Ali 8681 427018 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل پينيسيليئم (''Penicillium'') جي خوردبيني تصوير. ان ۾ هائفا، ڪونيڊيوفور، فائيليڊ، ڪونيڊيا ۽ سيپٽا جهڙيون بناوتون ڏيکاريل آهن.]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 مائڪروميٽر هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} هائفا ڪڏهن هڪ ٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.{{حوالو گهربل}} ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.{{حوالو گهربل}} فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور آرميليريا سوليڊيپس (''Armillaria solidipes'') جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.{{حوالو گهربل}} '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ميگناپورٿي گريسيئا (''Magnaporthe grisea'') شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي پرپوريئوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'') پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر اسموزي دٻاءُ وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.{{حوالو گهربل}} انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.{{حوالو گهربل}} مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.{{حوالو گهربل}} روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.{{حوالو گهربل}} هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.{{حوالو گهربل}} ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.{{حوالو گهربل}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name=Galindo2021>{{cite journal |last1=Galindo |first1=Luis Javier |last2=López-García |first2=Purificación |last3=Torruella |first3=Guifré |last4=Karpov |first4=Sergey |last5=Moreira |first5=David |title=Phylogenomics of a new fungal phylum reveals multiple waves of reductive evolution across Holomycota |journal=Nature Communications |date=17 August 2021 |volume=12 |issue=1 |page=4973 |doi=10.1038/s41467-021-25308-w |doi-access=free|pmid=34404788 |pmc=8371127 |bibcode=2021NatCo..12.4973G }}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name=Hyde2024>{{cite journal |last1=Hyde |first1=KD |title=The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa |journal=Mycosphere |date=2024 |volume=15 |issue=1 |pages=5146–6239 |doi=10.5943/mycosphere/15/1/25|hdl=1854/LU-8660838 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Moore1980>{{cite journal |vauthors=Moore RT |year=1980 |title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts |journal=Botanica Marina |volume=23 |issue=6 |pages=361–373 |doi=10.1515/bot-1980-230605|bibcode=1980BoMar..23..361M }}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Shoji2006>{{cite journal |vauthors=Shoji JY, Arioka M, Kitamoto K |title=Possible involvement of pleiomorphic vacuolar networks in nutrient recycling in filamentous fungi |journal=Autophagy |volume=2 |issue=3 |pages=226–7 |year=2006 |pmid=16874107 |doi=10.4161/auto.2695 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=ShalchianTabrizi2008>{{cite journal |vauthors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, Orr R, Ruden T, Jakobsen KS, Cavalier-Smith T |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=[[PLOS ONE]] |volume=3 |issue=5 |article-number=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008PLoSO...3.2098S}}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Smith1836>{{cite book |last1=Smith |first1=James Edward |editor1-last=Hooker |editor1-first=William Jackson |editor2-last=Berkeley |editor2-first=Miles Joseph |title=The English Flora of Sir James Edward Smith |date=1836 |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, Green & Longman |location=London, England |series=Vol. 5, part II: "Class XXIV. Cryptogamia" |page=7 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830;view=1up;seq=403 |access-date=31 March 2019 |archive-date=30 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530032849/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830&view=1up&seq=403 |url-status=live }} From p. 7: "This has arisen, I conceive, partly from the practical difficulty of preserving specimens for the herbarium, partly from the absence of any general work, adapted to the immense advances which have of late years been made in the study of Mycology."</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wijayawardene2024>{{cite journal |last1=Wijayawardene |first1=Nalin N. |last2=Hyde |first2=Kevin D. |last3=Mikhailov |first3=Kirill V. |last4=Péter |first4=Gábor |last5=Aptroot |first5=André |last6=Pires-Zottarelli |first6=Carmen L. A. |last7=Goto |first7=Bruno T. |last8=Tokarev |first8=Yuri S. |last9=Haelewaters |first9=Danny |last10=Karunarathna |first10=Samantha C. |last11=Kirk |first11=Paul M. |last12=de A. Santiago |first12=André L. C. M. |last13=Saxena |first13=Ramesh K. |last14=Schoutteten |first14=Nathan |last15=Wimalasena |first15=Madhara K. |last16=Aleoshin |first16=Vladimir V. |last17=Al-Hatmi |first17=Abdullah M. S. |last18=Ariyawansa |first18=Kahandawa G. S. U. |last19=Assunção |first19=Amanda R. |last20=Bamunuarachchige |first20=Thushara C. |last21=Baral |first21=Hans-Otto |last22=Bhat |first22=D. Jayarama |last23=Błaszkowski |first23=Janusz |last24=Boekhout |first24=Teun |last25=Boonyuen |first25=Nattawut |last26=Brysch-Herzberg |first26=Michael |last27=Cao |first27=Bin |last28=Cazabonne |first28=Jonathan |last29=Chen |first29=Xue-Mei |last30=Coleine |first30=Claudia |last31=Dai |first31=Dong-Qin |last32=Daniel |first32=Heide-Marie |last33=da Silva |first33=Suzana B. G. |last34=de Souza |first34=Francisco Adriano |last35=Dolatabadi |first35=Somayeh |last36=Dubey |first36=Manish K. |last37=Dutta |first37=Arun K. |last38=Ediriweera |first38=Aseni |last39=Egidi |first39=Eleonora |last40=Elshahed |first40=Mostafa S. |last41=Fan |first41=Xinlei |last42=Felix |first42=Juliana R. B. |last43=Galappaththi |first43=Mahesh C. A. |last44=Groenewald |first44=Marizeth |last45=Han |first45=Li-Su |last46=Huang |first46=Bo |last47=Hurdeal |first47=Vedprakash G. |last48=Ignatieva |first48=Anastasia N. |last49=Jerônimo |first49=Gustavo H. |last50=de Jesus |first50=Ana L. |last51=Kondratyuk |first51=Serhii |last52=Kumla |first52=Jaturong |last53=Kukwa |first53=Martin |last54=Li |first54=Qirui |last55=Lima |first55=Juliana L. R. |last56=Liu |first56=Xiao-Yong |last57=Lu |first57=Wenhua |last58=Lumbsch |first58=H. Thorsten |last59=Madrid |first59=Hugo |last60=Magurno |first60=Franco |last61=Marson |first61=Guy |last62=McKenzie |first62=Eric H. C. |last63=Menkis |first63=Audrius |last64=Mešić |first64=Armin |last65=Nascimento |first65=Elaine C. R. |last66=Nassonova |first66=Elena S. |last67=Nie |first67=Yong |last68=Oliveira |first68=Naasson V. L. |last69=Ossowska |first69=Emilia A. |last70=Pawłowska |first70=Julia |last71=Peintner |first71=Ursula |last72=Pozdnyakov |first72=Igor R. |last73=Premarathne |first73=Bhagya M. |last74=Priyashantha |first74=A. K. Hasith |last75=Quandt |first75=C. Alisha |last76=Queiroz |first76=Mariana B. |last77=Rajeshkumar |first77=Kunhiraman C. |last78=Raza |first78=Mubashar |last79=Roy |first79=Niranjan |last80=Samarakoon |first80=Milan C. |last81=Santos |first81=Alessandra A. |last82=Santos |first82=Lidiane A. |last83=Schumm |first83=Felix |last84=Selbmann |first84=Laura |last85=Selçuk |first85=Faruk |last86=Simmons |first86=D. Rabern |last87=Simakova |first87=Anastasia V. |last88=Smith |first88=Maudy Th. |last89=Sruthi |first89=Onden Paraparath |last90=Suwannarach |first90=Nakarin |last91=Tanaka |first91=Kazuaki |last92=Tibpromma |first92=Saowaluck |last93=Tomás |first93=Elias O. |last94=Ulukapı |first94=Merve |last95=Van Vooren |first95=Nicolas |last96=Wanasinghe |first96=Dhanushka N. |last97=Weber |first97=Evi |last98=Wu |first98=Qianzhen |last99=Yang |first99=Er Fu |last100=Yoshioka |first100=Ryuichi |last101=Youssef |first101=Noha H. |last102=Zandijk |first102=Annemarie |last103=Zhang |first103=Gui-Qing |last104=Zhang |first104=Jin-Yong |last105=Zhao |first105=Heng |last106=Zhao |first106=RuiLin |last107=Zverkov |first107=Oleg A. |last108=Thines |first108=Marco |last109=Karpov |first109=Sergey A. |title=Classes and phyla of the kingdom Fungi |journal=Fungal Diversity |date=15 October 2024 |volume=128 |issue=1 |pages=1–165 |doi=10.1007/s13225-024-00540-z|doi-access=free |hdl=20.500.11755/b10edc4e-7d19-4345-b243-ebc26bcdb98c |hdl-access=free }}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} bfwilc5hd2aeba6x8fw2rutm0aib4lx 427020 427018 2026-11-01T14:03:42Z Intisar Ali 8681 427020 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.{{حوالو گهربل}} اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ميگناپورٿي گريسيئا (''Magnaporthe grisea'') شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي پرپوريئوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'') پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر اسموزي دٻاءُ وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.{{حوالو گهربل}} انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.{{حوالو گهربل}} مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.{{حوالو گهربل}} اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.{{حوالو گهربل}} روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.{{حوالو گهربل}} هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.{{حوالو گهربل}} == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.{{حوالو گهربل}} ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.{{حوالو گهربل}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name=Galindo2021>{{cite journal |last1=Galindo |first1=Luis Javier |last2=López-García |first2=Purificación |last3=Torruella |first3=Guifré |last4=Karpov |first4=Sergey |last5=Moreira |first5=David |title=Phylogenomics of a new fungal phylum reveals multiple waves of reductive evolution across Holomycota |journal=Nature Communications |date=17 August 2021 |volume=12 |issue=1 |page=4973 |doi=10.1038/s41467-021-25308-w |doi-access=free|pmid=34404788 |pmc=8371127 |bibcode=2021NatCo..12.4973G }}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name=Hyde2024>{{cite journal |last1=Hyde |first1=KD |title=The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa |journal=Mycosphere |date=2024 |volume=15 |issue=1 |pages=5146–6239 |doi=10.5943/mycosphere/15/1/25|hdl=1854/LU-8660838 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Moore1980>{{cite journal |vauthors=Moore RT |year=1980 |title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts |journal=Botanica Marina |volume=23 |issue=6 |pages=361–373 |doi=10.1515/bot-1980-230605|bibcode=1980BoMar..23..361M }}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Shoji2006>{{cite journal |vauthors=Shoji JY, Arioka M, Kitamoto K |title=Possible involvement of pleiomorphic vacuolar networks in nutrient recycling in filamentous fungi |journal=Autophagy |volume=2 |issue=3 |pages=226–7 |year=2006 |pmid=16874107 |doi=10.4161/auto.2695 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=ShalchianTabrizi2008>{{cite journal |vauthors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, Orr R, Ruden T, Jakobsen KS, Cavalier-Smith T |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=[[PLOS ONE]] |volume=3 |issue=5 |article-number=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008PLoSO...3.2098S}}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Smith1836>{{cite book |last1=Smith |first1=James Edward |editor1-last=Hooker |editor1-first=William Jackson |editor2-last=Berkeley |editor2-first=Miles Joseph |title=The English Flora of Sir James Edward Smith |date=1836 |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, Green & Longman |location=London, England |series=Vol. 5, part II: "Class XXIV. Cryptogamia" |page=7 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830;view=1up;seq=403 |access-date=31 March 2019 |archive-date=30 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530032849/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830&view=1up&seq=403 |url-status=live }} From p. 7: "This has arisen, I conceive, partly from the practical difficulty of preserving specimens for the herbarium, partly from the absence of any general work, adapted to the immense advances which have of late years been made in the study of Mycology."</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wijayawardene2024>{{cite journal |last1=Wijayawardene |first1=Nalin N. |last2=Hyde |first2=Kevin D. |last3=Mikhailov |first3=Kirill V. |last4=Péter |first4=Gábor |last5=Aptroot |first5=André |last6=Pires-Zottarelli |first6=Carmen L. A. |last7=Goto |first7=Bruno T. |last8=Tokarev |first8=Yuri S. |last9=Haelewaters |first9=Danny |last10=Karunarathna |first10=Samantha C. |last11=Kirk |first11=Paul M. |last12=de A. Santiago |first12=André L. C. M. |last13=Saxena |first13=Ramesh K. |last14=Schoutteten |first14=Nathan |last15=Wimalasena |first15=Madhara K. |last16=Aleoshin |first16=Vladimir V. |last17=Al-Hatmi |first17=Abdullah M. S. |last18=Ariyawansa |first18=Kahandawa G. S. U. |last19=Assunção |first19=Amanda R. |last20=Bamunuarachchige |first20=Thushara C. |last21=Baral |first21=Hans-Otto |last22=Bhat |first22=D. Jayarama |last23=Błaszkowski |first23=Janusz |last24=Boekhout |first24=Teun |last25=Boonyuen |first25=Nattawut |last26=Brysch-Herzberg |first26=Michael |last27=Cao |first27=Bin |last28=Cazabonne |first28=Jonathan |last29=Chen |first29=Xue-Mei |last30=Coleine |first30=Claudia |last31=Dai |first31=Dong-Qin |last32=Daniel |first32=Heide-Marie |last33=da Silva |first33=Suzana B. G. |last34=de Souza |first34=Francisco Adriano |last35=Dolatabadi |first35=Somayeh |last36=Dubey |first36=Manish K. |last37=Dutta |first37=Arun K. |last38=Ediriweera |first38=Aseni |last39=Egidi |first39=Eleonora |last40=Elshahed |first40=Mostafa S. |last41=Fan |first41=Xinlei |last42=Felix |first42=Juliana R. B. |last43=Galappaththi |first43=Mahesh C. A. |last44=Groenewald |first44=Marizeth |last45=Han |first45=Li-Su |last46=Huang |first46=Bo |last47=Hurdeal |first47=Vedprakash G. |last48=Ignatieva |first48=Anastasia N. |last49=Jerônimo |first49=Gustavo H. |last50=de Jesus |first50=Ana L. |last51=Kondratyuk |first51=Serhii |last52=Kumla |first52=Jaturong |last53=Kukwa |first53=Martin |last54=Li |first54=Qirui |last55=Lima |first55=Juliana L. R. |last56=Liu |first56=Xiao-Yong |last57=Lu |first57=Wenhua |last58=Lumbsch |first58=H. Thorsten |last59=Madrid |first59=Hugo |last60=Magurno |first60=Franco |last61=Marson |first61=Guy |last62=McKenzie |first62=Eric H. C. |last63=Menkis |first63=Audrius |last64=Mešić |first64=Armin |last65=Nascimento |first65=Elaine C. R. |last66=Nassonova |first66=Elena S. |last67=Nie |first67=Yong |last68=Oliveira |first68=Naasson V. L. |last69=Ossowska |first69=Emilia A. |last70=Pawłowska |first70=Julia |last71=Peintner |first71=Ursula |last72=Pozdnyakov |first72=Igor R. |last73=Premarathne |first73=Bhagya M. |last74=Priyashantha |first74=A. K. Hasith |last75=Quandt |first75=C. Alisha |last76=Queiroz |first76=Mariana B. |last77=Rajeshkumar |first77=Kunhiraman C. |last78=Raza |first78=Mubashar |last79=Roy |first79=Niranjan |last80=Samarakoon |first80=Milan C. |last81=Santos |first81=Alessandra A. |last82=Santos |first82=Lidiane A. |last83=Schumm |first83=Felix |last84=Selbmann |first84=Laura |last85=Selçuk |first85=Faruk |last86=Simmons |first86=D. Rabern |last87=Simakova |first87=Anastasia V. |last88=Smith |first88=Maudy Th. |last89=Sruthi |first89=Onden Paraparath |last90=Suwannarach |first90=Nakarin |last91=Tanaka |first91=Kazuaki |last92=Tibpromma |first92=Saowaluck |last93=Tomás |first93=Elias O. |last94=Ulukapı |first94=Merve |last95=Van Vooren |first95=Nicolas |last96=Wanasinghe |first96=Dhanushka N. |last97=Weber |first97=Evi |last98=Wu |first98=Qianzhen |last99=Yang |first99=Er Fu |last100=Yoshioka |first100=Ryuichi |last101=Youssef |first101=Noha H. |last102=Zandijk |first102=Annemarie |last103=Zhang |first103=Gui-Qing |last104=Zhang |first104=Jin-Yong |last105=Zhao |first105=Heng |last106=Zhao |first106=RuiLin |last107=Zverkov |first107=Oleg A. |last108=Thines |first108=Marco |last109=Karpov |first109=Sergey A. |title=Classes and phyla of the kingdom Fungi |journal=Fungal Diversity |date=15 October 2024 |volume=128 |issue=1 |pages=1–165 |doi=10.1007/s13225-024-00540-z|doi-access=free |hdl=20.500.11755/b10edc4e-7d19-4345-b243-ebc26bcdb98c |hdl-access=free }}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} fw13q5qnru5aqxy8f469q4j3fcidgaw 427022 427020 2026-11-01T14:06:09Z Intisar Ali 8681 427022 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات (فزيولاجي) == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.<ref name="Moss1986"/> هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Penalva2002"/> اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ''Magnaporthe grisea'' شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Howard1991"/> اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Howard1991"/> ڌاڳيدار فنجائي ''Purpureocillium lilacinum'' پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.<ref name="Money1997"/> اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر ٽرگر دٻاءُ (''Turgor pressure'') وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.<ref name="Wang2005"/> انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.<ref name="Pereira2007"/><ref name="Schaller2007"/><ref name="Farrar1985"/> ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.<ref name="Fischer2008"/> فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.<ref name="Christensen2008"/> مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.<ref name="Money2002"/> فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، هڪ اهڙي خصوصيت آهي جيڪا جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Willensdorfer2009"/> اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.<ref name="Daniels2006"/> روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tudzynski 2014"/><ref name="Heynes1994"/> ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.<ref name="Dadachova2007"/> هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.<ref name="Dadachova2008"/> == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.{{حوالو گهربل}} ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.{{حوالو گهربل}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name=Galindo2021>{{cite journal |last1=Galindo |first1=Luis Javier |last2=López-García |first2=Purificación |last3=Torruella |first3=Guifré |last4=Karpov |first4=Sergey |last5=Moreira |first5=David |title=Phylogenomics of a new fungal phylum reveals multiple waves of reductive evolution across Holomycota |journal=Nature Communications |date=17 August 2021 |volume=12 |issue=1 |page=4973 |doi=10.1038/s41467-021-25308-w |doi-access=free|pmid=34404788 |pmc=8371127 |bibcode=2021NatCo..12.4973G }}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name=Hyde2024>{{cite journal |last1=Hyde |first1=KD |title=The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa |journal=Mycosphere |date=2024 |volume=15 |issue=1 |pages=5146–6239 |doi=10.5943/mycosphere/15/1/25|hdl=1854/LU-8660838 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Moore1980>{{cite journal |vauthors=Moore RT |year=1980 |title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts |journal=Botanica Marina |volume=23 |issue=6 |pages=361–373 |doi=10.1515/bot-1980-230605|bibcode=1980BoMar..23..361M }}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Shoji2006>{{cite journal |vauthors=Shoji JY, Arioka M, Kitamoto K |title=Possible involvement of pleiomorphic vacuolar networks in nutrient recycling in filamentous fungi |journal=Autophagy |volume=2 |issue=3 |pages=226–7 |year=2006 |pmid=16874107 |doi=10.4161/auto.2695 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=ShalchianTabrizi2008>{{cite journal |vauthors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, Orr R, Ruden T, Jakobsen KS, Cavalier-Smith T |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=[[PLOS ONE]] |volume=3 |issue=5 |article-number=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008PLoSO...3.2098S}}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Smith1836>{{cite book |last1=Smith |first1=James Edward |editor1-last=Hooker |editor1-first=William Jackson |editor2-last=Berkeley |editor2-first=Miles Joseph |title=The English Flora of Sir James Edward Smith |date=1836 |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, Green & Longman |location=London, England |series=Vol. 5, part II: "Class XXIV. Cryptogamia" |page=7 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830;view=1up;seq=403 |access-date=31 March 2019 |archive-date=30 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530032849/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830&view=1up&seq=403 |url-status=live }} From p. 7: "This has arisen, I conceive, partly from the practical difficulty of preserving specimens for the herbarium, partly from the absence of any general work, adapted to the immense advances which have of late years been made in the study of Mycology."</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wijayawardene2024>{{cite journal |last1=Wijayawardene |first1=Nalin N. |last2=Hyde |first2=Kevin D. |last3=Mikhailov |first3=Kirill V. |last4=Péter |first4=Gábor |last5=Aptroot |first5=André |last6=Pires-Zottarelli |first6=Carmen L. A. |last7=Goto |first7=Bruno T. |last8=Tokarev |first8=Yuri S. |last9=Haelewaters |first9=Danny |last10=Karunarathna |first10=Samantha C. |last11=Kirk |first11=Paul M. |last12=de A. Santiago |first12=André L. C. M. |last13=Saxena |first13=Ramesh K. |last14=Schoutteten |first14=Nathan |last15=Wimalasena |first15=Madhara K. |last16=Aleoshin |first16=Vladimir V. |last17=Al-Hatmi |first17=Abdullah M. S. |last18=Ariyawansa |first18=Kahandawa G. S. U. |last19=Assunção |first19=Amanda R. |last20=Bamunuarachchige |first20=Thushara C. |last21=Baral |first21=Hans-Otto |last22=Bhat |first22=D. Jayarama |last23=Błaszkowski |first23=Janusz |last24=Boekhout |first24=Teun |last25=Boonyuen |first25=Nattawut |last26=Brysch-Herzberg |first26=Michael |last27=Cao |first27=Bin |last28=Cazabonne |first28=Jonathan |last29=Chen |first29=Xue-Mei |last30=Coleine |first30=Claudia |last31=Dai |first31=Dong-Qin |last32=Daniel |first32=Heide-Marie |last33=da Silva |first33=Suzana B. G. |last34=de Souza |first34=Francisco Adriano |last35=Dolatabadi |first35=Somayeh |last36=Dubey |first36=Manish K. |last37=Dutta |first37=Arun K. |last38=Ediriweera |first38=Aseni |last39=Egidi |first39=Eleonora |last40=Elshahed |first40=Mostafa S. |last41=Fan |first41=Xinlei |last42=Felix |first42=Juliana R. B. |last43=Galappaththi |first43=Mahesh C. A. |last44=Groenewald |first44=Marizeth |last45=Han |first45=Li-Su |last46=Huang |first46=Bo |last47=Hurdeal |first47=Vedprakash G. |last48=Ignatieva |first48=Anastasia N. |last49=Jerônimo |first49=Gustavo H. |last50=de Jesus |first50=Ana L. |last51=Kondratyuk |first51=Serhii |last52=Kumla |first52=Jaturong |last53=Kukwa |first53=Martin |last54=Li |first54=Qirui |last55=Lima |first55=Juliana L. R. |last56=Liu |first56=Xiao-Yong |last57=Lu |first57=Wenhua |last58=Lumbsch |first58=H. Thorsten |last59=Madrid |first59=Hugo |last60=Magurno |first60=Franco |last61=Marson |first61=Guy |last62=McKenzie |first62=Eric H. C. |last63=Menkis |first63=Audrius |last64=Mešić |first64=Armin |last65=Nascimento |first65=Elaine C. R. |last66=Nassonova |first66=Elena S. |last67=Nie |first67=Yong |last68=Oliveira |first68=Naasson V. L. |last69=Ossowska |first69=Emilia A. |last70=Pawłowska |first70=Julia |last71=Peintner |first71=Ursula |last72=Pozdnyakov |first72=Igor R. |last73=Premarathne |first73=Bhagya M. |last74=Priyashantha |first74=A. K. Hasith |last75=Quandt |first75=C. Alisha |last76=Queiroz |first76=Mariana B. |last77=Rajeshkumar |first77=Kunhiraman C. |last78=Raza |first78=Mubashar |last79=Roy |first79=Niranjan |last80=Samarakoon |first80=Milan C. |last81=Santos |first81=Alessandra A. |last82=Santos |first82=Lidiane A. |last83=Schumm |first83=Felix |last84=Selbmann |first84=Laura |last85=Selçuk |first85=Faruk |last86=Simmons |first86=D. Rabern |last87=Simakova |first87=Anastasia V. |last88=Smith |first88=Maudy Th. |last89=Sruthi |first89=Onden Paraparath |last90=Suwannarach |first90=Nakarin |last91=Tanaka |first91=Kazuaki |last92=Tibpromma |first92=Saowaluck |last93=Tomás |first93=Elias O. |last94=Ulukapı |first94=Merve |last95=Van Vooren |first95=Nicolas |last96=Wanasinghe |first96=Dhanushka N. |last97=Weber |first97=Evi |last98=Wu |first98=Qianzhen |last99=Yang |first99=Er Fu |last100=Yoshioka |first100=Ryuichi |last101=Youssef |first101=Noha H. |last102=Zandijk |first102=Annemarie |last103=Zhang |first103=Gui-Qing |last104=Zhang |first104=Jin-Yong |last105=Zhao |first105=Heng |last106=Zhao |first106=RuiLin |last107=Zverkov |first107=Oleg A. |last108=Thines |first108=Marco |last109=Karpov |first109=Sergey A. |title=Classes and phyla of the kingdom Fungi |journal=Fungal Diversity |date=15 October 2024 |volume=128 |issue=1 |pages=1–165 |doi=10.1007/s13225-024-00540-z|doi-access=free |hdl=20.500.11755/b10edc4e-7d19-4345-b243-ebc26bcdb98c |hdl-access=free }}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} 5okqnhlfmlyxq8ixoohupfgke0tujkl 427023 427022 2026-11-01T14:10:15Z Intisar Ali 8681 427023 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات (فزيولاجي) == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.<ref name="Moss1986"/> هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Penalva2002"/> اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ''Magnaporthe grisea'' شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Howard1991"/> اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Howard1991"/> ڌاڳيدار فنجائي ''Purpureocillium lilacinum'' پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.<ref name="Money1997"/> اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر ٽرگر دٻاءُ (''Turgor pressure'') وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.<ref name="Wang2005"/> انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.<ref name="Pereira2007"/><ref name="Schaller2007"/><ref name="Farrar1985"/> ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.<ref name="Fischer2008"/> فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.<ref name="Christensen2008"/> مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.<ref name="Money2002"/> فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، هڪ اهڙي خصوصيت آهي جيڪا جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Willensdorfer2009"/> اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.<ref name="Daniels2006"/> روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tudzynski 2014"/><ref name="Heynes1994"/> ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.<ref name="Dadachova2007"/> هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.<ref name="Dadachova2008"/> == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="Heitman2005"/> '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.<ref name="Alcamo2004"/> ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.<ref name="Ulloa & Hanlin 2014"/> === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.<ref name="Redecker2006"/> فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Guarro1999"/><ref name="Taylor2000"/> مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Taylor2000"/> فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Metzenberg1990"/> گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ ضروري هوندو آهي. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل ''Morchella elata'' جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.{{حوالو گهربل}} فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{حوالو گهربل}} مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.{{حوالو گهربل}} گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل مورڪيلا ايلاٽا (''Morchella elata'') جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪ ٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name=Galindo2021>{{cite journal |last1=Galindo |first1=Luis Javier |last2=López-García |first2=Purificación |last3=Torruella |first3=Guifré |last4=Karpov |first4=Sergey |last5=Moreira |first5=David |title=Phylogenomics of a new fungal phylum reveals multiple waves of reductive evolution across Holomycota |journal=Nature Communications |date=17 August 2021 |volume=12 |issue=1 |page=4973 |doi=10.1038/s41467-021-25308-w |doi-access=free|pmid=34404788 |pmc=8371127 |bibcode=2021NatCo..12.4973G }}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name=Hyde2024>{{cite journal |last1=Hyde |first1=KD |title=The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa |journal=Mycosphere |date=2024 |volume=15 |issue=1 |pages=5146–6239 |doi=10.5943/mycosphere/15/1/25|hdl=1854/LU-8660838 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Moore1980>{{cite journal |vauthors=Moore RT |year=1980 |title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts |journal=Botanica Marina |volume=23 |issue=6 |pages=361–373 |doi=10.1515/bot-1980-230605|bibcode=1980BoMar..23..361M }}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Shoji2006>{{cite journal |vauthors=Shoji JY, Arioka M, Kitamoto K |title=Possible involvement of pleiomorphic vacuolar networks in nutrient recycling in filamentous fungi |journal=Autophagy |volume=2 |issue=3 |pages=226–7 |year=2006 |pmid=16874107 |doi=10.4161/auto.2695 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=ShalchianTabrizi2008>{{cite journal |vauthors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, Orr R, Ruden T, Jakobsen KS, Cavalier-Smith T |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=[[PLOS ONE]] |volume=3 |issue=5 |article-number=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008PLoSO...3.2098S}}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Smith1836>{{cite book |last1=Smith |first1=James Edward |editor1-last=Hooker |editor1-first=William Jackson |editor2-last=Berkeley |editor2-first=Miles Joseph |title=The English Flora of Sir James Edward Smith |date=1836 |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, Green & Longman |location=London, England |series=Vol. 5, part II: "Class XXIV. Cryptogamia" |page=7 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830;view=1up;seq=403 |access-date=31 March 2019 |archive-date=30 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530032849/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830&view=1up&seq=403 |url-status=live }} From p. 7: "This has arisen, I conceive, partly from the practical difficulty of preserving specimens for the herbarium, partly from the absence of any general work, adapted to the immense advances which have of late years been made in the study of Mycology."</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wijayawardene2024>{{cite journal |last1=Wijayawardene |first1=Nalin N. |last2=Hyde |first2=Kevin D. |last3=Mikhailov |first3=Kirill V. |last4=Péter |first4=Gábor |last5=Aptroot |first5=André |last6=Pires-Zottarelli |first6=Carmen L. A. |last7=Goto |first7=Bruno T. |last8=Tokarev |first8=Yuri S. |last9=Haelewaters |first9=Danny |last10=Karunarathna |first10=Samantha C. |last11=Kirk |first11=Paul M. |last12=de A. Santiago |first12=André L. C. M. |last13=Saxena |first13=Ramesh K. |last14=Schoutteten |first14=Nathan |last15=Wimalasena |first15=Madhara K. |last16=Aleoshin |first16=Vladimir V. |last17=Al-Hatmi |first17=Abdullah M. S. |last18=Ariyawansa |first18=Kahandawa G. S. U. |last19=Assunção |first19=Amanda R. |last20=Bamunuarachchige |first20=Thushara C. |last21=Baral |first21=Hans-Otto |last22=Bhat |first22=D. Jayarama |last23=Błaszkowski |first23=Janusz |last24=Boekhout |first24=Teun |last25=Boonyuen |first25=Nattawut |last26=Brysch-Herzberg |first26=Michael |last27=Cao |first27=Bin |last28=Cazabonne |first28=Jonathan |last29=Chen |first29=Xue-Mei |last30=Coleine |first30=Claudia |last31=Dai |first31=Dong-Qin |last32=Daniel |first32=Heide-Marie |last33=da Silva |first33=Suzana B. G. |last34=de Souza |first34=Francisco Adriano |last35=Dolatabadi |first35=Somayeh |last36=Dubey |first36=Manish K. |last37=Dutta |first37=Arun K. |last38=Ediriweera |first38=Aseni |last39=Egidi |first39=Eleonora |last40=Elshahed |first40=Mostafa S. |last41=Fan |first41=Xinlei |last42=Felix |first42=Juliana R. B. |last43=Galappaththi |first43=Mahesh C. A. |last44=Groenewald |first44=Marizeth |last45=Han |first45=Li-Su |last46=Huang |first46=Bo |last47=Hurdeal |first47=Vedprakash G. |last48=Ignatieva |first48=Anastasia N. |last49=Jerônimo |first49=Gustavo H. |last50=de Jesus |first50=Ana L. |last51=Kondratyuk |first51=Serhii |last52=Kumla |first52=Jaturong |last53=Kukwa |first53=Martin |last54=Li |first54=Qirui |last55=Lima |first55=Juliana L. R. |last56=Liu |first56=Xiao-Yong |last57=Lu |first57=Wenhua |last58=Lumbsch |first58=H. Thorsten |last59=Madrid |first59=Hugo |last60=Magurno |first60=Franco |last61=Marson |first61=Guy |last62=McKenzie |first62=Eric H. C. |last63=Menkis |first63=Audrius |last64=Mešić |first64=Armin |last65=Nascimento |first65=Elaine C. R. |last66=Nassonova |first66=Elena S. |last67=Nie |first67=Yong |last68=Oliveira |first68=Naasson V. L. |last69=Ossowska |first69=Emilia A. |last70=Pawłowska |first70=Julia |last71=Peintner |first71=Ursula |last72=Pozdnyakov |first72=Igor R. |last73=Premarathne |first73=Bhagya M. |last74=Priyashantha |first74=A. K. Hasith |last75=Quandt |first75=C. Alisha |last76=Queiroz |first76=Mariana B. |last77=Rajeshkumar |first77=Kunhiraman C. |last78=Raza |first78=Mubashar |last79=Roy |first79=Niranjan |last80=Samarakoon |first80=Milan C. |last81=Santos |first81=Alessandra A. |last82=Santos |first82=Lidiane A. |last83=Schumm |first83=Felix |last84=Selbmann |first84=Laura |last85=Selçuk |first85=Faruk |last86=Simmons |first86=D. Rabern |last87=Simakova |first87=Anastasia V. |last88=Smith |first88=Maudy Th. |last89=Sruthi |first89=Onden Paraparath |last90=Suwannarach |first90=Nakarin |last91=Tanaka |first91=Kazuaki |last92=Tibpromma |first92=Saowaluck |last93=Tomás |first93=Elias O. |last94=Ulukapı |first94=Merve |last95=Van Vooren |first95=Nicolas |last96=Wanasinghe |first96=Dhanushka N. |last97=Weber |first97=Evi |last98=Wu |first98=Qianzhen |last99=Yang |first99=Er Fu |last100=Yoshioka |first100=Ryuichi |last101=Youssef |first101=Noha H. |last102=Zandijk |first102=Annemarie |last103=Zhang |first103=Gui-Qing |last104=Zhang |first104=Jin-Yong |last105=Zhao |first105=Heng |last106=Zhao |first106=RuiLin |last107=Zverkov |first107=Oleg A. |last108=Thines |first108=Marco |last109=Karpov |first109=Sergey A. |title=Classes and phyla of the kingdom Fungi |journal=Fungal Diversity |date=15 October 2024 |volume=128 |issue=1 |pages=1–165 |doi=10.1007/s13225-024-00540-z|doi-access=free |hdl=20.500.11755/b10edc4e-7d19-4345-b243-ebc26bcdb98c |hdl-access=free }}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} 4drpw1gqumxfk75jh9tqorkns8qn73s 427024 427023 2026-11-01T14:10:49Z Intisar Ali 8681 427024 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات (فزيولاجي) == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.<ref name="Moss1986"/> هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Penalva2002"/> اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ''Magnaporthe grisea'' شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Howard1991"/> اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Howard1991"/> ڌاڳيدار فنجائي ''Purpureocillium lilacinum'' پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.<ref name="Money1997"/> اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر ٽرگر دٻاءُ (''Turgor pressure'') وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.<ref name="Wang2005"/> انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.<ref name="Pereira2007"/><ref name="Schaller2007"/><ref name="Farrar1985"/> ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.<ref name="Fischer2008"/> فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.<ref name="Christensen2008"/> مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.<ref name="Money2002"/> فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، هڪ اهڙي خصوصيت آهي جيڪا جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Willensdorfer2009"/> اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.<ref name="Daniels2006"/> روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tudzynski 2014"/><ref name="Heynes1994"/> ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.<ref name="Dadachova2007"/> هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.<ref name="Dadachova2008"/> == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="Heitman2005"/> '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.<ref name="Alcamo2004"/> ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.<ref name="Ulloa & Hanlin 2014"/> === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.<ref name="Redecker2006"/> فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Guarro1999"/><ref name="Taylor2000"/> مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Taylor2000"/> فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Metzenberg1990"/> گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ ضروري هوندو آهي. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل ''Morchella elata'' جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا ۾ پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي سائيئٿس اسٽرڪوريوس (''Cyathus stercoreus'').]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.{{حوالو گهربل}} ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري 10,000 جي (''g'') کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{حوالو گهربل}} ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.{{حوالو گهربل}} اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name=Galindo2021>{{cite journal |last1=Galindo |first1=Luis Javier |last2=López-García |first2=Purificación |last3=Torruella |first3=Guifré |last4=Karpov |first4=Sergey |last5=Moreira |first5=David |title=Phylogenomics of a new fungal phylum reveals multiple waves of reductive evolution across Holomycota |journal=Nature Communications |date=17 August 2021 |volume=12 |issue=1 |page=4973 |doi=10.1038/s41467-021-25308-w |doi-access=free|pmid=34404788 |pmc=8371127 |bibcode=2021NatCo..12.4973G }}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name=Hyde2024>{{cite journal |last1=Hyde |first1=KD |title=The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa |journal=Mycosphere |date=2024 |volume=15 |issue=1 |pages=5146–6239 |doi=10.5943/mycosphere/15/1/25|hdl=1854/LU-8660838 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Moore1980>{{cite journal |vauthors=Moore RT |year=1980 |title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts |journal=Botanica Marina |volume=23 |issue=6 |pages=361–373 |doi=10.1515/bot-1980-230605|bibcode=1980BoMar..23..361M }}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Shoji2006>{{cite journal |vauthors=Shoji JY, Arioka M, Kitamoto K |title=Possible involvement of pleiomorphic vacuolar networks in nutrient recycling in filamentous fungi |journal=Autophagy |volume=2 |issue=3 |pages=226–7 |year=2006 |pmid=16874107 |doi=10.4161/auto.2695 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=ShalchianTabrizi2008>{{cite journal |vauthors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, Orr R, Ruden T, Jakobsen KS, Cavalier-Smith T |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=[[PLOS ONE]] |volume=3 |issue=5 |article-number=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008PLoSO...3.2098S}}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Smith1836>{{cite book |last1=Smith |first1=James Edward |editor1-last=Hooker |editor1-first=William Jackson |editor2-last=Berkeley |editor2-first=Miles Joseph |title=The English Flora of Sir James Edward Smith |date=1836 |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, Green & Longman |location=London, England |series=Vol. 5, part II: "Class XXIV. Cryptogamia" |page=7 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830;view=1up;seq=403 |access-date=31 March 2019 |archive-date=30 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530032849/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830&view=1up&seq=403 |url-status=live }} From p. 7: "This has arisen, I conceive, partly from the practical difficulty of preserving specimens for the herbarium, partly from the absence of any general work, adapted to the immense advances which have of late years been made in the study of Mycology."</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wijayawardene2024>{{cite journal |last1=Wijayawardene |first1=Nalin N. |last2=Hyde |first2=Kevin D. |last3=Mikhailov |first3=Kirill V. |last4=Péter |first4=Gábor |last5=Aptroot |first5=André |last6=Pires-Zottarelli |first6=Carmen L. A. |last7=Goto |first7=Bruno T. |last8=Tokarev |first8=Yuri S. |last9=Haelewaters |first9=Danny |last10=Karunarathna |first10=Samantha C. |last11=Kirk |first11=Paul M. |last12=de A. Santiago |first12=André L. C. M. |last13=Saxena |first13=Ramesh K. |last14=Schoutteten |first14=Nathan |last15=Wimalasena |first15=Madhara K. |last16=Aleoshin |first16=Vladimir V. |last17=Al-Hatmi |first17=Abdullah M. S. |last18=Ariyawansa |first18=Kahandawa G. S. U. |last19=Assunção |first19=Amanda R. |last20=Bamunuarachchige |first20=Thushara C. |last21=Baral |first21=Hans-Otto |last22=Bhat |first22=D. Jayarama |last23=Błaszkowski |first23=Janusz |last24=Boekhout |first24=Teun |last25=Boonyuen |first25=Nattawut |last26=Brysch-Herzberg |first26=Michael |last27=Cao |first27=Bin |last28=Cazabonne |first28=Jonathan |last29=Chen |first29=Xue-Mei |last30=Coleine |first30=Claudia |last31=Dai |first31=Dong-Qin |last32=Daniel |first32=Heide-Marie |last33=da Silva |first33=Suzana B. G. |last34=de Souza |first34=Francisco Adriano |last35=Dolatabadi |first35=Somayeh |last36=Dubey |first36=Manish K. |last37=Dutta |first37=Arun K. |last38=Ediriweera |first38=Aseni |last39=Egidi |first39=Eleonora |last40=Elshahed |first40=Mostafa S. |last41=Fan |first41=Xinlei |last42=Felix |first42=Juliana R. B. |last43=Galappaththi |first43=Mahesh C. A. |last44=Groenewald |first44=Marizeth |last45=Han |first45=Li-Su |last46=Huang |first46=Bo |last47=Hurdeal |first47=Vedprakash G. |last48=Ignatieva |first48=Anastasia N. |last49=Jerônimo |first49=Gustavo H. |last50=de Jesus |first50=Ana L. |last51=Kondratyuk |first51=Serhii |last52=Kumla |first52=Jaturong |last53=Kukwa |first53=Martin |last54=Li |first54=Qirui |last55=Lima |first55=Juliana L. R. |last56=Liu |first56=Xiao-Yong |last57=Lu |first57=Wenhua |last58=Lumbsch |first58=H. Thorsten |last59=Madrid |first59=Hugo |last60=Magurno |first60=Franco |last61=Marson |first61=Guy |last62=McKenzie |first62=Eric H. C. |last63=Menkis |first63=Audrius |last64=Mešić |first64=Armin |last65=Nascimento |first65=Elaine C. R. |last66=Nassonova |first66=Elena S. |last67=Nie |first67=Yong |last68=Oliveira |first68=Naasson V. L. |last69=Ossowska |first69=Emilia A. |last70=Pawłowska |first70=Julia |last71=Peintner |first71=Ursula |last72=Pozdnyakov |first72=Igor R. |last73=Premarathne |first73=Bhagya M. |last74=Priyashantha |first74=A. K. Hasith |last75=Quandt |first75=C. Alisha |last76=Queiroz |first76=Mariana B. |last77=Rajeshkumar |first77=Kunhiraman C. |last78=Raza |first78=Mubashar |last79=Roy |first79=Niranjan |last80=Samarakoon |first80=Milan C. |last81=Santos |first81=Alessandra A. |last82=Santos |first82=Lidiane A. |last83=Schumm |first83=Felix |last84=Selbmann |first84=Laura |last85=Selçuk |first85=Faruk |last86=Simmons |first86=D. Rabern |last87=Simakova |first87=Anastasia V. |last88=Smith |first88=Maudy Th. |last89=Sruthi |first89=Onden Paraparath |last90=Suwannarach |first90=Nakarin |last91=Tanaka |first91=Kazuaki |last92=Tibpromma |first92=Saowaluck |last93=Tomás |first93=Elias O. |last94=Ulukapı |first94=Merve |last95=Van Vooren |first95=Nicolas |last96=Wanasinghe |first96=Dhanushka N. |last97=Weber |first97=Evi |last98=Wu |first98=Qianzhen |last99=Yang |first99=Er Fu |last100=Yoshioka |first100=Ryuichi |last101=Youssef |first101=Noha H. |last102=Zandijk |first102=Annemarie |last103=Zhang |first103=Gui-Qing |last104=Zhang |first104=Jin-Yong |last105=Zhao |first105=Heng |last106=Zhao |first106=RuiLin |last107=Zverkov |first107=Oleg A. |last108=Thines |first108=Marco |last109=Karpov |first109=Sergey A. |title=Classes and phyla of the kingdom Fungi |journal=Fungal Diversity |date=15 October 2024 |volume=128 |issue=1 |pages=1–165 |doi=10.1007/s13225-024-00540-z|doi-access=free |hdl=20.500.11755/b10edc4e-7d19-4345-b243-ebc26bcdb98c |hdl-access=free }}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} 4ts56mey0uaakpb0p44llrzkv2h6ztz 427025 427024 2026-11-01T14:13:04Z Intisar Ali 8681 427025 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات (فزيولاجي) == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.<ref name="Moss1986"/> هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Penalva2002"/> اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ''Magnaporthe grisea'' شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Howard1991"/> اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Howard1991"/> ڌاڳيدار فنجائي ''Purpureocillium lilacinum'' پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.<ref name="Money1997"/> اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر ٽرگر دٻاءُ (''Turgor pressure'') وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.<ref name="Wang2005"/> انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.<ref name="Pereira2007"/><ref name="Schaller2007"/><ref name="Farrar1985"/> ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.<ref name="Fischer2008"/> فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.<ref name="Christensen2008"/> مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.<ref name="Money2002"/> فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، هڪ اهڙي خصوصيت آهي جيڪا جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Willensdorfer2009"/> اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.<ref name="Daniels2006"/> روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tudzynski 2014"/><ref name="Heynes1994"/> ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.<ref name="Dadachova2007"/> هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.<ref name="Dadachova2008"/> == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="Heitman2005"/> '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.<ref name="Alcamo2004"/> ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.<ref name="Ulloa & Hanlin 2014"/> === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.<ref name="Redecker2006"/> فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Guarro1999"/><ref name="Taylor2000"/> مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Taylor2000"/> فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Metzenberg1990"/> گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ ضروري هوندو آهي. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل ''Morchella elata'' جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جي قسمن جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي آسانيءَ سان جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي انهن بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا وسيلي پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي ''Cyathus stercoreus''.]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref name="Linder2005"/> مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.<ref name="Trail2007"/> ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري ڪشش ثقل جي عام تيز رفتاريءَ کان 10,000 ڀيرا وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Pringle2005"/> ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.<ref name="Brodie1975"/> اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === ميوسس سان ٿيندڙ عام جنسي نسل وڌائڻ کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ پينيسيليئم (''Penicillium'') ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي اناسٽوموسس ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي قسم جي فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.{{حوالو گهربل}} ممڪن آهي ته مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ لاءِ پڻ اهي ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.{{حوالو گهربل}} == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name=Galindo2021>{{cite journal |last1=Galindo |first1=Luis Javier |last2=López-García |first2=Purificación |last3=Torruella |first3=Guifré |last4=Karpov |first4=Sergey |last5=Moreira |first5=David |title=Phylogenomics of a new fungal phylum reveals multiple waves of reductive evolution across Holomycota |journal=Nature Communications |date=17 August 2021 |volume=12 |issue=1 |page=4973 |doi=10.1038/s41467-021-25308-w |doi-access=free|pmid=34404788 |pmc=8371127 |bibcode=2021NatCo..12.4973G }}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name=Hyde2024>{{cite journal |last1=Hyde |first1=KD |title=The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa |journal=Mycosphere |date=2024 |volume=15 |issue=1 |pages=5146–6239 |doi=10.5943/mycosphere/15/1/25|hdl=1854/LU-8660838 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Moore1980>{{cite journal |vauthors=Moore RT |year=1980 |title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts |journal=Botanica Marina |volume=23 |issue=6 |pages=361–373 |doi=10.1515/bot-1980-230605|bibcode=1980BoMar..23..361M }}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Shoji2006>{{cite journal |vauthors=Shoji JY, Arioka M, Kitamoto K |title=Possible involvement of pleiomorphic vacuolar networks in nutrient recycling in filamentous fungi |journal=Autophagy |volume=2 |issue=3 |pages=226–7 |year=2006 |pmid=16874107 |doi=10.4161/auto.2695 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=ShalchianTabrizi2008>{{cite journal |vauthors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, Orr R, Ruden T, Jakobsen KS, Cavalier-Smith T |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=[[PLOS ONE]] |volume=3 |issue=5 |article-number=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008PLoSO...3.2098S}}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Smith1836>{{cite book |last1=Smith |first1=James Edward |editor1-last=Hooker |editor1-first=William Jackson |editor2-last=Berkeley |editor2-first=Miles Joseph |title=The English Flora of Sir James Edward Smith |date=1836 |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, Green & Longman |location=London, England |series=Vol. 5, part II: "Class XXIV. Cryptogamia" |page=7 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830;view=1up;seq=403 |access-date=31 March 2019 |archive-date=30 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530032849/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830&view=1up&seq=403 |url-status=live }} From p. 7: "This has arisen, I conceive, partly from the practical difficulty of preserving specimens for the herbarium, partly from the absence of any general work, adapted to the immense advances which have of late years been made in the study of Mycology."</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wijayawardene2024>{{cite journal |last1=Wijayawardene |first1=Nalin N. |last2=Hyde |first2=Kevin D. |last3=Mikhailov |first3=Kirill V. |last4=Péter |first4=Gábor |last5=Aptroot |first5=André |last6=Pires-Zottarelli |first6=Carmen L. A. |last7=Goto |first7=Bruno T. |last8=Tokarev |first8=Yuri S. |last9=Haelewaters |first9=Danny |last10=Karunarathna |first10=Samantha C. |last11=Kirk |first11=Paul M. |last12=de A. Santiago |first12=André L. C. M. |last13=Saxena |first13=Ramesh K. |last14=Schoutteten |first14=Nathan |last15=Wimalasena |first15=Madhara K. |last16=Aleoshin |first16=Vladimir V. |last17=Al-Hatmi |first17=Abdullah M. S. |last18=Ariyawansa |first18=Kahandawa G. S. U. |last19=Assunção |first19=Amanda R. |last20=Bamunuarachchige |first20=Thushara C. |last21=Baral |first21=Hans-Otto |last22=Bhat |first22=D. Jayarama |last23=Błaszkowski |first23=Janusz |last24=Boekhout |first24=Teun |last25=Boonyuen |first25=Nattawut |last26=Brysch-Herzberg |first26=Michael |last27=Cao |first27=Bin |last28=Cazabonne |first28=Jonathan |last29=Chen |first29=Xue-Mei |last30=Coleine |first30=Claudia |last31=Dai |first31=Dong-Qin |last32=Daniel |first32=Heide-Marie |last33=da Silva |first33=Suzana B. G. |last34=de Souza |first34=Francisco Adriano |last35=Dolatabadi |first35=Somayeh |last36=Dubey |first36=Manish K. |last37=Dutta |first37=Arun K. |last38=Ediriweera |first38=Aseni |last39=Egidi |first39=Eleonora |last40=Elshahed |first40=Mostafa S. |last41=Fan |first41=Xinlei |last42=Felix |first42=Juliana R. B. |last43=Galappaththi |first43=Mahesh C. A. |last44=Groenewald |first44=Marizeth |last45=Han |first45=Li-Su |last46=Huang |first46=Bo |last47=Hurdeal |first47=Vedprakash G. |last48=Ignatieva |first48=Anastasia N. |last49=Jerônimo |first49=Gustavo H. |last50=de Jesus |first50=Ana L. |last51=Kondratyuk |first51=Serhii |last52=Kumla |first52=Jaturong |last53=Kukwa |first53=Martin |last54=Li |first54=Qirui |last55=Lima |first55=Juliana L. R. |last56=Liu |first56=Xiao-Yong |last57=Lu |first57=Wenhua |last58=Lumbsch |first58=H. Thorsten |last59=Madrid |first59=Hugo |last60=Magurno |first60=Franco |last61=Marson |first61=Guy |last62=McKenzie |first62=Eric H. C. |last63=Menkis |first63=Audrius |last64=Mešić |first64=Armin |last65=Nascimento |first65=Elaine C. R. |last66=Nassonova |first66=Elena S. |last67=Nie |first67=Yong |last68=Oliveira |first68=Naasson V. L. |last69=Ossowska |first69=Emilia A. |last70=Pawłowska |first70=Julia |last71=Peintner |first71=Ursula |last72=Pozdnyakov |first72=Igor R. |last73=Premarathne |first73=Bhagya M. |last74=Priyashantha |first74=A. K. Hasith |last75=Quandt |first75=C. Alisha |last76=Queiroz |first76=Mariana B. |last77=Rajeshkumar |first77=Kunhiraman C. |last78=Raza |first78=Mubashar |last79=Roy |first79=Niranjan |last80=Samarakoon |first80=Milan C. |last81=Santos |first81=Alessandra A. |last82=Santos |first82=Lidiane A. |last83=Schumm |first83=Felix |last84=Selbmann |first84=Laura |last85=Selçuk |first85=Faruk |last86=Simmons |first86=D. Rabern |last87=Simakova |first87=Anastasia V. |last88=Smith |first88=Maudy Th. |last89=Sruthi |first89=Onden Paraparath |last90=Suwannarach |first90=Nakarin |last91=Tanaka |first91=Kazuaki |last92=Tibpromma |first92=Saowaluck |last93=Tomás |first93=Elias O. |last94=Ulukapı |first94=Merve |last95=Van Vooren |first95=Nicolas |last96=Wanasinghe |first96=Dhanushka N. |last97=Weber |first97=Evi |last98=Wu |first98=Qianzhen |last99=Yang |first99=Er Fu |last100=Yoshioka |first100=Ryuichi |last101=Youssef |first101=Noha H. |last102=Zandijk |first102=Annemarie |last103=Zhang |first103=Gui-Qing |last104=Zhang |first104=Jin-Yong |last105=Zhao |first105=Heng |last106=Zhao |first106=RuiLin |last107=Zverkov |first107=Oleg A. |last108=Thines |first108=Marco |last109=Karpov |first109=Sergey A. |title=Classes and phyla of the kingdom Fungi |journal=Fungal Diversity |date=15 October 2024 |volume=128 |issue=1 |pages=1–165 |doi=10.1007/s13225-024-00540-z|doi-access=free |hdl=20.500.11755/b10edc4e-7d19-4345-b243-ebc26bcdb98c |hdl-access=free }}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} bblcs0986lzeplurhgs7povcgukjfjo 427026 427025 2026-11-01T14:14:44Z Intisar Ali 8681 427026 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات (فزيولاجي) == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.<ref name="Moss1986"/> هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Penalva2002"/> اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ''Magnaporthe grisea'' شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Howard1991"/> اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Howard1991"/> ڌاڳيدار فنجائي ''Purpureocillium lilacinum'' پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.<ref name="Money1997"/> اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر ٽرگر دٻاءُ (''Turgor pressure'') وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.<ref name="Wang2005"/> انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.<ref name="Pereira2007"/><ref name="Schaller2007"/><ref name="Farrar1985"/> ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.<ref name="Fischer2008"/> فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.<ref name="Christensen2008"/> مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.<ref name="Money2002"/> فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، هڪ اهڙي خصوصيت آهي جيڪا جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Willensdorfer2009"/> اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.<ref name="Daniels2006"/> روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tudzynski 2014"/><ref name="Heynes1994"/> ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.<ref name="Dadachova2007"/> هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.<ref name="Dadachova2008"/> == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="Heitman2005"/> '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.<ref name="Alcamo2004"/> ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.<ref name="Ulloa & Hanlin 2014"/> === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.<ref name="Redecker2006"/> فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Guarro1999"/><ref name="Taylor2000"/> مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Taylor2000"/> فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Metzenberg1990"/> گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ ضروري هوندو آهي. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل ''Morchella elata'' جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جي قسمن جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي آسانيءَ سان جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي انهن بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا وسيلي پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي ''Cyathus stercoreus''.]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref name="Linder2005"/> مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.<ref name="Trail2007"/> ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري ڪشش ثقل جي عام تيز رفتاريءَ کان 10,000 ڀيرا وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Pringle2005"/> ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.<ref name="Brodie1975"/> اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === [[ميوسس]] ذريعي ٿيندڙ عام [[جنسي نسل وڌائڻ]] کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ ''Penicillium'' ۽ ''Aspergillus'' جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي پاڻ ۾ ميلاپ، يعني اناسٽوموسس (''Anastomosis'')، ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي نوع جي مختلف فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Intraspecific hybridization'') ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Furlaneto1992"/> ممڪن آهي ته مختلف نوعن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Interspecific hybridization'') لاءِ پڻ اهي عمل ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Schardl2003"/> == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name=Galindo2021>{{cite journal |last1=Galindo |first1=Luis Javier |last2=López-García |first2=Purificación |last3=Torruella |first3=Guifré |last4=Karpov |first4=Sergey |last5=Moreira |first5=David |title=Phylogenomics of a new fungal phylum reveals multiple waves of reductive evolution across Holomycota |journal=Nature Communications |date=17 August 2021 |volume=12 |issue=1 |page=4973 |doi=10.1038/s41467-021-25308-w |doi-access=free|pmid=34404788 |pmc=8371127 |bibcode=2021NatCo..12.4973G }}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name=Hyde2024>{{cite journal |last1=Hyde |first1=KD |title=The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa |journal=Mycosphere |date=2024 |volume=15 |issue=1 |pages=5146–6239 |doi=10.5943/mycosphere/15/1/25|hdl=1854/LU-8660838 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Moore1980>{{cite journal |vauthors=Moore RT |year=1980 |title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts |journal=Botanica Marina |volume=23 |issue=6 |pages=361–373 |doi=10.1515/bot-1980-230605|bibcode=1980BoMar..23..361M }}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Shoji2006>{{cite journal |vauthors=Shoji JY, Arioka M, Kitamoto K |title=Possible involvement of pleiomorphic vacuolar networks in nutrient recycling in filamentous fungi |journal=Autophagy |volume=2 |issue=3 |pages=226–7 |year=2006 |pmid=16874107 |doi=10.4161/auto.2695 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=ShalchianTabrizi2008>{{cite journal |vauthors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, Orr R, Ruden T, Jakobsen KS, Cavalier-Smith T |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=[[PLOS ONE]] |volume=3 |issue=5 |article-number=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008PLoSO...3.2098S}}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Smith1836>{{cite book |last1=Smith |first1=James Edward |editor1-last=Hooker |editor1-first=William Jackson |editor2-last=Berkeley |editor2-first=Miles Joseph |title=The English Flora of Sir James Edward Smith |date=1836 |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, Green & Longman |location=London, England |series=Vol. 5, part II: "Class XXIV. Cryptogamia" |page=7 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830;view=1up;seq=403 |access-date=31 March 2019 |archive-date=30 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530032849/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830&view=1up&seq=403 |url-status=live }} From p. 7: "This has arisen, I conceive, partly from the practical difficulty of preserving specimens for the herbarium, partly from the absence of any general work, adapted to the immense advances which have of late years been made in the study of Mycology."</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wijayawardene2024>{{cite journal |last1=Wijayawardene |first1=Nalin N. |last2=Hyde |first2=Kevin D. |last3=Mikhailov |first3=Kirill V. |last4=Péter |first4=Gábor |last5=Aptroot |first5=André |last6=Pires-Zottarelli |first6=Carmen L. A. |last7=Goto |first7=Bruno T. |last8=Tokarev |first8=Yuri S. |last9=Haelewaters |first9=Danny |last10=Karunarathna |first10=Samantha C. |last11=Kirk |first11=Paul M. |last12=de A. Santiago |first12=André L. C. M. |last13=Saxena |first13=Ramesh K. |last14=Schoutteten |first14=Nathan |last15=Wimalasena |first15=Madhara K. |last16=Aleoshin |first16=Vladimir V. |last17=Al-Hatmi |first17=Abdullah M. S. |last18=Ariyawansa |first18=Kahandawa G. S. U. |last19=Assunção |first19=Amanda R. |last20=Bamunuarachchige |first20=Thushara C. |last21=Baral |first21=Hans-Otto |last22=Bhat |first22=D. Jayarama |last23=Błaszkowski |first23=Janusz |last24=Boekhout |first24=Teun |last25=Boonyuen |first25=Nattawut |last26=Brysch-Herzberg |first26=Michael |last27=Cao |first27=Bin |last28=Cazabonne |first28=Jonathan |last29=Chen |first29=Xue-Mei |last30=Coleine |first30=Claudia |last31=Dai |first31=Dong-Qin |last32=Daniel |first32=Heide-Marie |last33=da Silva |first33=Suzana B. G. |last34=de Souza |first34=Francisco Adriano |last35=Dolatabadi |first35=Somayeh |last36=Dubey |first36=Manish K. |last37=Dutta |first37=Arun K. |last38=Ediriweera |first38=Aseni |last39=Egidi |first39=Eleonora |last40=Elshahed |first40=Mostafa S. |last41=Fan |first41=Xinlei |last42=Felix |first42=Juliana R. B. |last43=Galappaththi |first43=Mahesh C. A. |last44=Groenewald |first44=Marizeth |last45=Han |first45=Li-Su |last46=Huang |first46=Bo |last47=Hurdeal |first47=Vedprakash G. |last48=Ignatieva |first48=Anastasia N. |last49=Jerônimo |first49=Gustavo H. |last50=de Jesus |first50=Ana L. |last51=Kondratyuk |first51=Serhii |last52=Kumla |first52=Jaturong |last53=Kukwa |first53=Martin |last54=Li |first54=Qirui |last55=Lima |first55=Juliana L. R. |last56=Liu |first56=Xiao-Yong |last57=Lu |first57=Wenhua |last58=Lumbsch |first58=H. Thorsten |last59=Madrid |first59=Hugo |last60=Magurno |first60=Franco |last61=Marson |first61=Guy |last62=McKenzie |first62=Eric H. C. |last63=Menkis |first63=Audrius |last64=Mešić |first64=Armin |last65=Nascimento |first65=Elaine C. R. |last66=Nassonova |first66=Elena S. |last67=Nie |first67=Yong |last68=Oliveira |first68=Naasson V. L. |last69=Ossowska |first69=Emilia A. |last70=Pawłowska |first70=Julia |last71=Peintner |first71=Ursula |last72=Pozdnyakov |first72=Igor R. |last73=Premarathne |first73=Bhagya M. |last74=Priyashantha |first74=A. K. Hasith |last75=Quandt |first75=C. Alisha |last76=Queiroz |first76=Mariana B. |last77=Rajeshkumar |first77=Kunhiraman C. |last78=Raza |first78=Mubashar |last79=Roy |first79=Niranjan |last80=Samarakoon |first80=Milan C. |last81=Santos |first81=Alessandra A. |last82=Santos |first82=Lidiane A. |last83=Schumm |first83=Felix |last84=Selbmann |first84=Laura |last85=Selçuk |first85=Faruk |last86=Simmons |first86=D. Rabern |last87=Simakova |first87=Anastasia V. |last88=Smith |first88=Maudy Th. |last89=Sruthi |first89=Onden Paraparath |last90=Suwannarach |first90=Nakarin |last91=Tanaka |first91=Kazuaki |last92=Tibpromma |first92=Saowaluck |last93=Tomás |first93=Elias O. |last94=Ulukapı |first94=Merve |last95=Van Vooren |first95=Nicolas |last96=Wanasinghe |first96=Dhanushka N. |last97=Weber |first97=Evi |last98=Wu |first98=Qianzhen |last99=Yang |first99=Er Fu |last100=Yoshioka |first100=Ryuichi |last101=Youssef |first101=Noha H. |last102=Zandijk |first102=Annemarie |last103=Zhang |first103=Gui-Qing |last104=Zhang |first104=Jin-Yong |last105=Zhao |first105=Heng |last106=Zhao |first106=RuiLin |last107=Zverkov |first107=Oleg A. |last108=Thines |first108=Marco |last109=Karpov |first109=Sergey A. |title=Classes and phyla of the kingdom Fungi |journal=Fungal Diversity |date=15 October 2024 |volume=128 |issue=1 |pages=1–165 |doi=10.1007/s13225-024-00540-z|doi-access=free |hdl=20.500.11755/b10edc4e-7d19-4345-b243-ebc26bcdb98c |hdl-access=free }}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} nnxfhmthn02ou63heug7h9sojg4cplj 427028 427026 2026-11-01T14:20:44Z Intisar Ali 8681 427028 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات (فزيولاجي) == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.<ref name="Moss1986"/> هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Penalva2002"/> اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ''Magnaporthe grisea'' شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Howard1991"/> اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Howard1991"/> ڌاڳيدار فنجائي ''Purpureocillium lilacinum'' پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.<ref name="Money1997"/> اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر ٽرگر دٻاءُ (''Turgor pressure'') وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.<ref name="Wang2005"/> انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.<ref name="Pereira2007"/><ref name="Schaller2007"/><ref name="Farrar1985"/> ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.<ref name="Fischer2008"/> فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.<ref name="Christensen2008"/> مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.<ref name="Money2002"/> فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، هڪ اهڙي خصوصيت آهي جيڪا جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Willensdorfer2009"/> اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.<ref name="Daniels2006"/> روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tudzynski 2014"/><ref name="Heynes1994"/> ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.<ref name="Dadachova2007"/> هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.<ref name="Dadachova2008"/> == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="Heitman2005"/> '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.<ref name="Alcamo2004"/> ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.<ref name="Ulloa & Hanlin 2014"/> === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.<ref name="Redecker2006"/> فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Guarro1999"/><ref name="Taylor2000"/> مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Taylor2000"/> فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Metzenberg1990"/> گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ ضروري هوندو آهي. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل ''Morchella elata'' جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جي قسمن جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي آسانيءَ سان جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي انهن بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا وسيلي پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي ''Cyathus stercoreus''.]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref name="Linder2005"/> مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.<ref name="Trail2007"/> ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري ڪشش ثقل جي عام تيز رفتاريءَ کان 10,000 ڀيرا وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Pringle2005"/> ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.<ref name="Brodie1975"/> اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === [[ميوسس]] ذريعي ٿيندڙ عام [[جنسي نسل وڌائڻ]] کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ ''Penicillium'' ۽ ''Aspergillus'' جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي پاڻ ۾ ميلاپ، يعني اناسٽوموسس (''Anastomosis'')، ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي نوع جي مختلف فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Intraspecific hybridization'') ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Furlaneto1992"/> ممڪن آهي ته مختلف نوعن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Interspecific hybridization'') لاءِ پڻ اهي عمل ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Schardl2003"/> == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Olicón-Hernández et al. 2019">{{cite journal |last1=Olicón-Hernández |first1=Dario R. |last2=Araiza-Villanueva |first2=Minerva G. |last3=Pardo |first3=Juan P. |last4=Aranda |first4=Elisabet |last5=Guerra-Sánchez |first5=Guadalupe |title=New insights of ''Ustilago maydis'' as yeast model for genetic and biotechnological research: A review |journal=[[Current Microbiology]] |volume=76 |issue=8 |year=2019 |pages=917–926 |doi=10.1007/s00284-019-01629-4 |pmid=30689003 |s2cid=59307118}}</ref> <ref name=OxfordDictionary>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |title=Fungus |work=Oxford Dictionaries |access-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728023308/http://oxforddictionaries.com/definition/english/fungus |archive-date=28 July 2012 }}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Shoji2006>{{cite journal |vauthors=Shoji JY, Arioka M, Kitamoto K |title=Possible involvement of pleiomorphic vacuolar networks in nutrient recycling in filamentous fungi |journal=Autophagy |volume=2 |issue=3 |pages=226–7 |year=2006 |pmid=16874107 |doi=10.4161/auto.2695 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=ShalchianTabrizi2008>{{cite journal |vauthors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, Orr R, Ruden T, Jakobsen KS, Cavalier-Smith T |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=[[PLOS ONE]] |volume=3 |issue=5 |article-number=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008PLoSO...3.2098S}}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Smith1836>{{cite book |last1=Smith |first1=James Edward |editor1-last=Hooker |editor1-first=William Jackson |editor2-last=Berkeley |editor2-first=Miles Joseph |title=The English Flora of Sir James Edward Smith |date=1836 |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, Green & Longman |location=London, England |series=Vol. 5, part II: "Class XXIV. Cryptogamia" |page=7 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830;view=1up;seq=403 |access-date=31 March 2019 |archive-date=30 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530032849/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=msu.31293010136830&view=1up&seq=403 |url-status=live }} From p. 7: "This has arisen, I conceive, partly from the practical difficulty of preserving specimens for the herbarium, partly from the absence of any general work, adapted to the immense advances which have of late years been made in the study of Mycology."</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wijayawardene2024>{{cite journal |last1=Wijayawardene |first1=Nalin N. |last2=Hyde |first2=Kevin D. |last3=Mikhailov |first3=Kirill V. |last4=Péter |first4=Gábor |last5=Aptroot |first5=André |last6=Pires-Zottarelli |first6=Carmen L. A. |last7=Goto |first7=Bruno T. |last8=Tokarev |first8=Yuri S. |last9=Haelewaters |first9=Danny |last10=Karunarathna |first10=Samantha C. |last11=Kirk |first11=Paul M. |last12=de A. Santiago |first12=André L. C. M. |last13=Saxena |first13=Ramesh K. |last14=Schoutteten |first14=Nathan |last15=Wimalasena |first15=Madhara K. |last16=Aleoshin |first16=Vladimir V. |last17=Al-Hatmi |first17=Abdullah M. S. |last18=Ariyawansa |first18=Kahandawa G. S. U. |last19=Assunção |first19=Amanda R. |last20=Bamunuarachchige |first20=Thushara C. |last21=Baral |first21=Hans-Otto |last22=Bhat |first22=D. Jayarama |last23=Błaszkowski |first23=Janusz |last24=Boekhout |first24=Teun |last25=Boonyuen |first25=Nattawut |last26=Brysch-Herzberg |first26=Michael |last27=Cao |first27=Bin |last28=Cazabonne |first28=Jonathan |last29=Chen |first29=Xue-Mei |last30=Coleine |first30=Claudia |last31=Dai |first31=Dong-Qin |last32=Daniel |first32=Heide-Marie |last33=da Silva |first33=Suzana B. G. |last34=de Souza |first34=Francisco Adriano |last35=Dolatabadi |first35=Somayeh |last36=Dubey |first36=Manish K. |last37=Dutta |first37=Arun K. |last38=Ediriweera |first38=Aseni |last39=Egidi |first39=Eleonora |last40=Elshahed |first40=Mostafa S. |last41=Fan |first41=Xinlei |last42=Felix |first42=Juliana R. B. |last43=Galappaththi |first43=Mahesh C. A. |last44=Groenewald |first44=Marizeth |last45=Han |first45=Li-Su |last46=Huang |first46=Bo |last47=Hurdeal |first47=Vedprakash G. |last48=Ignatieva |first48=Anastasia N. |last49=Jerônimo |first49=Gustavo H. |last50=de Jesus |first50=Ana L. |last51=Kondratyuk |first51=Serhii |last52=Kumla |first52=Jaturong |last53=Kukwa |first53=Martin |last54=Li |first54=Qirui |last55=Lima |first55=Juliana L. R. |last56=Liu |first56=Xiao-Yong |last57=Lu |first57=Wenhua |last58=Lumbsch |first58=H. Thorsten |last59=Madrid |first59=Hugo |last60=Magurno |first60=Franco |last61=Marson |first61=Guy |last62=McKenzie |first62=Eric H. C. |last63=Menkis |first63=Audrius |last64=Mešić |first64=Armin |last65=Nascimento |first65=Elaine C. R. |last66=Nassonova |first66=Elena S. |last67=Nie |first67=Yong |last68=Oliveira |first68=Naasson V. L. |last69=Ossowska |first69=Emilia A. |last70=Pawłowska |first70=Julia |last71=Peintner |first71=Ursula |last72=Pozdnyakov |first72=Igor R. |last73=Premarathne |first73=Bhagya M. |last74=Priyashantha |first74=A. K. Hasith |last75=Quandt |first75=C. Alisha |last76=Queiroz |first76=Mariana B. |last77=Rajeshkumar |first77=Kunhiraman C. |last78=Raza |first78=Mubashar |last79=Roy |first79=Niranjan |last80=Samarakoon |first80=Milan C. |last81=Santos |first81=Alessandra A. |last82=Santos |first82=Lidiane A. |last83=Schumm |first83=Felix |last84=Selbmann |first84=Laura |last85=Selçuk |first85=Faruk |last86=Simmons |first86=D. Rabern |last87=Simakova |first87=Anastasia V. |last88=Smith |first88=Maudy Th. |last89=Sruthi |first89=Onden Paraparath |last90=Suwannarach |first90=Nakarin |last91=Tanaka |first91=Kazuaki |last92=Tibpromma |first92=Saowaluck |last93=Tomás |first93=Elias O. |last94=Ulukapı |first94=Merve |last95=Van Vooren |first95=Nicolas |last96=Wanasinghe |first96=Dhanushka N. |last97=Weber |first97=Evi |last98=Wu |first98=Qianzhen |last99=Yang |first99=Er Fu |last100=Yoshioka |first100=Ryuichi |last101=Youssef |first101=Noha H. |last102=Zandijk |first102=Annemarie |last103=Zhang |first103=Gui-Qing |last104=Zhang |first104=Jin-Yong |last105=Zhao |first105=Heng |last106=Zhao |first106=RuiLin |last107=Zverkov |first107=Oleg A. |last108=Thines |first108=Marco |last109=Karpov |first109=Sergey A. |title=Classes and phyla of the kingdom Fungi |journal=Fungal Diversity |date=15 October 2024 |volume=128 |issue=1 |pages=1–165 |doi=10.1007/s13225-024-00540-z|doi-access=free |hdl=20.500.11755/b10edc4e-7d19-4345-b243-ebc26bcdb98c |hdl-access=free }}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} 6ls8kdgdsul6igtj8usjeqo3h9xbvxm 427029 427028 2026-11-01T14:23:25Z Intisar Ali 8681 427029 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات (فزيولاجي) == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.<ref name="Moss1986"/> هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Penalva2002"/> اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ''Magnaporthe grisea'' شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Howard1991"/> اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Howard1991"/> ڌاڳيدار فنجائي ''Purpureocillium lilacinum'' پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.<ref name="Money1997"/> اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر ٽرگر دٻاءُ (''Turgor pressure'') وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.<ref name="Wang2005"/> انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.<ref name="Pereira2007"/><ref name="Schaller2007"/><ref name="Farrar1985"/> ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.<ref name="Fischer2008"/> فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.<ref name="Christensen2008"/> مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.<ref name="Money2002"/> فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، هڪ اهڙي خصوصيت آهي جيڪا جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Willensdorfer2009"/> اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.<ref name="Daniels2006"/> روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tudzynski 2014"/><ref name="Heynes1994"/> ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.<ref name="Dadachova2007"/> هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.<ref name="Dadachova2008"/> == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="Heitman2005"/> '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.<ref name="Alcamo2004"/> ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.<ref name="Ulloa & Hanlin 2014"/> === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.<ref name="Redecker2006"/> فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Guarro1999"/><ref name="Taylor2000"/> مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Taylor2000"/> فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Metzenberg1990"/> گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ ضروري هوندو آهي. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل ''Morchella elata'' جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جي قسمن جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي آسانيءَ سان جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي انهن بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا وسيلي پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي ''Cyathus stercoreus''.]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref name="Linder2005"/> مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.<ref name="Trail2007"/> ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري ڪشش ثقل جي عام تيز رفتاريءَ کان 10,000 ڀيرا وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Pringle2005"/> ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.<ref name="Brodie1975"/> اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === [[ميوسس]] ذريعي ٿيندڙ عام [[جنسي نسل وڌائڻ]] کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ ''Penicillium'' ۽ ''Aspergillus'' جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي پاڻ ۾ ميلاپ، يعني اناسٽوموسس (''Anastomosis'')، ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي نوع جي مختلف فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Intraspecific hybridization'') ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Furlaneto1992"/> ممڪن آهي ته مختلف نوعن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Interspecific hybridization'') لاءِ پڻ اهي عمل ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Schardl2003"/> == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Shoji2006>{{cite journal |vauthors=Shoji JY, Arioka M, Kitamoto K |title=Possible involvement of pleiomorphic vacuolar networks in nutrient recycling in filamentous fungi |journal=Autophagy |volume=2 |issue=3 |pages=226–7 |year=2006 |pmid=16874107 |doi=10.4161/auto.2695 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=ShalchianTabrizi2008>{{cite journal |vauthors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, Orr R, Ruden T, Jakobsen KS, Cavalier-Smith T |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=[[PLOS ONE]] |volume=3 |issue=5 |article-number=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008PLoSO...3.2098S}}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wijayawardene2024>{{cite journal |last1=Wijayawardene |first1=Nalin N. |last2=Hyde |first2=Kevin D. |last3=Mikhailov |first3=Kirill V. |last4=Péter |first4=Gábor |last5=Aptroot |first5=André |last6=Pires-Zottarelli |first6=Carmen L. A. |last7=Goto |first7=Bruno T. |last8=Tokarev |first8=Yuri S. |last9=Haelewaters |first9=Danny |last10=Karunarathna |first10=Samantha C. |last11=Kirk |first11=Paul M. |last12=de A. Santiago |first12=André L. C. M. |last13=Saxena |first13=Ramesh K. |last14=Schoutteten |first14=Nathan |last15=Wimalasena |first15=Madhara K. |last16=Aleoshin |first16=Vladimir V. |last17=Al-Hatmi |first17=Abdullah M. S. |last18=Ariyawansa |first18=Kahandawa G. S. U. |last19=Assunção |first19=Amanda R. |last20=Bamunuarachchige |first20=Thushara C. |last21=Baral |first21=Hans-Otto |last22=Bhat |first22=D. Jayarama |last23=Błaszkowski |first23=Janusz |last24=Boekhout |first24=Teun |last25=Boonyuen |first25=Nattawut |last26=Brysch-Herzberg |first26=Michael |last27=Cao |first27=Bin |last28=Cazabonne |first28=Jonathan |last29=Chen |first29=Xue-Mei |last30=Coleine |first30=Claudia |last31=Dai |first31=Dong-Qin |last32=Daniel |first32=Heide-Marie |last33=da Silva |first33=Suzana B. G. |last34=de Souza |first34=Francisco Adriano |last35=Dolatabadi |first35=Somayeh |last36=Dubey |first36=Manish K. |last37=Dutta |first37=Arun K. |last38=Ediriweera |first38=Aseni |last39=Egidi |first39=Eleonora |last40=Elshahed |first40=Mostafa S. |last41=Fan |first41=Xinlei |last42=Felix |first42=Juliana R. B. |last43=Galappaththi |first43=Mahesh C. A. |last44=Groenewald |first44=Marizeth |last45=Han |first45=Li-Su |last46=Huang |first46=Bo |last47=Hurdeal |first47=Vedprakash G. |last48=Ignatieva |first48=Anastasia N. |last49=Jerônimo |first49=Gustavo H. |last50=de Jesus |first50=Ana L. |last51=Kondratyuk |first51=Serhii |last52=Kumla |first52=Jaturong |last53=Kukwa |first53=Martin |last54=Li |first54=Qirui |last55=Lima |first55=Juliana L. R. |last56=Liu |first56=Xiao-Yong |last57=Lu |first57=Wenhua |last58=Lumbsch |first58=H. Thorsten |last59=Madrid |first59=Hugo |last60=Magurno |first60=Franco |last61=Marson |first61=Guy |last62=McKenzie |first62=Eric H. C. |last63=Menkis |first63=Audrius |last64=Mešić |first64=Armin |last65=Nascimento |first65=Elaine C. R. |last66=Nassonova |first66=Elena S. |last67=Nie |first67=Yong |last68=Oliveira |first68=Naasson V. L. |last69=Ossowska |first69=Emilia A. |last70=Pawłowska |first70=Julia |last71=Peintner |first71=Ursula |last72=Pozdnyakov |first72=Igor R. |last73=Premarathne |first73=Bhagya M. |last74=Priyashantha |first74=A. K. Hasith |last75=Quandt |first75=C. Alisha |last76=Queiroz |first76=Mariana B. |last77=Rajeshkumar |first77=Kunhiraman C. |last78=Raza |first78=Mubashar |last79=Roy |first79=Niranjan |last80=Samarakoon |first80=Milan C. |last81=Santos |first81=Alessandra A. |last82=Santos |first82=Lidiane A. |last83=Schumm |first83=Felix |last84=Selbmann |first84=Laura |last85=Selçuk |first85=Faruk |last86=Simmons |first86=D. Rabern |last87=Simakova |first87=Anastasia V. |last88=Smith |first88=Maudy Th. |last89=Sruthi |first89=Onden Paraparath |last90=Suwannarach |first90=Nakarin |last91=Tanaka |first91=Kazuaki |last92=Tibpromma |first92=Saowaluck |last93=Tomás |first93=Elias O. |last94=Ulukapı |first94=Merve |last95=Van Vooren |first95=Nicolas |last96=Wanasinghe |first96=Dhanushka N. |last97=Weber |first97=Evi |last98=Wu |first98=Qianzhen |last99=Yang |first99=Er Fu |last100=Yoshioka |first100=Ryuichi |last101=Youssef |first101=Noha H. |last102=Zandijk |first102=Annemarie |last103=Zhang |first103=Gui-Qing |last104=Zhang |first104=Jin-Yong |last105=Zhao |first105=Heng |last106=Zhao |first106=RuiLin |last107=Zverkov |first107=Oleg A. |last108=Thines |first108=Marco |last109=Karpov |first109=Sergey A. |title=Classes and phyla of the kingdom Fungi |journal=Fungal Diversity |date=15 October 2024 |volume=128 |issue=1 |pages=1–165 |doi=10.1007/s13225-024-00540-z|doi-access=free |hdl=20.500.11755/b10edc4e-7d19-4345-b243-ebc26bcdb98c |hdl-access=free }}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} j3gno6nic82i5zha7qbw5jim9hjw1kh 427030 427029 2026-11-01T14:26:27Z Intisar Ali 8681 427030 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات (فزيولاجي) == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.<ref name="Moss1986"/> هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Penalva2002"/> اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ''Magnaporthe grisea'' شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Howard1991"/> اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Howard1991"/> ڌاڳيدار فنجائي ''Purpureocillium lilacinum'' پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.<ref name="Money1997"/> اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر ٽرگر دٻاءُ (''Turgor pressure'') وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.<ref name="Wang2005"/> انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.<ref name="Pereira2007"/><ref name="Schaller2007"/><ref name="Farrar1985"/> ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.<ref name="Fischer2008"/> فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.<ref name="Christensen2008"/> مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.<ref name="Money2002"/> فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، هڪ اهڙي خصوصيت آهي جيڪا جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Willensdorfer2009"/> اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.<ref name="Daniels2006"/> روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tudzynski 2014"/><ref name="Heynes1994"/> ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.<ref name="Dadachova2007"/> هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.<ref name="Dadachova2008"/> == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="Heitman2005"/> '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.<ref name="Alcamo2004"/> ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.<ref name="Ulloa & Hanlin 2014"/> === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.<ref name="Redecker2006"/> فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Guarro1999"/><ref name="Taylor2000"/> مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Taylor2000"/> فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Metzenberg1990"/> گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ ضروري هوندو آهي. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل ''Morchella elata'' جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جي قسمن جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي آسانيءَ سان جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي انهن بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا وسيلي پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي ''Cyathus stercoreus''.]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref name="Linder2005"/> مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.<ref name="Trail2007"/> ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري ڪشش ثقل جي عام تيز رفتاريءَ کان 10,000 ڀيرا وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Pringle2005"/> ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.<ref name="Brodie1975"/> اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === [[ميوسس]] ذريعي ٿيندڙ عام [[جنسي نسل وڌائڻ]] کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ ''Penicillium'' ۽ ''Aspergillus'' جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي پاڻ ۾ ميلاپ، يعني اناسٽوموسس (''Anastomosis'')، ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي نوع جي مختلف فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Intraspecific hybridization'') ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Furlaneto1992"/> ممڪن آهي ته مختلف نوعن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Interspecific hybridization'') لاءِ پڻ اهي عمل ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Schardl2003"/> == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Shoji2006>{{cite journal |vauthors=Shoji JY, Arioka M, Kitamoto K |title=Possible involvement of pleiomorphic vacuolar networks in nutrient recycling in filamentous fungi |journal=Autophagy |volume=2 |issue=3 |pages=226–7 |year=2006 |pmid=16874107 |doi=10.4161/auto.2695 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} 8tty91vo2g098x7y6n7rv0v49neo5rn 427031 427030 2026-11-01T14:29:26Z Intisar Ali 8681 427031 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات (فزيولاجي) == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.<ref name="Moss1986"/> هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Penalva2002"/> اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ''Magnaporthe grisea'' شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Howard1991"/> اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Howard1991"/> ڌاڳيدار فنجائي ''Purpureocillium lilacinum'' پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.<ref name="Money1997"/> اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر ٽرگر دٻاءُ (''Turgor pressure'') وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.<ref name="Wang2005"/> انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.<ref name="Pereira2007"/><ref name="Schaller2007"/><ref name="Farrar1985"/> ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.<ref name="Fischer2008"/> فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.<ref name="Christensen2008"/> مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.<ref name="Money2002"/> فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، هڪ اهڙي خصوصيت آهي جيڪا جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Willensdorfer2009"/> اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.<ref name="Daniels2006"/> روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tudzynski 2014"/><ref name="Heynes1994"/> ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.<ref name="Dadachova2007"/> هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.<ref name="Dadachova2008"/> == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="Heitman2005"/> '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.<ref name="Alcamo2004"/> ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.<ref name="Ulloa & Hanlin 2014"/> === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.<ref name="Redecker2006"/> فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Guarro1999"/><ref name="Taylor2000"/> مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Taylor2000"/> فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Metzenberg1990"/> گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ ضروري هوندو آهي. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل ''Morchella elata'' جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جي قسمن جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي آسانيءَ سان جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي انهن بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا وسيلي پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي ''Cyathus stercoreus''.]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref name="Linder2005"/> مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.<ref name="Trail2007"/> ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري ڪشش ثقل جي عام تيز رفتاريءَ کان 10,000 ڀيرا وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Pringle2005"/> ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.<ref name="Brodie1975"/> اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === [[ميوسس]] ذريعي ٿيندڙ عام [[جنسي نسل وڌائڻ]] کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ ''Penicillium'' ۽ ''Aspergillus'' جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي پاڻ ۾ ميلاپ، يعني اناسٽوموسس (''Anastomosis'')، ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي نوع جي مختلف فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Intraspecific hybridization'') ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Furlaneto1992"/> ممڪن آهي ته مختلف نوعن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Interspecific hybridization'') لاءِ پڻ اهي عمل ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Schardl2003"/> == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name="Whittaker1969">{{cite journal |last=Whittaker |first=R. H. |title=New concepts of kingdoms or organisms |journal=Science |year=1969 |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1993 |volume=90 |issue=24 |pages=11558–11562 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558}}</ref> <!-- باقي سڀني اصل حوالن جون مڪمل وصفون هتي شامل ڪريو --> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} 3o2w7aza2s6nc0cx7fxf74pnvh9xye1 427032 427031 2026-11-01T14:30:17Z Intisar Ali 8681 427032 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات (فزيولاجي) == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.<ref name="Moss1986"/> هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Penalva2002"/> اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ''Magnaporthe grisea'' شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Howard1991"/> اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Howard1991"/> ڌاڳيدار فنجائي ''Purpureocillium lilacinum'' پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.<ref name="Money1997"/> اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر ٽرگر دٻاءُ (''Turgor pressure'') وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.<ref name="Wang2005"/> انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.<ref name="Pereira2007"/><ref name="Schaller2007"/><ref name="Farrar1985"/> ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.<ref name="Fischer2008"/> فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.<ref name="Christensen2008"/> مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.<ref name="Money2002"/> فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، هڪ اهڙي خصوصيت آهي جيڪا جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Willensdorfer2009"/> اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.<ref name="Daniels2006"/> روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tudzynski 2014"/><ref name="Heynes1994"/> ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.<ref name="Dadachova2007"/> هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.<ref name="Dadachova2008"/> == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="Heitman2005"/> '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.<ref name="Alcamo2004"/> ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.<ref name="Ulloa & Hanlin 2014"/> === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.<ref name="Redecker2006"/> فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Guarro1999"/><ref name="Taylor2000"/> مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Taylor2000"/> فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Metzenberg1990"/> گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ ضروري هوندو آهي. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل ''Morchella elata'' جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جي قسمن جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي آسانيءَ سان جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي انهن بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا وسيلي پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي ''Cyathus stercoreus''.]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref name="Linder2005"/> مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.<ref name="Trail2007"/> ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري ڪشش ثقل جي عام تيز رفتاريءَ کان 10,000 ڀيرا وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Pringle2005"/> ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.<ref name="Brodie1975"/> اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === [[ميوسس]] ذريعي ٿيندڙ عام [[جنسي نسل وڌائڻ]] کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ ''Penicillium'' ۽ ''Aspergillus'' جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي پاڻ ۾ ميلاپ، يعني اناسٽوموسس (''Anastomosis'')، ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي نوع جي مختلف فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Intraspecific hybridization'') ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Furlaneto1992"/> ممڪن آهي ته مختلف نوعن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Interspecific hybridization'') لاءِ پڻ اهي عمل ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Schardl2003"/> == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} == حوالا == === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- اصل اٺ ڪتابي حوالا هتي شامل ڪريو --> {{refend}} oc0tmg28hezdmfhewkqlaaq9ntbms48 427033 427032 2026-11-01T14:31:22Z Intisar Ali 8681 427033 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات (فزيولاجي) == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.<ref name="Moss1986"/> هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Penalva2002"/> اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ''Magnaporthe grisea'' شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Howard1991"/> اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Howard1991"/> ڌاڳيدار فنجائي ''Purpureocillium lilacinum'' پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.<ref name="Money1997"/> اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر ٽرگر دٻاءُ (''Turgor pressure'') وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.<ref name="Wang2005"/> انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.<ref name="Pereira2007"/><ref name="Schaller2007"/><ref name="Farrar1985"/> ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.<ref name="Fischer2008"/> فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.<ref name="Christensen2008"/> مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.<ref name="Money2002"/> فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، هڪ اهڙي خصوصيت آهي جيڪا جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Willensdorfer2009"/> اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.<ref name="Daniels2006"/> روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tudzynski 2014"/><ref name="Heynes1994"/> ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.<ref name="Dadachova2007"/> هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.<ref name="Dadachova2008"/> == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="Heitman2005"/> '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.<ref name="Alcamo2004"/> ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.<ref name="Ulloa & Hanlin 2014"/> === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.<ref name="Redecker2006"/> فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Guarro1999"/><ref name="Taylor2000"/> مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Taylor2000"/> فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Metzenberg1990"/> گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ ضروري هوندو آهي. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل ''Morchella elata'' جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جي قسمن جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي آسانيءَ سان جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي انهن بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا وسيلي پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي ''Cyathus stercoreus''.]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref name="Linder2005"/> مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.<ref name="Trail2007"/> ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري ڪشش ثقل جي عام تيز رفتاريءَ کان 10,000 ڀيرا وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Pringle2005"/> ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.<ref name="Brodie1975"/> اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === [[ميوسس]] ذريعي ٿيندڙ عام [[جنسي نسل وڌائڻ]] کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ ''Penicillium'' ۽ ''Aspergillus'' جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي پاڻ ۾ ميلاپ، يعني اناسٽوموسس (''Anastomosis'')، ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي نوع جي مختلف فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Intraspecific hybridization'') ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Furlaneto1992"/> ممڪن آهي ته مختلف نوعن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Interspecific hybridization'') لاءِ پڻ اهي عمل ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Schardl2003"/> == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} jq955vaccow4mjppbnsvkemxlg5eo3p 427034 427033 2026-11-01T14:33:11Z Intisar Ali 8681 427034 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فنجائي حياتياتي بادشاهت سان تعلق رکندڙ جاندار}} {{Automatic taxobox | name = فنجائي | fossil_range = وچئين [[آرڊوويسين دور]] کان موجوده زماني تائين (پر [[#ارتقا|ارتقا]] وارو حصو ڏسو) {{Fossilrange|460|0|earliest=Ediacaran}} | image = Fungi_collage.jpg | image_upright = 1.3 | image_caption = مٿئين کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، هڪ بيسيڊيومائسيٽ؛ سارڪوسائفا ڪوڪسينيا (''Sarcoscypha coccinea'')، هڪ اسڪومائسيٽ؛ ڦڦوند لڳل ماني؛ هڪ ڪائٽريڊ؛ ۽ اسپرجلَس (''Aspergillus'') جو ڪونيڊيوفور. | image_alt = پنجن قسمن جي فنجائي جون تصويرون: اڇن ٽٻڪن واري ڳاڙهي ٽوپيءَ ۽ اڇي ڏانڊيءَ وارو مشروم؛ ڪاٺ تي وڌندڙ ڳاڙهي پيالي جهڙي فنجس؛ سائي ۽ اڇي ڦڦوند لڳل مانيءَ جا ٽڪرا؛ خوردبيني گول خانا؛ ۽ خوردبيني ڪونيڊيوفور. | display_parents = 6 | taxon = Fungi | authority = مور (Moore)، 1980<ref name="Moore1980"/><ref>{{cite web|title=Record Details: Fungi R.T. Moore, Bot. Mar. 23(6): 371 (1980)|url=https://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=90154|publisher=Index Fungorum|access-date=18 June 2024}}</ref> | subdivision_ranks = ذيلي بادشاهتون ۽ فائلم | subdivision = * روزيلومائسيٽا (''Rozellomyceta'') ** روزيلومائڪوٽا (''Rozellomycota'') *** مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'') * افيليڊيومائسيٽا (''Aphelidiomyceta'') ** افيليڊيومائڪوٽا (''Aphelidiomycota'') * حقيقي فنجائي (''Eumycota'') ** ڪائٽريڊيومائسيٽا (''Chytridiomyceta'') *** نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'') *** مونوبليفرومائڪوٽا (''Monoblepharomycota'') *** ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'') ** بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا (''Blastocladiomyceta'') *** بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'') *** سانڪائٽريومائڪوٽا (''Sanchytriomycota'') ** اماسٽيگومائڪوٽا (''Amastigomycota'') *** بيسيڊيوبولومائسيٽا (''Basidiobolomyceta'') **** بيسيڊيوبولومائڪوٽا (''Basidiobolomycota'') *** اولپيڊيومائسيٽا (''Olpidiomyceta'') **** اولپيڊيومائڪوٽا (''Olpidiomycota'') *** زوپاگومائسيٽا (''Zoopagomyceta'') **** زوپاگومائڪوٽا (''Zoopagomycota'') **** اينٽوموفٿورومائڪوٽا (''Entomophthoromycota'') **** ڪڪسيلومائڪوٽا (''Kickxellomycota'') *** مورٽيريليومائسيٽا (''Mortierellomyceta'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') *** ميڪورومائسيٽا (''Mucoromyceta'') **** ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا (''Calcarisporiellomycota'') **** ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'') **** مورٽيريليومائڪوٽا (''Mortierellomycota'') **** گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') *** ڊائڪاريا (''Dikarya'') **** اينٽورائيزومائڪوٽا (''Entorrhizomycota'') **** بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') **** اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') }} '''فنجس''' (انگريزي: ''Fungus''؛ جمع: ''Fungi'' يا ''Funguses'') اهڙن [[حقيقي مرڪز وارا جاندار|حقيقي مرڪز وارن جاندارن]] جي گروهه جو ڪو به فرد آهي، جنهن ۾ [[خمير]]، [[ڦڦوند]] ۽ [[مشروم]] شامل آهن. انهن جاندارن کي حياتياتي بادشاهت '''فنجائي''' (''Fungi'') ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="Whittaker1969"/><ref name="CavalierSmith1998"/> فنجائي جي هڪ اهم خصوصيت انهن جي [[خاني جي ڀت]] ۾ [[ڪائٽِن]] (''Chitin'') جي موجودگي آهي، جيڪا انهن کي [[ٻوٽا|ٻوٽن]]، [[بيڪٽيريا]] ۽ ڪجهه [[پروٽسٽ]] جاندارن کان الڳ ڪري ٿي. جانورن وانگر فنجائي به [[غير خودغذا جاندار]] آهن؛ يعني اهي پنهنجو کاڌو پاڻ تيار ڪرڻ بدران ٻاهرين ماحول مان حل ٿيل نامياتي ماليڪيول جذب ڪري غذائيت حاصل ڪن ٿا. عام طور تي اهي پنهنجي چوڌاري [[هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪندا آهن، جيڪي نامياتي مادي کي ٽوڙي جذب ٿيڻ جي قابل بڻائيندا آهن. فنجائي [[ضِيائي تالیف]] (''Photosynthesis'') نٿا ڪن. فنجائي ۾ حرڪت جو بنيادي وسيلو واڌ آهي. البت انهن جا [[اسپور]] هوا يا پاڻيءَ وسيلي پکڙجي سگهن ٿا، ۽ ڪجهه اسپورن ۾ [[فليجيلا]] پڻ هوندا آهن. ماحولياتي نظامن ۾ فنجائي نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندارن مان آهن. انهن ۽ ٻين خصوصيتن جي بنياد تي فنجائي کي هڪ گڏيل ارتقائي نسل مان پيدا ٿيل جاندارن جو گروهه سمجهيو ويندو آهي، جنهن کي حقيقي فنجائي يا يومائڪوٽا (''Eumycota'') پڻ چيو وڃي ٿو. جديد مفهوم ۾ يومائڪوٽا فنجائي جي بادشاهت اندر هڪ وڌيڪ مخصوص ارتقائي گروهه آهي. هي گروهه [[سليم مولڊ]] ۽ [[واٽر مولڊ]] جهڙن ظاهري طور ملندڙ، پر ارتقائي لحاظ کان مختلف جاندارن کان الڳ آهي. [[سالماتي نسلي ارتقا]] جي تحقيق پڻ فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ڪري ٿي. فنجائي جي سائنسي مطالعي کي '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') يا [[فنجائي جو علم]] چيو ويندو آهي. هي اصطلاح قديم يوناني لفظ «مائڪيس» (''mykes'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. ماضيءَ ۾ مائڪالاجي کي [[نباتيات]] جي هڪ شاخ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي معلوم ٿيو آهي ته فنجائي جينياتي لحاظ کان ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جانورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا. فنجائي سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. انهن مان گهڻا پنهنجي ننڍڙي جسامت ۽ مٽيءَ يا مئل نامياتي مادي اندر لڪل زندگيءَ جي ڪري عام نظر کان اوجهل رهن ٿا. فنجائي ۾ اهڙا جاندار شامل آهن، جيڪي ٻوٽن، جانورن يا ٻين فنجائي سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه [[طفيلِي جاندار]] طور زندگي گذارين ٿا. اهي مشرومن يا ڦڦوند جي صورت ۾ تڏهن نمايان ٿين ٿا، جڏهن سندن اسپور پيدا ڪندڙ بناوتون ظاهر ٿين ٿيون. فنجائي نامياتي مادي جي تجزيي ۽ ماحول ۾ غذائي عنصرن جي گردش ۽ مٽاسٽا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٻوٽا فنجائي سان قائم ٿيندڙ [[مائڪورائيزا]] (''Mycorrhiza'') واري گڏيل حياتياتي لاڳاپي تي ڪنهن نه ڪنهن حد تائين دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> اهو عمل ماحول مان ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿو، جنهن سان [[موسمياتي تبديلي]] جي اثرن کي گهٽائڻ ۾ حصو پئجي سگهي ٿو. فنجائي قديم زماني کان انسانن جي خوراڪ جو حصو رهيا آهن، خاص طور مشرومن ۽ [[ٽرفل]] جي صورت ۾. انهن کي مانيءَ کي ڦوڪائڻ، شراب، بيئر، سويا ساس ۽ ٻين کاڌن جي [[خميرڪاري]] ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. 1940ع واري ڏهاڪي کان فنجائي مان [[اينٽي بايوٽڪ]] دوائون تيار ڪيون ويون آهن. وڌيڪ تازن دورن ۾ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ مختلف اينزائمن کي صنعتن ۽ ڪپڙا ڌوئڻ وارن صابڻن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي. فنجائي کي حياتياتي جراثيم ڪش طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن نقصانڪار گاهه، ٻوٽن جي بيمارين ۽ جيتن تي ضابطو آڻي سگهجي. ڪيترائي قسم حياتياتي طور سرگرم مرڪب پيدا ڪن ٿا، جن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ [[الڪلوئڊ]] ۽ [[پولي ڪيٽائڊ]] جهڙا مرڪب شامل آهن، جيڪي انسانن سميت جانورن لاءِ زهريلا ٿي سگهن ٿا. ڪجهه فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۾ نفسياتي اثر رکندڙ مرڪب هوندا آهن، جيڪي تفريحي نشي يا روايتي روحاني رسمن ۾ استعمال ٿيندا آهن. فنجائي انساني تيار ڪيل مواد ۽ عمارتن کي به خراب ڪري سگهن ٿا ۽ انسانن توڙي ٻين جانورن ۾ اهم بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. فنجائي سبب فصلن کي ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ چانورن جي بلاسٽ بيماري، يا خوراڪ جي خراب ٿيڻ جا اثر انساني خوراڪي فراهمي ۽ مقامي معيشتن تي پئجي سگهن ٿا. فنجائي کي فنجس ڪش دوائن، جراثيم ڪشن، آلودگي، ٻيلن جي واڍي ۽ ٻين سببن کان خطرا پڻ درپيش آهن.<ref name="Paul"/> فنجائي جي بادشاهت ۾ جاندارن جو تمام وڏو تنوع موجود آهي. انهن جي ماحولياتي ڪردار، حياتياتي چڪرن ۽ جسماني بناوتن ۾ وڏو فرق ملي ٿو، جيڪو هڪ خاني وارن آبي ڪائٽريڊن کان وٺي وڏن مشرومن تائين پکڙيل آهي. تنهن هوندي به فنجائي جي حقيقي حياتياتي تنوع بابت ڄاڻ اڃا محدود آهي. هڪ اندازي موجب فنجائي جا 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> انهن مان لڳ ڀڳ 148,000 قسمن کي سائنسي طور بيان ڪيو ويو هو، جڏهن ته 8,000 کان وڌيڪ قسم ٻوٽن لاءِ نقصانڪار ۽ گهٽ ۾ گهٽ 300 قسم انسانن ۾ بيماريون پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/><ref>{{cite journal|title=Stop neglecting fungi|journal=Nature Microbiology|year=2017|volume=2|issue=8|article-number=17120|doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120}}</ref> ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي مشهور حياتياتي درجابنديءَ جي ماهرن [[ڪارل لينيئس]]، [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] ۽ [[الياس مئگنس فريس]] جي ابتدائي ڪم کان وٺي فنجائي جي درجابندي گهڻو ڪري انهن جي جسماني بناوت، اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. [[سالماتي جينيات]] جي ترقيءَ سان [[ڊي اين اي]] جي ترتيب جي تجزيي کي درجابنديءَ ۾ شامل ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن ڪيترن پراڻن گروهن جي حيثيت بابت نوان سوال پيدا ڪيا. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ شايع ٿيل نسلي ارتقائي مطالعي فنجائي جي بادشاهت جي اندروني درجابنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. انهن مان ڪجهه درجابندين ۾ فنجائي کي هڪ ذيلي بادشاهت، ستن فائلم ۽ ڏهن ذيلي فائلم ۾ ورهايو ويو هو. بعد وارين سالماتي تحقيقن سان هن درجابنديءَ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون آهن. == نالي جو اشتقاق == انگريزي لفظ ''Fungus'' سڌو سنئون [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ «فنگس» (''fungus'') مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي. اهو لفظ قديم رومي ليکڪن [[هوريس]] ۽ [[پليني بزرگ]] جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Simpson1979"/> هن لفظ جي اصل بابت هڪ وضاحت موجب، اهو قديم يوناني لفظ «اسفونگوس» (''sphongos''؛ σφόγγος) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ اسفنج آهي. هي لفظ مشرومن ۽ ڦڦوندن جي وڏين ظاهري بناوتن ۽ شڪلين سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. ساڳي لساني پاڙ جرمن ٻوليءَ جي لفظن «شوام» (''Schwamm'') ۽ «شمل» (''Schimmel'') ۾ پڻ ملي ٿي.<ref name="Mitzka1960"/> ''مائڪالاجي'' (''Mycology'') جو اصطلاح يوناني لفظن «مائڪيس» (''mykes''؛ μύκης)، جنهن جي معنيٰ مشروم آهي، ۽ «لوگوس» (''logos''؛ λόγος)، جنهن جي معنيٰ بحث يا علم آهي، مان ٺهيو آهي. اهو فنجائي جي سائنسي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مائڪالاجي جي لاطيني صفاتي صورت «مائڪالوجيڪي» (''mycologicæ'') جو استعمال 1796ع ۾ ڪرسچن هينڊرڪ پرسون جي هڪ ڪتاب ۾ ملي ٿو.<ref name="Persoon1796"/> انگريزي ٻوليءَ ۾ اهو اصطلاح 1824ع ۾ [[رابرٽ ڪي گريول]] جي هڪ ڪتاب ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Greville1824"/> 1836ع ۾ برطانوي فطرت شناس [[مائلز جوزف برڪلي]] جي تصنيف ۾ پڻ مائڪالاجي کي فنجائي جي مطالعي طور بيان ڪيو ويو. ڪنهن مخصوص علائقي ۾ موجود سڀني فنجائي جي مجموعي کي «مائڪو بائيوٽا» (''Mycobiota'') چيو ويندو آهي. هي اصطلاح جمع جي صورت ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جي ڪا الڳ واحد صورت نه آهي.<ref>{{cite web|title=LIAS Glossary: Mycobiota|url=http://glossary.lias.net/wiki/Mycobiota|access-date=14 August 2013}}</ref> «مائڪوٽا» (''Mycota'') جو اصطلاح پڻ ڪڏهن انهيءَ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر ڪيترائي ليکڪ ان کي فنجائي جو هم معنيٰ سمجهن ٿا. «فنگا» (''Funga'') جو لفظ جانورن لاءِ «فانا» ۽ ٻوٽن لاءِ «فلورا» جي طرز تي تجويز ڪيو ويو آهي، جيئن ڪنهن علائقي جي فنجائي کي واضح نموني سڃاڻي سگهجي.<ref name="Kuhar et al. 2018"/> آگسٽ 2021ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي اسپيشيز سروائيول ڪميشن درخواست ڪئي ته «فانا ۽ فلورا» بدران «فانا، فلورا ۽ فنگا» جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي، جيئن حياتياتي تنوع جي قانونن ۽ پاليسين ۾ فنجائي کي پڻ مناسب سڃاڻپ ملي.<ref>{{cite web|title=IUCN SSC Acceptance of Fauna Flora Funga|url=https://www.iucn.org/sites/dev/files/statement-3f.pdf|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2021}}</ref> == خصوصيتون == [[File:HYPHAE.png|thumb|upright=1.35|'''فنجائي جي هائفا جا خانا:''' هائفا جي ڀت، سيپٽم، مائٽوڪانڊريون، ويڪيول، ارگوسٽيرول جو قلم، رائبوسوم، مرڪز، اينڊوپلازمي جال، چرٻيءَ وارو جسم، پلازما جھلي، اسپٽزنڪورپر ۽ گولجي بناوت.]] [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|upright=1.35|فنجائي جي حياتياتي چڪر جو خاڪو، جنهن ۾ اعليٰ فنجائي ۾ ملندڙ ٻٽي مرڪزي حالت ڏيکاريل آهي.]] سالماتي طريقن جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، جن کي جاندارن جي ارتقائي لاڳاپن جي تجزيي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، درجابنديءَ جا ماهر فنجائي کي ٻوٽن جي بادشاهت جو حصو سمجهندا هئا. ان جو سبب سندن زندگي گذارڻ جي طريقي، ظاهري بناوت ۽ واڌ ويجهه ۾ موجود هڪجهڙايون هيون. ٻوٽا ۽ فنجائي ٻئي گهڻو ڪري هڪ هنڌ بيٺل رهن ٿا ۽ انهن جي جسماني بناوت توڙي واڌ جي انداز ۾ ڪجهه مشابهتون ملن ٿيون. جيتوڻيڪ اها درجابندي درست نه آهي، تڏهن به عام ماڻهن ۾ فنجائي کي ٻوٽا سمجهڻ وارو تصور اڃا موجود آهي. ان جو هڪ سبب تاريخي درجابندي ۽ ٻوٽن سان ظاهري هڪجهڙائي آهي.<ref>{{cite journal|author=Bulunuz N, Jarrett O, Bulunuz M|title=Fifth-Grade Elementary School Students' Conceptions and Misconceptions about the Fungus Kingdom|journal=Journal of Turkish Science Education|year=2008}}</ref> ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اڪثر مٽيءَ ۾ وڌن ٿا. مشرومن جي صورت ۾ اهي نمايان ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن ڪائي جهڙن ٻوٽن سان ملندڙ هونديون آهن. هاڻي فنجائي کي ٻوٽن ۽ جانورن کان الڳ بادشاهت سمجهيو وڃي ٿو. اندازي موجب، فنجائي ۽ جانورن جي ارتقائي شاخن جي الڳ ٿيڻ جو عمل لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ، نيوپروٽيروزوئڪ دور جي شروعات جي آس پاس ٿيو هو.<ref name="Bruns2006"/><ref name="Baldauf1993"/> فنجائي جون ڪجهه جسماني، حياتياتي ڪيميائي ۽ جينياتي خاصيتون ٻين جاندارن سان گڏيل آهن، جڏهن ته ٻيون خصوصيتون رڳو فنجائي ۾ ملن ٿيون. اهي خاصيتون فنجائي کي ٻين حياتياتي بادشاهتن کان واضح طور الڳ ڪن ٿيون. === ٻين جاندارن سان گڏيل خاصيتون === * '''حقيقي مرڪز وارن جاندارن سان:''' فنجائي جي خانن ۾ جھليءَ سان گهيريل مرڪز هوندو آهي، جنهن ۾ [[ڪروموسوم]] موجود هوندا آهن. انهن ڪروموسومن ۾ ڊي اين اي هوندو آهي، جنهن جا غير ڪوڊ ڪندڙ حصا «انٽرون» (''Introns'') ۽ ڪوڊ ڪندڙ حصا «ايڪسون» (''Exons'') سڏبا آهن. فنجائي جي خانن ۾ مائٽوڪانڊريا، اسٽيرول تي مشتمل جھليون ۽ 80 ايس قسم جا رائبوسوم پڻ هوندا آهن. انهن ۾ حل ٿيندڙ ڪاربوهائيڊريٽ ۽ ذخيرو ٿيندڙ مرڪب، جهڙوڪ مينيٽول، ٽريهالوز ۽ گلائڪوجن، موجود هوندا آهن. * '''جانورن سان:''' فنجائي ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن. اهي غير خودغذا جاندار آهن ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ اڳواٽ ٺهيل نامياتي مرڪبن تي دارومدار رکن ٿا. * '''ٻوٽن سان:''' فنجائي ۾ خاني جي ڀت ۽ ويڪيول موجود هوندا آهن. اهي جنسي ۽ غير جنسي ٻنهي طريقن سان نسل وڌائيندا آهن. فرنس ۽ ڪائي جهڙن ابتدائي ٻوٽن وانگر فنجائي پڻ اسپور پيدا ڪندا آهن. ڪائي ۽ الجي وانگر انهن جي مرڪزن ۾ عام طور ڪروموسومن جو هڪڙو مجموعو هوندو آهي. * '''يوگلينائيڊن ۽ بيڪٽيريا سان:''' اعليٰ فنجائي، يوگلينائيڊ ۽ ڪجهه بيڪٽيريا ايل-لائسين نالي امينو تيزاب هڪ مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستي وسيلي ٺاهيندا آهن، جنهن کي الفا امينو ايڊيپيٽ رستو (''α-aminoadipate pathway'') چيو ويندو آهي.<ref name="Zabriskie2000"/><ref name="Xu2006"/> * '''روشني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت:''' ڪجهه ٻوٽن ۽ جانورن وانگر فنجائي جا هڪ سئو کان وڌيڪ قسم [[حياتياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref name="Desjardin 2010"/> === فنجائي جون مخصوص خاصيتون === * '''هائفا جي بناوت:''' گهڻين فنجائي جا خانا ڊگها، نلڪيءَ جهڙا ۽ ڌاڳي نما هوندا آهن، جن کي «هائفا» (''Hyphae'') چيو ويندو آهي. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا ۽ انهن جي واڌ گهڻو ڪري ڇيڙن کان ٿيندي آهي. هر وڌندڙ ڇيڙي تي ننڍڙين جھليءَ وارن ٿيلهين جو مجموعو هوندو آهي، جن ۾ پروٽين، چرٻيون ۽ ٻيا نامياتي ماليڪيول موجود هوندا آهن. هن مجموعي کي «اسپٽزنڪورپر» (''Spitzenkörper'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ اومي سائٽ ٻئي هائفا جهڙن ڌاڳيدار خانن جي صورت ۾ وڌندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪجهه ڌاڳيدار سائي الجي جي واڌ خانن جي قطار اندر بار بار ورهاست سان ٿيندي آهي. * '''هڪ خاني واري صورت:''' ڪجهه فنجائي خمير جي صورت ۾ هڪ خاني وارا هوندا آهن ۽ هائفا نه ٺاهيندا آهن. اهي ڪليون ڪڍڻ يا خاني جي ورهاست ذريعي نسل وڌائيندا آهن. «ڊائمورفڪ فنجائي» (''Dimorphic fungi'') ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ موجب خمير ۽ هائفا واري صورت جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. * '''خاني جي ڀت:''' فنجائي جي خاني جي ڀت ڪائٽن ۽ گلوڪن جي گڏيل بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. گلوڪن ٻوٽن ۾ پڻ ملن ٿا، جڏهن ته ڪائٽن جو مادو جوڙيدار پيرن وارن جانورن جي ٻاهرين ڍانچي ۾ پڻ موجود هوندو آهي. پر فنجائي اهي جاندار آهن، جيڪي انهن ٻنهي بناوتي ماليڪيولن کي پنهنجي خاني جي ڀت ۾ گڏ استعمال ڪن ٿا. ٻوٽن ۽ اومي سائٽن جي ابتڙ فنجائي جي خاني جي ڀت ۾ سيلولوز موجود نه هوندو آهي. [[File:Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg|thumb|right|اومفالوٽس نيدي فارمس (''Omphalotus nidiformis'')، هڪ حياتياتي روشني پيدا ڪندڙ مشروم.]] گهڻين فنجائي ۾ پاڻي ۽ غذائي جزن کي ڊگهي فاصلي تائين پهچائڻ جو اهڙو اثرائتو نظام موجود نه هوندو آهي، جهڙو ڪيترن ٻوٽن ۾ زائلم ۽ فلوئم جي صورت ۾ هوندو آهي. هن کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ آرميليريا (''Armillaria'')، «رائيزومارف» (''Rhizomorphs'') نالي بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ انهن جهڙا ڪجهه ڪم پڻ ڪن ٿيون.<ref name="Mikhail2005"/> حقيقي مرڪز وارا جاندار هجڻ سبب فنجائي وٽ ٽرپين (''Terpenes'') ٺاهڻ جو هڪ حياتياتي ڪيميائي رستو موجود هوندو آهي، جنهن ۾ ميوالونڪ تيزاب ۽ پائروفاسفيٽ بنيادي ڪيميائي جزن طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Keller2005"/> ٻوٽن ۽ ڪجهه ٻين جاندارن ۾ ٽرپين ٺاهڻ جو هڪ اضافي رستو پڻ موجود هوندو آهي، جيڪو ڪلوروپلاسٽن اندر ڪم ڪندو آهي. فنجائي ۽ جانورن ۾ ڪلوروپلاسٽ موجود نه هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ اهو اضافي رستو نه هوندو آهي.<ref name="Wu2007"/> فنجائي ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽ (''Secondary metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي بناوت ۾ ٻوٽن جي پيدا ڪيل مرڪبن سان هڪجهڙا يا تمام گهڻو ملندڙ هوندا آهن.<ref name="Keller2005"/> انهن مرڪبن کي ٺاهيندڙ ڪيترائي نباتاتي ۽ فنجائي اينزائم پنهنجي امينو تيزابي ترتيب ۽ ٻين خصوصيتن ۾ مختلف هوندا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوٽن ۽ فنجائي ۾ اهڙن اينزائمن جا ارتقائي اصل الڳ رهيا آهن ۽ انهن ۾ هڪجهڙيون خصوصيتون آزادانه طور ارتقا پذير ٿيون آهن. هن عمل کي «هم رخ ارتقا» (''Convergent evolution'') چيو ويندو آهي.<ref name="Keller2005"/><ref name="Tudzynski2005"/> == حياتياتي تنوع == [[File:Fungus in a Wood.JPG|thumb|وڻ جي ٿڙ تي وڌندڙ [[تختي جهڙيون فنجائي|بريڪيٽ فنجائي]].]] فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ وڌن ٿيون. انهن ۾ انتهائي سخت ماحول پڻ شامل آهن، جهڙوڪ [[ريگستاني فنجائي|ريگستان]]، لوڻ جي تمام گهڻي مقدار وارا علائقا،<ref name="Vaupotic2008"/> [[آئن ساز تابڪاري]] وارا ماحول،<ref name="Dadachova2007"/> ۽ [[اونهو سمنڊ|اونهي سمنڊ]] جي تري ۾ گڏ ٿيندڙ رسوبي مادا.<ref name="Raghukumar1998"/> ڪجهه فنجائي خلائي سفر دوران ملندڙ شديد [[بالابنفشي تابڪاري]] ۽ [[ڪائناتي تابڪاري]] کي پڻ برداشت ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Sancho2007"/> گهڻيون فنجائي خشڪيءَ تي وڌن ٿيون، پر ڪيترائي قسم جزوي يا مڪمل طور آبي ماحول ۾ زندگي گذارين ٿا. انهن ۾ ڪائٽريڊ فنجائي جا قسم، جهڙوڪ بيٽراڪوڪائٽريئم ڊينڊروبيٽيڊس (''Batrachochytrium dendrobatidis'') ۽ بيٽراڪوڪائٽريئم سلامينڊريوورانس (''Batrachochytrium salamandrivorans'') شامل آهن. اهي [[طفيلِي جاندار|طفيلِي]] فنجائي آهن، جن سبب سڄي دنيا ۾ [[ٻٽي حياتي وارا جانور|ٻٽي حياتي وارن جانورن]] جي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهي جاندار پنهنجي حياتياتي چڪر جو هڪ حصو حرڪت ڪندڙ اسپورن، يعني زوواسپورن (''zoospores'')، جي صورت ۾ گذارين ٿا. انهن جي مدد سان اهي پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري پنهنجي ميزبان جانور جي جسم ۾ داخل ٿين ٿا.<ref name="Fisher et al. 2020"/> آبي فنجائي جا ٻيا مثال سمنڊ جي گرم پاڻيءَ وارن هائيڊروٿرمل (''hydrothermal'') علائقن ۾ رهندڙ فنجائي آهن.<ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020"/> [[File:White fungus in wood chips.jpg|thumb|left|آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جي هڪ باغ ۾ ڪاٺ جي ٽڪرن مان ٺهيل ملچ تي پکڙيل اڇي فنجائي.<ref>{{cite web |title=Fungi in Mulches and Composts |url=https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |website=University of Massachusetts Amherst |date=6 March 2015 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215220016/https://ag.umass.edu/landscape/fact-sheets/fungi-in-mulches-composts |url-status=live }}</ref>]] 2020ع تائين درجابنديءَ جي ماهرن فنجائي جا لڳ ڀڳ 148,000 قسم سائنسي طور بيان ڪيا هئا،<ref name="Cheek et al. 2020"/> پر فنجائي جي بادشاهت جو عالمي حياتياتي تنوع اڃا مڪمل طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Mueller2006"/> 2017ع جي هڪ اندازي موجب فنجائي جا مجموعي طور 22 لک کان 38 لک تائين قسم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lucking2017"/> هر سال دريافت ٿيندڙ فنجائي جي نون قسمن جو تعداد وڌندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪو اڳ ساليانو 1,000 کان 1,500 نوان قسم بيان ڪيا ويندا هئا، جڏهن ته بعد ۾ اهو انگ لڳ ڀڳ 2,000 تائين پهتو. 2016ع ۾ 2,500 کان وڌيڪ نوان قسم بيان ڪيا ويا. 2019ع ۾ فنجائي جا 1,882 نوان قسم سائنسي طور بيان ٿيا ۽ اندازو لڳايو ويو ته 90 سيڪڙو کان وڌيڪ فنجائي جا قسم اڃا اڻڄاتل آهن.<ref name="Cheek et al. 2020"/> 2020ع ۾ 2,905 نوان قسم بيان ڪيا ويا، جيڪو ان وقت نون فنجائي نالن جو سڀ کان وڏو ساليانو رڪارڊ هو.<ref name="Wang et al. 2021"/> [[فنجائي جو علم|مائڪالاجي]] ۾ فنجائي جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي طور مختلف طريقا ۽ تصور استعمال ڪيا ويا آهن. روايتي طور [[جاندارن جي ظاهري بناوت|مورفولاجي]]، يعني جسماني بناوت جي خصوصيتن، جي بنياد تي درجابنديءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي. انهن خصوصيتن ۾ اسپورن جي جسامت، شڪل ۽ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون شامل آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} فنجائي جي قسمن کي انهن جي [[حياتياتي ڪيميا|حياتياتي ڪيميائي]] ۽ [[جسماني فعليات|فعلياتي]] خصوصيتن جي بنياد تي پڻ الڳ ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ مخصوص ڪيميائي مرڪبن کي ميٽابولزم ۾ استعمال ڪرڻ جي صلاحيت يا [[مشرومن جي سڃاڻپ ۾ ڪيميائي تجربا|ڪيميائي تجربن]] تي سندن ردعمل. [[حياتياتي نوع جو تصور]] قسمن جي سڃاڻپ انهن جي پاڻ ۾ جنسي ميلاپ ۽ نسل پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي بنياد تي ڪري ٿو. [[سالماتي حياتيات]] جي طريقن، جهڙوڪ [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]]، فنجائي جي تنوع جي مطالعي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بڻايو آهي. انهن طريقن سان مختلف درجابندي وارن گروهن ۾ [[جينياتي تنوع]] جي اندازن جي درستگي پڻ بهتر ٿي آهي.<ref name="Hibbett2007"/> == فنجائي جو علم == {{مک|فنجائي جو علم}} [[File:Pier Antonio Micheli.jpg|thumb|upright=0.7|1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] فنجائي بابت پنهنجون اهم سائنسي وضاحتون شايع ڪيون.]] '''مائڪالاجي''' (''Mycology'') [[حياتيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ فنجائي جو منظم سائنسي مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ فنجائي جون جينياتي ۽ حياتياتي ڪيميائي خصوصيتون، درجابندي، انساني استعمال، دوائن ۽ خوراڪ جا ذريعا، مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي اثر رکندڙ مادا، ۽ انهن سان لاڳاپيل خطرا، جهڙوڪ زهريلا اثر ۽ انفيڪشن، شامل آهن. [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] يا فائٽوپيٿالاجي (''Phytopathology'') هن علم سان ويجهڙائي رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي جاندار فنجائي آهن.<ref name="Struck2006"/> انسانن پاران فنجائي جو استعمال تاريخ کان اڳ واري زماني تائين پهچي ٿو. [[اوٽزي برفاني انسان]]، جيڪو لڳ ڀڳ 5,300 سال پراڻو [[نئون پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] جو محفوظ ٿيل انساني لاش آهي ۽ آسٽريا جي الپس جبلن ۾ برف هيٺ مليو هو، پنهنجي سامان ۾ پولي پور مشرومن جا ٻه قسم کڻي رهيو هو. انهن مان هڪ ''Fomes fomentarius'' ممڪن طور باهه ٻارڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ٻيو ''Piptoporus betulinus'' شايد طبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Peintner1998"/> قديم زماني کان ماڻهو هزارين سالن تائين فنجائي کي خوراڪ جي تياريءَ ۾ استعمال ڪندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ ڪيترن موقعن تي انهن کي فنجائي جي حياتياتي ڪردار جي ڄاڻ نه هوندي هئي. انهن جو استعمال خمير سان ڦوڪيل ماني ۽ خمير ٿيل مشروبات جي تياريءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه قديم لکتن ۾ فصلن جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا غالباً بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي سبب ٿيندي هئي.{{sfn|Ainsworth|1976|p=1}} === تاريخ === سترهين صديءَ ۾ [[خوردبين]] جي ترقيءَ کان پوءِ مائڪالاجي هڪ منظم سائنسي علم طور اڀرڻ لڳو. جيتوڻيڪ فنجائي جا اسپور پهريون ڀيرو 1588ع ۾ [[جامباتيستا ڊيلا پورٽا]] ڏٺا هئا، پر مائڪالاجي جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي ڪم 1729ع ۾ [[پيئر انتونيو ميڪيلي]] جي ڪتاب ''Nova plantarum genera'' جي اشاعت کي سمجهيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=1–2}} ميڪيلي نه رڳو فنجائي جا اسپور ڏٺا، پر اهو پڻ ظاهر ڪيو ته مناسب حالتن ۾ اهي اسپور ساڳئي قسم جي فنجائي ۾ وڌي سگهن ٿا، جنهن مان اهي پيدا ٿيا هئا.{{sfn|Ainsworth|1976|p=18}} [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي ڪتاب ''Species plantarum''، جيڪو 1753ع ۾ شايع ٿيو، ۾ [[ٻٽي نالي وارو سائنسي نظام]] استعمال ڪيو. هن نظام کي اڳتي وڌائيندي ڊچ عالم [[ڪرسچن هينڊرڪ پرسون]] (1761ع–1836ع) مشرومن جي پهرين اهم درجابندي قائم ڪئي. سندس ڪم جي اهميت سبب کيس جديد مائڪالاجي جي باني شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بعد ۾ [[الياس مئگنس فريس]] (1794ع–1878ع) اسپورن جي رنگ ۽ خوردبيني خاصيتن جي بنياد تي فنجائي جي درجابنديءَ کي وڌيڪ ترقي ڏني. اهي طريقا اڄ به درجابنديءَ جي مطالعي ۾ استعمال ٿين ٿا. سترهين کان اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين مائڪالاجي ۾ ٻين اهم عالمن ۾ [[مائلز جوزف برڪلي]]، [[آگسٽ ڪارل جوزف ڪورڊا]]، [[انتون ڊي باري]]، ڀائر [[لوئي ريني ٽولاسن]] ۽ [[چارلس ٽولاسن]]، [[آرٿر هينري ريجينالڊ بلر]]، [[ڪرٽس گيٽس لائيڊ]] ۽ [[پيئر اينڊريا ساڪارڊو]] شامل هئا. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ [[حياتياتي ڪيميا]]، [[جينيات]]، [[سالماتي حياتيات]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ڊي اين اي جي ترتيب معلوم ڪرڻ]] ۽ [[نسلي ارتقائي تجزيو]] جي ترقيءَ فنجائي جي ارتقائي لاڳاپن ۽ [[حياتياتي تنوع]] بابت نئين ڄاڻ فراهم ڪئي. انهن تحقيقن روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل ڪيترين درجابندين کي پڻ چئلينج ڪيو.<ref name="Hawksworth2006"/> == جسماني بناوت (مارفالاجي) == === خوردبيني بناوتون === [[File:Penicillium labeled cropped.jpg|thumb|upright=1.5|right|ماحول مان حاصل ڪيل ''Penicillium'' جي خوردبيني تصوير، جنهن ۾ هي بناوتون ڏيکاريل آهن: # [[هائفا]] # [[ڪونيڊيوفور]] # [[فائيليڊ]] # [[ڪونيڊيا]] # [[سيپٽم|سيپٽا]] ]] گهڻيون فنجائي '''هائفا''' (''Hyphae'') جي صورت ۾ وڌن ٿيون. هائفا ڊگهيون، نلڪيءَ جهڙيون ۽ ڌاڳيدار بناوتون هونديون آهن، جن جو قطر عام طور 2 کان 10 [[مائڪروميٽر]] هوندو آهي، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه ڪيترن سينٽي ميٽرن تائين پهچي سگهي ٿي. هائفا جي واڌ ان جي ڇيڙي، يعني ايپيڪس (''Apex'')، کان ٿيندي آهي. نيون هائفا اڪثر موجوده هائفا جي پاسن مان نوان ڇيڙا نڪرڻ سبب پيدا ٿينديون آهن، جنهن کي شاخ بندي يا برانچنگ (''Branching'') چيو ويندو آهي. ڪڏهن وڌندڙ ڇيڙو ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻه متوازي وڌندڙ هائفا پڻ ٺاهي سگهي ٿو.<ref name="Harris2008"/> هائفا ڪڏهن هڪٻئي سان رابطي ۾ اچڻ تي پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون. هن عمل کي هائفا جو ميلاپ يا اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. اهڙن واڌ وارن عملن سان هائفا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڄار ٺهي ٿو، جنهن کي '''مائسيليئم''' (''Mycelium'') چيو ويندو آهي.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=30}} هائفا ٻن بنيادي قسمن جون ٿي سگهن ٿيون: سيپٽا واريون (''Septate'') ۽ ڪوئينوسائٽڪ (''Coenocytic''). سيپٽا وارين هائفا ۾ اندروني پار ديوارون موجود هونديون آهن، جيڪي هائفا کي مختلف خانن يا حصن ۾ ورهائينديون آهن. انهن ديوارن کي سيپٽا (''Septa'') چيو ويندو آهي ۽ هر حصي ۾ هڪ يا وڌيڪ مرڪز ٿي سگهن ٿا. ڪوئينوسائٽڪ هائفا ۾ اهڙيون ورهائيندڙ ديوارون موجود نه هونديون آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=51}} سيپٽا ۾ ننڍڙا سوراخ هوندا آهن، جن مان [[سائٽوپلازم]]، [[خاني جا عضوا]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن مرڪز پڻ هڪ حصي کان ٻئي حصي تائين گذري سگهن ٿا. بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'') واري فائلم ۾ ڊولي پور سيپٽم (''Dolipore septum'') اهڙي بناوت جو مثال آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=57}} ڪوئينوسائٽڪ هائفا بنيادي طور گهڻن مرڪزن تي مشتمل وڏن گڏيل خانن جهڙيون هونديون آهن.<ref name="Chang2004"/> ڪيترين فنجائي جي قسمن زنده ميزبانن مان غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ مخصوص هائفا واريون بناوتون پيدا ڪيون آهن. انهن ۾ ٻوٽن تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ فنجائي جا هاسٽوريا (''Haustoria'') شامل آهن.<ref name="Bozkurt et al. 2020"/> ساڳيءَ طرح ڪيترين [[مائڪورائيزا]] ٺاهيندڙ فنجائي ۾ آربسڪيول (''Arbuscules'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ميزبان ٻوٽي جي خانن اندر داخل ٿي غذائي جزن جي مٽاسٽا ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="Parniske2008"/> فنجائي ارتقائي لحاظ کان اوپيسٿوڪونٽ (''Opisthokont'') جاندارن جي گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جن جي هڪ بنيادي ارتقائي خاصيت پوئين پاسي هڪ فليجيلم جي موجودگي آهي. تنهن هوندي به ڪائٽريڊن ۽ بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن کان سواءِ ٻين فنجائي جي وڏن گروهن پنهنجي ارتقا دوران اهو پوئين پاسي وارو فليجيلم وڃائي ڇڏيو آهي.<ref name="Spatafora2016"/><ref name="Steenkamp2006"/> فنجائي ٻين حقيقي مرڪز وارن جاندارن کان ان لحاظ کان پڻ مختلف آهن ته انهن جي خاني جي ڀت ۾ گلوڪن، جهڙوڪ بيٽا-1،3-گلوڪن (''β-1,3-glucan'')، ۽ ٻين عام مرڪبن سان گڏ ڪائٽن (''Chitin'') نالي حياتياتي پوليمر پڻ موجود هوندو آهي.<ref name="Gow et al. 2017"/> === ظاهري بناوتون === [[File:Armillaria ostoyae MO.jpg|right|thumb|''Armillaria solidipes'' جا مشروم.]] فنجائي جا مائسيليئم ڪڏهن ڪڏهن اگهاڙي اک سان پڻ نظر اچي سگهن ٿا. اهي مختلف سطحن ۽ نامياتي مادَن تي وڌن ٿا، جهڙوڪ آليون ڀتيون ۽ خراب ٿيل خوراڪ، جتي انهن کي عام طور ڦڦوند چيو ويندو آهي. ليبارٽريءَ ۾ [[پيٽري ڊش]] اندر ٺوس [[آگار]] تي وڌايل مائسيليئم کي عام طور ڪالوني (''Colony'') چيو ويندو آهي. انهن ڪالونين جي واڌ جون شڪليون ۽ رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. رنگن جو تعلق اسپورن يا رنگ پيدا ڪندڙ حياتياتي مادَن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيون خاصيتون فنجائي جي قسمن يا گروهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.{{sfn|Hanson|2008|pp=127–141}} ڪجهه فنجائي جون انفرادي ڪالونيون حيرت انگيز جسامت ۽ عمر تائين پهچي سگهن ٿيون. مثال طور ''Armillaria solidipes'' جي هڪ ڪلونل ڪالوني 900 هيڪٽرن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان جي عمر لڳ ڀڳ 9,000 سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Ferguson2003"/> '''اپوٿيسيئم''' (''Apothecium'') اسڪومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ لاءِ هڪ اهم مخصوص بناوت آهي. اها عام طور پيالي جهڙي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري اگهاڙي اک سان ڏسي سگهجي ٿي. ان ۾ هائمينيئم (''Hymenium'') نالي بافتن جي پرت موجود هوندي آهي، جنهن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانا هوندا آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=204–205}} بيسيڊيومائسيٽن جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون، جن کي بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarps'') چيو ويندو آهي، ۽ ڪجهه اسڪومائسيٽن جون اهڙيون بناوتون تمام وڏيون ٿي سگهن ٿيون. انهن مان ڪيترائي عام طور مشرومن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. == واڌ ۽ فعليات (فزيولاجي) == [[File:DecayingPeachSmall.gif|frame|left|ڇهن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ هر ٻارهن ڪلاڪن جي وقفي سان ورتل تصويرن ۾ خراب ٿيندڙ آڙو تي ڦڦوند جي واڌ ڏيکاريل آهي.]] فنجائي جي واڌ ٺوس مادَن جي مٿان يا اندر هائفا جي صورت ۾، يا آبي ماحول ۾ هڪ خاني واري صورت ۾ ٿيندي آهي. اهي ٻئي واڌ جون صورتون غذائي جزن کي اثرائتي نموني حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ سطح جي ايراضيءَ ۽ حجم جو تناسب گهڻو هوندو آهي.<ref name="Moss1986"/> هائفا خاص طور ٺوس سطحن تي وڌڻ ۽ انهن جي اندر يا جاندارن جي بافتن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ موزون هونديون آهن.<ref name="Penalva2002"/> اهي ڪافي ميڪانيڪي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري سگهن ٿيون. مثال طور ڪيترائي ٻوٽن جا بيماري پيدا ڪندڙ جاندار، جن ۾ ''Magnaporthe grisea'' شامل آهي، '''اپريسوريئم''' (''Appressorium'') نالي بناوت ٺاهين ٿا، جيڪا ٻوٽي جي بافتن ۾ سوراخ ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Howard1991"/> اپريسوريئم پاران ٻوٽي جي ٻاهرين پرت، يعني ايپيڊرمس (''Epidermis'')، تي وڌو ويندڙ دٻاءُ 8 ميگاپاسڪل کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Howard1991"/> ڌاڳيدار فنجائي ''Purpureocillium lilacinum'' پڻ اهڙي بناوت استعمال ڪري نيميٽوڊن جي آنن ۾ داخل ٿيندي آهي.<ref name="Money1997"/> اپريسوريئم جو ميڪانيڪي دٻاءُ انهن فعلياتي عملن سبب پيدا ٿيندو آهي، جيڪي خاني اندر ٽرگر دٻاءُ (''Turgor pressure'') وڌائين ٿا. انهن عملن ۾ گليسرول (''Glycerol'') جهڙا اسمولائٽ (''Osmolytes'') پيدا ڪرڻ شامل آهي.<ref name="Wang2005"/> انهن موافقتن سان گڏ فنجائي ماحول ۾ هائيڊرولائٽڪ اينزائم (''Hydrolytic enzymes'') پڻ خارج ڪن ٿيون. اهي اينزائم وڏن نامياتي ماليڪيولن، جهڙوڪ [[پولي سيڪرائيڊ]]، [[پروٽين]] ۽ [[چرٻيون]]، کي ننڍن ماليڪيولن ۾ ٽوڙين ٿا، جيڪي پوءِ غذائي جزن طور جذب ٿي سگهن ٿا.<ref name="Pereira2007"/><ref name="Schaller2007"/><ref name="Farrar1985"/> ڌاڳيدار فنجائي جي وڏي اڪثريت قطبي انداز ۾ وڌندي آهي، يعني هائفا جي ڇيڙي کان هڪ مخصوص رخ ۾ ڊگهي ٿيندي آهي.<ref name="Fischer2008"/> فنجائي جي واڌ جا ٻيا طريقا پڻ آهن، جهڙوڪ انٽرڪيلري واڌ (''Intercalary extension'')، جنهن ۾ هائفا جا ڇيڙي کان هيٺ موجود حصا ڊگها ٿيندا آهن. اها صورت ڪجهه اينڊوفائٽڪ (''Endophytic'') فنجائي ۾ ملي ٿي.<ref name="Christensen2008"/> مشرومن جي ڏانڊين ۽ ٻين وڏن عضون جي ٺهڻ دوران حجم ۾ واڌ پڻ ٿيندي آهي.<ref name="Money2002"/> فنجائي ۾ گهڻ خاني بناوتن جي واڌ، جن ۾ جسماني ۽ نسلي خانا شامل هوندا آهن، هڪ اهڙي خصوصيت آهي جيڪا جانورن ۽ ٻوٽن ۾ پڻ آزادانه طور ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Willensdorfer2009"/> اهڙين گهڻ خاني بناوتن جا ڪيترائي ڪم آهن، جن ۾ جنسي اسپورن کي پکيڙڻ لاءِ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهڻ، سطحن تي آباد ٿيڻ لاءِ بائيوفلم (''Biofilm'') پيدا ڪرڻ، ۽ خانن جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائڻ شامل آهن.<ref name="Daniels2006"/> روايتي طور فنجائي کي '''غير خودغذا جاندار''' يا هيٽروٽروف (''Heterotrophs'') سمجهيو ويندو آهي. اهي پنهنجي ميٽابولزم لاءِ ٻين جاندارن پاران مقرر ڪيل ڪاربان تي دارومدار رکن ٿيون. فنجائي پنهنجي ارتقا دوران ميٽابولزم ۾ وڏي لچڪ پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب اهي مختلف نامياتي مادَن کي واڌ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن سان گڏ نائٽريٽ، امونيا، ايسيٽيٽ ۽ ايٿانول جهڙا سادا مرڪب پڻ غذائي يا ميٽابولڪ عملن ۾ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tudzynski 2014"/><ref name="Heynes1994"/> ڪجهه قسمن ۾ ميلانن (''Melanin'') نالي رنگدار مادو آئن ساز تابڪاري، جهڙوڪ گاما تابڪاري، مان توانائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. اهڙي واڌ کي ريڊيوٽروفڪ (''Radiotrophic'') واڌ چيو ويندو آهي. اهو عمل رڳو ڪجهه قسمن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته واڌ جي رفتار تي ان جا اثر ننڍا آهن ۽ ان جا بنيادي حياتياتي طبعي ۽ حياتياتي ڪيميائي طريقا اڃا چڱيءَ طرح معلوم نه آهن.<ref name="Dadachova2007"/> هي عمل ظاهري روشنيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي تثبيت سان ڪجهه مشابهت رکي سگهي ٿو، پر ان ۾ توانائيءَ جو ذريعو ظاهري روشني بدران آئن ساز تابڪاري هوندو آهي.<ref name="Dadachova2008"/> == نسل وڌائڻ == [[File:Polyporus squamosus Molter.jpg|thumb|right|وڻ جي ٿڙ مان نڪرندڙ سيريوپورس اسڪواموسس (''Cerioporus squamosus'') جا مشروم.]] فنجائي ۾ نسل وڌائڻ جو عمل پيچيده آهي، ڇاڪاڻ ته هن بادشاهت ۾ شامل جاندارن جي زندگي گذارڻ جا طريقا ۽ جينياتي بناوتون هڪ ٻئي کان گهڻو مختلف آهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=48–56}} اندازو آهي ته فنجائي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو نسل وڌائڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ طريقا استعمال ڪري ٿو. مثال طور هڪ ئي قسم جي حياتياتي چڪر ۾ ٻه واضح مرحلا ٿي سگهن ٿا: ٽيليومارف (''Teleomorph'')، جيڪو جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي، ۽ اينامارف (''Anamorph'')، جيڪو غير جنسي نسل وڌائڻ وارو مرحلو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=633}} ماحولياتي حالتون جينياتي طور مقرر ڪيل واڌ وارن مرحلن کي متحرڪ ڪن ٿيون، جن جي نتيجي ۾ جنسي يا غير جنسي نسل وڌائڻ لاءِ مخصوص بناوتون ٺهن ٿيون. اهي بناوتون اسپورن يا اسپور رکندڙ نسلي جزن کي اثرائتي نموني پکيڙڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. === غير جنسي نسل وڌائڻ === [[غير جنسي نسل وڌائڻ]] نباتاتي اسپورن، يعني ڪونيڊيا (''Conidia'')، يا مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ ذريعي ٿيندو آهي. مائسيليئم جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ وقت فنجائي جو مائسيليئم ڪيترن حصن ۾ جدا ٿي ويندو آهي ۽ هر حصو هڪ نئين مائسيليئم جي صورت ۾ وڌي سگهي ٿو. مائسيليئم جي ٽڪرن ۽ نباتاتي اسپورن ذريعي نسل وڌائڻ سان هڪجهڙي جينياتي بناوت رکندڙ ڪلونل آباديون برقرار رهن ٿيون، جيڪي مخصوص ماحولياتي حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهڙي نسل وڌائڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پکڙجڻ پڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="Heitman2005"/> '''فنجائي امپرفيڪٽي''' (''Fungi imperfecti'') يا '''ڊيوٽيرومائڪوٽا''' (''Deuteromycota'') جو نالو تاريخي طور انهن فنجائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، جن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏسڻ ۾ نه آيو هو.<ref name="Alcamo2004"/> ڊيوٽيرومائڪوٽا کي ڊيوٽيرومائسيٽس، ڪونيڊيائي فنجائي يا مائٽواسپوريڪ فنجائي پڻ چيو ويندو هو. هاڻي ان کي هڪ باقاعده ارتقائي درجابندي وارو گروهه تسليم نٿو ڪيو وڃي؛ اهو اصطلاح صرف انهن فنجائي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جن جو جنسي مرحلو اڃا معلوم نه ٿيو هجي.<ref name="Ulloa & Hanlin 2014"/> === جنسي نسل وڌائڻ === {{پڻ ڏسو|فنجائي ۾ جنسي ميلاپ|فنجائي ۾ جنسي چونڊ}} ميوسس (''Meiosis'') ذريعي [[جنسي نسل وڌائڻ]] جو سڌو مشاهدو گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'') کان سواءِ فنجائي جي سڀني وڏن فائلم ۾ ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ جينياتي تجزين مان اشارو ملي ٿو ته گلوميرومائڪوٽا ۾ پڻ ميوسس ٿي سگهي ٿو.<ref name="Redecker2006"/> فنجائي ۾ جنسي نسل وڌائڻ ڪيترن لحاظ کان جانورن ۽ ٻوٽن جي جنسي نسل وڌائڻ کان مختلف آهي. فنجائي جي مختلف گروهن ۾ پڻ جنسي بناوتن ۽ نسلي حڪمت عملين جا فرق موجود آهن. انهن فرقن کي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Guarro1999"/><ref name="Taylor2000"/> مختلف فنجائي جي الڳ ڪيل نمونن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ جا تجربا حياتياتي نوع جي تصور موجب قسمن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Taylor2000"/> فنجائي جي وڏن گروهن جي ابتدائي درجابندي انهن جي جنسي بناوتن ۽ اسپورن جي شڪلين جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. مثال طور اسپور رکندڙ بناوتون، اسڪَس (''Ascus'') ۽ بيسيڊيئم (''Basidium'')، ترتيبوار اسڪومائسيٽن ۽ بيسيڊيومائسيٽن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. فنجائي ۾ جنسي ميلاپ جا ٻه بنيادي نظام ملن ٿا. هيٽروٿيلڪ (''Heterothallic'') قسمن ۾ صرف مختلف ميلاپي قسمن وارن فردن جي وچ ۾ جنسي ميلاپ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هوموٿيلڪ (''Homothallic'') قسم پاڻ سان يا مناسب حالتن ۾ ٻين فردن سان جنسي نسل وڌائي سگهن ٿا.<ref name="Metzenberg1990"/> گهڻين فنجائي جي حياتياتي چڪر ۾ هيپلوئڊ (''Haploid'') ۽ ڊپلوئڊ (''Diploid'') ٻئي مرحلا موجود هوندا آهن. جنسي نسل وڌائيندڙ فنجائي ۾ هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ فرد پنهنجون هائفا ملائي هڪ ڳنڍيل ڄار ٺاهي سگهن ٿا. هي عمل اناسٽوموسس (''Anastomosis'') جنسي چڪر جي شروعات لاءِ ضروري هوندو آهي. ڪيترائي اسڪومائسيٽ ۽ بيسيڊيومائسيٽ ڊائڪاريوٽڪ (''Dikaryotic'') مرحلي مان گذرن ٿا. هن مرحلي ۾ ٻن والديني فردن مان آيل مرڪز خاني جي ميلاپ کان پوءِ فوري طور گڏ نه ٿيندا آهن، پر هائفا جي خانن اندر الڳ الڳ موجود رهندا آهن. هن حالت جو تعلق هيٽروڪاريوسس (''Heterokaryosis'') سان آهي.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=107–114}} [[File:Morelasci.jpg|thumb|left|فاز ڪنٽراسٽ خوردبيني ذريعي ڏٺل ''Morchella elata'' جا اٺ اسپور رکندڙ اسڪائي (''Asci'').]] اسڪومائسيٽن ۾ هائمينيئم جي ڊائڪاريوٽڪ هائفا، هائفا جي سيپٽم وٽ ٿلهي يا ڪنڊي جهڙي هڪ مخصوص بناوت ٺاهين ٿيون، جنهن کي ڪروزيئر (''Crozier'') چيو ويندو آهي. خاني جي ورهاست دوران اها بناوت نون ورهايل مرڪزن کي هائفا جي مٿئين ۽ هيٺئين حصن ۾ صحيح نموني ورهائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ان کان پوءِ اسڪَس (''Ascus'') ٺهندو آهي، جنهن جي جمع اسڪائي (''Asci'') آهي. اسڪَس اندر ڪيريوگيمي (''Karyogamy'')، يعني مرڪزن جو ميلاپ، ٿيندو آهي. اسڪائي اسڪوكارپ (''Ascocarp'') نالي ڦر پيدا ڪندڙ بناوت ۾ موجود هوندا آهن. اسڪائي اندر ڪيريوگيمي کان پوءِ ميوسس ٿيندو آهي ۽ اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ٿيندا آهن. اهي اسپور پکڙجڻ کان پوءِ مناسب حالتن ۾ ڦٽي نئون هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهي سگهن ٿا.{{sfn|Deacon|2005|p=31}} بيسيڊيومائسيٽن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جو عمل اسڪومائسيٽن سان ملندڙ آهي. هڪٻئي سان مطابقت رکندڙ هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي ڊائڪاريوٽڪ مائسيليئم ٺاهين ٿيون. تنهن هوندي به بيسيڊيومائسيٽن ۾ ڊائڪاريوٽڪ مرحلو وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي ۽ گهڻو ڪري عام واڌ ڪندڙ مائسيليئم ۾ پڻ موجود هوندو آهي. انهن ۾ هائفا جي سيپٽم وٽ هڪ مخصوص بناوت ٺهندي آهي، جنهن کي ڪليمپ ڪنيڪشن (''Clamp connection'') چيو ويندو آهي. اسڪومائسيٽن جي ڪروزيئر وانگر هي بناوت پڻ خاني جي ورهاست دوران مرڪزن جي منتقليءَ کي منظم ڪري ٿي، جيئن هائفا جي هر حصي ۾ جينياتي لحاظ کان مختلف ٻه مرڪز برقرار رهن.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|pp=492–493}} ان کان پوءِ بيسيڊيوڪارپ (''Basidiocarp'') ٺهندو آهي، جنهن ۾ گُرز جهڙيون بناوتون، يعني بيسيڊيا (''Basidia'')، ڪيريوگيمي ۽ ميوسس کان پوءِ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪنديون آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|p=142}} بيسيڊيوڪارپ جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل صورت مشروم آهي، پر اهي ٻيون شڪليون پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا. انهن فنجائي ۾، جن کي اڳ ۾ زائگومائڪوٽا (''Zygomycota'') ۾ رکيو ويندو هو، ٻن فردن جون هيپلوئڊ هائفا پاڻ ۾ ملي گيميٽينجيئم (''Gametangium'') ٺاهين ٿيون. اها هڪ مخصوص بناوت آهي، جيڪا جنسي خانا پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. گيميٽينجيئم مان زائگواسپور (''Zygospore'') ٺهندو آهي، جيڪو ٿلهي ڀت وارو اسپور هوندو آهي ۽ جنسي خانن جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. زائگواسپور ڦٽڻ وقت ميوسس مان گذرندو آهي ۽ نيون هيپلوئڊ هائفا پيدا ڪندو آهي. اهي هائفا وري غير جنسي اسپورينجيو اسپور (''Sporangiospores'') ٺاهي سگهن ٿيون. اهي اسپور فنجائي کي تيزيءَ سان پکڙجڻ ۽ نوان جينياتي طور هڪجهڙا هيپلوئڊ مائسيليئم ٺاهڻ جي صلاحيت ڏين ٿا.{{sfn|Deacon|2005|pp=21–24}} === اسپورن جو پکڙجڻ === گهڻين مطالعي هيٺ آيل فنجائي جي قسمن جا اسپور هوا وسيلي پکڙجن ٿا.<ref name="botany.hawaii">{{cite web |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |title=Spore Dispersal in Fungi |website=University of Hawaiʻi |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117180734/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/Lect05_b.htm |archive-date=17 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |title=Dispersal |website=Utah State University Herbarium |language=en |access-date=28 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223648/https://herbarium.usu.edu/fun-with-fungi/dispersal |archive-date=28 December 2018 |url-status=live }}</ref> اهڙا قسم اڪثر خشڪ يا پاڻيءَ کي پاڻ کان پري رکڻ واريون خصوصيتون رکندڙ، يعني هائيڊروفوبڪ (''Hydrophobic'')، اسپور پيدا ڪندا آهن. اهي اسپور پاڻي آسانيءَ سان جذب نه ڪندا آهن ۽ مينهن جي ڦڙن جي اثر سان پڻ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="botany.hawaii"/><ref>{{cite journal |last1=Hassett |first1=Maribeth O. |last2=Fischer |first2=Mark W. F. |last3=Money |first3=Nicholas P. |title=Mushrooms as Rainmakers: How Spores Act as Nuclei for Raindrops |journal=PLOS ONE |date=28 October 2015 |volume=10 |issue=10 |article-number=e0140407 |doi=10.1371/journal.pone.0140407 |pmid=26509436 |pmc=4624964 |bibcode=2015PLoSO..1040407H |language=en |issn=1932-6203 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kim |first1=Seungho |last2=Park |first2=Hyunggon |last3=Gruszewski |first3=Hope A. |last4=Schmale |first4=David G. |last5=Jung |first5=Sunghwan |title=Vortex-induced dispersal of a plant pathogen by raindrop impact |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=12 March 2019 |volume=116 |issue=11 |pages=4917–4922 |doi=10.1073/pnas.1820318116 |pmid=30804195 |pmc=6421443 |bibcode=2019PNAS..116.4917K |language=en |issn=0027-8424 |doi-access=free }}</ref> ٻين قسمن ۾ غير جنسي ۽ جنسي اسپور يا اسپورينجيو اسپور پنهنجي نسلي بناوتن مان زور سان ٻاهر اڇلايا ويندا آهن. اهو عمل اسپورن کي انهن بناوتن مان ٻاهر ڪڍڻ ۽ هوا وسيلي پري تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. [[File:Cyathus stercoreus Fruchtkörper.JPG|thumb|right|پکين جي آکيري جهڙي فنجائي ''Cyathus stercoreus''.]] مخصوص ميڪانيڪي ۽ فعلياتي طريقا، ۽ اسپورن جي سطح تي موجود بناوتون، جهڙوڪ هائيڊروفوبن (''Hydrophobins'')، اسپورن کي اثرائتي نموني ٻاهر اڇلائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.<ref name="Linder2005"/> مثال طور ڪجهه اسڪومائسيٽ قسمن ۾ اسپور پيدا ڪندڙ خانن جي بناوت اهڙي هوندي آهي، جو خاني جي حجم ۽ پاڻيءَ جي توازن تي اثرانداز ٿيندڙ مادَن جي گڏ ٿيڻ سان اسپور زور سان هوا ۾ خارج ٿيندا آهن.<ref name="Trail2007"/> ڪجهه فنجائي ۾ هڪ هڪ اسپور جي زور سان خارج ٿيڻ کي بيلسٽواسپور (''Ballistospore'') وارو عمل چيو ويندو آهي. هن عمل ۾ پاڻيءَ جو هڪ ننڍڙو ڦڙو، جنهن کي بلر جو ڦڙو (''Buller's drop'') چيو ويندو آهي، ٺهندو آهي. اهو ڦڙو اسپور سان رابطي ۾ اچڻ تي اسپور کي وڏي تيزيءَ سان ٻاهر اڇلائي ٿو. شروعاتي تيز رفتاري ڪشش ثقل جي عام تيز رفتاريءَ کان 10,000 ڀيرا وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Pringle2005"/> ان عمل سان اسپور لڳ ڀڳ 0.01 کان 0.02 سينٽي ميٽر پري اڇلايو ويندو آهي، جيڪو مشروم جي هيٺين گلڙن يا سوراخن مان نڪري هوا ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪافي فاصلو هوندو آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=495}} ٻيون فنجائي، جهڙوڪ پف بال (''Puffballs'')، اسپور خارج ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ ٻاهرين ميڪانيڪي قوتون شامل آهن. ڏندن جهڙيون فنجائي يا هائڊنوئڊ فنجائي (''Hydnoid fungi'') هيٺ لٽڪندڙ ڏندن يا ڪنڊن جهڙين بناوتن تي اسپور پيدا ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |title=Stipitate hydnoid fungi, Hampshire Biodiversity Partnership |access-date=13 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034104/http://www.hampshirebiodiversity.org.uk/pdf/PublishedPlans/ToothFungiSAPfinal.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> پکين جي آکيري جهڙيون فنجائي (''Bird's nest fungi'') مينهن جي ڦڙن جي قوت استعمال ڪري پيالي جهڙين ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان اسپور خارج ڪن ٿيون.<ref name="Brodie1975"/> اسپورن جي پکڙجڻ جي هڪ ٻي حڪمت عملي بدبودار فنجائي، يعني اسٽنڪ هارن (''Stinkhorns'')، ۾ ملي ٿي. اهي رنگين بناوتون ۽ تيز بدبو پيدا ڪن ٿيون، جيڪا جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي. اهي جيت وري اسپورن کي ٻين هنڌن تائين پهچائين ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=545}} ڪجهه فنجائي جا اسپور جانورن وسيلي پکڙجن ٿا. مثال طور [[ٽرفل]] ۽ ٻيون زمين هيٺ وڌندڙ فنجائي پنهنجا اسپور فعال نموني ٻاهر نه اڇلائينديون آهن. انهن جا ڪيترائي قسم تيز خوشبو يا بوءِ رکندڙ ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون ٺاهين ٿا، جيڪي وول (''Voles'') ۽ ٻين ننڍن کير پياريندڙ جانورن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. اهي جانور انهن کي کائين ٿا ۽ پوءِ پنهنجي فضلي وسيلي اسپور پکيڙين ٿا.<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Spooner |first2=Peter |last2=Roberts |title=Fungi |publisher=HarperCollins Publishers Limited |year=2009 |isbn=978-0-00-730871-2 }}</ref> ساڳيءَ طرح [[مکون]] ۽ ٻيا [[بنا ڪرنگهي وارا جانور]] پڻ فنجائي جون ڦر پيدا ڪندڙ بناوتون يا فنجائي سان متاثر ٿيل نباتاتي مادو کائڻ کان پوءِ اسپور پکيڙي سگهن ٿا. پکين بابت پڻ معلوم ٿيو آهي ته اهي وڻن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ مختلف فنجائي جا اسپور منتقل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Lilleskov |first1=Erik A. |last2=Bruns |first2=Thomas D. |date=2005 |title=Spore dispersal of a resupinate ectomycorrhizal fungus, Tomentella sublilacina, via soil food webs |journal=Mycologia |volume=97 |issue=4 |pages=762–769 |doi=10.3852/mycologia.97.4.762 |issn=0027-5514 |pmid=16457345 }}</ref> === هوموٿيلزم === هوموٿيلڪ (''Homothallic'') جنسي نسل وڌائڻ ۾ ساڳئي فرد مان پيدا ٿيل ٻه هيپلوئڊ مرڪز پاڻ ۾ ملي زائگوٽ (''Zygote'') ٺاهين ٿا، جيڪو پوءِ ميوسس مان گذري سگهي ٿو. هوموٿيلڪ فنجائي ۾ اهڙا قسم شامل آهن، جن جو غير جنسي مرحلو اسپرجلَس (''Aspergillus'') سان مشابهت رکي ٿو ۽ جيڪي ڪيترن مختلف جنسن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |author=Dyer PS, O'Gorman CM |title=Sexual development and cryptic sexuality in fungi: insights from Aspergillus species |date=January 2012 |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=165–192 |doi=10.1111/j.1574-6976.2011.00308.x |pmid=22091779 |bibcode=2012FEMMR..36..165D }}</ref> انهن ۾ اسڪومائسيٽ جنس ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') جا ڪيترائي قسم پڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |author=Yun SH, Berbee ML, Yoder OC, Turgeon BG |year=1999 |title=Evolution of the fungal self-fertile reproductive life style from self-sterile ancestors |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=96 |issue=10 |pages=5592–5597 |doi=10.1073/pnas.96.10.5592 |pmid=10318929 |pmc=21905 |bibcode=1999PNAS...96.5592Y }}</ref> اسڪومائسيٽ فنجائي نيوموسسٽس جيروويچي (''Pneumocystis jirovecii'') پڻ هن سلسلي ۾ اهم مثال آهي.<ref>{{cite journal |author=Richard S, Almeida Jmgcf CO, Luraschi A, Nielsen O, Pagni M, Hauser PM |year=2018 |title=Functional and expression analyses of the Pneumocystis MAT genes suggest obligate sexuality through primary homothallism within host lungs |journal=mBio |volume=9 |issue=1 |article-number=e02201-17 |doi=10.1128/mBio.02201-17 |pmid=29463658 |pmc=5821091 }}</ref> حقيقي مرڪز وارن جاندارن ۾ جنسي نسل وڌائڻ جي ابتدائي صورت ممڪن آهي ته هوموٿيلزم هجي، يعني اهڙي هڪ جنسي نسل وڌائڻ جي صورت، جنهن ۾ فرد پاڻ سان جنسي نسل وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Heitman2015">{{cite journal |last1=Heitman |first1=Joseph |title=Evolution of sexual reproduction: A view from the fungal kingdom supports an evolutionary epoch with sex before sexes |journal=Fungal Biology Reviews |volume=29 |issue=3–4 |year=2015 |pages=108–117 |doi=10.1016/j.fbr.2015.08.002 |pmid=26834823 |pmc=4730888 |bibcode=2015FunBR..29..108H }}</ref> === ٻيا جنسي عمل === [[ميوسس]] ذريعي ٿيندڙ عام [[جنسي نسل وڌائڻ]] کان سواءِ ڪجهه فنجائي، جهڙوڪ ''Penicillium'' ۽ ''Aspergillus'' جنسن جا قسم، پيراسيڪشوئل (''Parasexual'') عملن ذريعي پڻ جينياتي مادو مٽائي سگهن ٿا. اهي عمل هائفا جي پاڻ ۾ ميلاپ، يعني اناسٽوموسس (''Anastomosis'')، ۽ فنجائي جي خانن جي پلازموگيمي (''Plasmogamy'') سان شروع ٿيندا آهن.{{sfn|Jennings|Lysek|1996|pp=114–115}} پيراسيڪشوئل عملن جي ٿيڻ جي شرح ۽ انهن جي نسبي اهميت اڃا مڪمل طور واضح نه آهي. ممڪن آهي ته اهي ٻين جنسي عملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيندا هجن. معلوم ٿيو آهي ته اهي عمل هڪ ئي نوع جي مختلف فردن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Intraspecific hybridization'') ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Furlaneto1992"/> ممڪن آهي ته مختلف نوعن جي وچ ۾ جينياتي ملاوٽ (''Interspecific hybridization'') لاءِ پڻ اهي عمل ضروري هجن. اهڙي ملاوٽ کي فنجائي جي ارتقا ۾ ڪجهه اهم واقعن سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Schardl2003"/> == ارتقا == {{مک|فنجائي جي ارتقا}} === فوسلن جي تاريخ === [[ٻوٽن جي ارتقائي تاريخ|ٻوٽن]] ۽ [[زندگيءَ جي ارتقائي تاريخ|جانورن]] جي ڀيٽ ۾ فنجائي جي ابتدائي دور جو فوسلي رڪارڊ تمام محدود آهي. فوسلن ۾ فنجائي جي قسمن جي گهٽ نمائندگيءَ جا ڪيترائي ممڪن سبب آهن. انهن ۾ فنجائي جي [[اسپور پيدا ڪندڙ بناوت|ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن]] جي نرم، گوشت جهڙي ۽ آسانيءَ سان ڳري ويندڙ بافتن تي مشتمل هجڻ، ۽ گهڻين فنجائي جي بناوتن جو خوردبيني جسامت وارو هجڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري انهن جون باقيات عام طور آسانيءَ سان سڃاڻپ ۾ نه اينديون آهن. فنجائي جي فوسلن کي ٻين خوردبيني جاندارن جي فوسلن کان الڳ ڪرڻ پڻ ڏکيو هوندو آهي. انهن جي سڃاڻپ نسبتاً تڏهن آسان ٿيندي آهي، جڏهن اهي اڄ موجود فنجائي جي بناوتن سان مشابهت رکندا آهن.<ref name="Donoghue2004"/> فنجائي جا ڪيترائي فوسلي نمونا معدنيات سان محفوظ ٿيل ٻوٽن يا جانورن جي ميزبان بافتن مان حاصل ٿيندا آهن. انهن نمونن جي مطالعي لاءِ عام طور تمام سنها ٽڪرا تيار ڪيا ويندا آهن، جن کي [[نوري خوردبين]] يا [[انتقالي اليڪٽران خوردبين]] ذريعي جاچيو ويندو آهي.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|p=19}} دٻاءَ هيٺ محفوظ ٿيل فوسلن جي مطالعي ۾ محقق انهن جي چوڌاري موجود معدني مادي کي تيزاب سان ڳاري ڇڏيندا آهن، جنهن کان پوءِ سطح جي تفصيلن کي نوري خوردبين يا [[اسڪيننگ اليڪٽران خوردبين]] ذريعي ڏسندا آهن.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=7–12}} فنجائي سان مشابهت رکندڙ خاصيتون ڏيکاريندڙ سڀ کان پراڻن ڄاڻايل فوسلن مان ڪجهه لڳ ڀڳ 2 ارب 40 ڪروڙ سال اڳ جي [[پيلئوپروٽيروزوئڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا. اهي گهڻ خاني، پاڻيءَ جي تري تي رهندڙ جاندار هئا، جن ۾ ڌاڳيدار بناوتون موجود هيون ۽ اهي بناوتون هڪ ٻئي سان ملي سگهنديون هيون. انهيءَ عمل کي اناسٽوموسس (''Anastomosis'') چيو ويندو آهي. بهرحال انهن فوسلن جي فنجائي سان حتمي نسبت اڃا تحقيق جو موضوع آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bengtson |first1=Stefan |last2=Rasmussen |first2=Birger |last3=Ivarsson |first3=Magnus |last4=Muhling |first4=Janet |last5=Broman |first5=Curt |last6=Marone |first6=Federica |last7=Stampanoni |first7=Marco |last8=Bekker |first8=Andrey |title=Fungus-like mycelial fossils in 2.4-billion-year-old vesicular basalt |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |page=0141 |doi=10.1038/s41559-017-0141 |pmid=28812648 |bibcode=2017NatEE...1..141B |s2cid=25586788 |hdl=20.500.11937/67718 |hdl-access=free |url=https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715234418/https://escholarship.org/uc/item/4883d4qh |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref> 2009ع جي ڪجهه تحقيقن ۾ ويجهن ارتقائي گروهن جي تبديليءَ جي رفتار جو تقابلي جائزو وٺندي فنجائي جهڙن جاندارن جي ظهور جو زمانو لڳ ڀڳ 76 ڪروڙ کان هڪ ارب 6 ڪروڙ سال اڳ اندازو ڪيو ويو.<ref name="Lucking2009"/> ماليڪيولي بناوت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪيل سڀ کان پراڻي فوسلي مائسيليئم (''Mycelium'') جي عمر لڳ ڀڳ 71 ڪروڙ 50 لک کان 81 ڪروڙ سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |title=First mushrooms appeared earlier than previously thought |access-date=14 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061656/https://phys.org/news/2020-01-mushrooms-earlier-previously-thought.html |url-status=live }}</ref> [[پيلئوزوئڪ دور]] جي وڏي حصي دوران فنجائي غالباً آبي ماحول ۾ رهنديون هيون. انهن مان ڪيترائي جاندار اڄ موجود ڪائٽريڊ فنجائي سان مشابهت رکندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا اسپور فليجيلم (''Flagellum'') رکندڙ هئا ۽ پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهندا هئا.<ref name="James2006b"/> آبي زندگيءَ مان خشڪيءَ تي رهڻ واري زندگيءَ ڏانهن ارتقائي تبديليءَ لاءِ غذائيت حاصل ڪرڻ جي مختلف طريقن جو ارتقا ضروري هو. انهن ۾ [[طفيلِي زندگي]]، مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪرڻ، ۽ [[گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو|باہمي فائدي وارا لاڳاپا]]، جهڙوڪ [[مائڪورائيزا]] ۽ [[لائڪن]] جي ٺهڻ، شامل هئا.{{sfn|Taylor|Taylor|1993|pp=84–94 & 106–107}} تحقيقن مان اشارو ملي ٿو ته [[اسڪومائڪوٽا]] جي ابتدائي ابن ڏاڏن جي غذائي زندگي غالباً مئل نامياتي مادي کي ٽوڙڻ تي ٻڌل هئي. لائڪن ٺاهڻ جي صلاحيت هن گروهه ۾ مختلف ارتقائي مرحلن دوران آزادانه طور ڪيترائي ڀيرا پيدا ٿي آهي.<ref name="Schoch2009"/> مئي 2019ع ۾ سائنسدانن [[ڪينيڊا جي آرڪٽڪ علائقي]] مان هڪ فوسلي فنجائي جي دريافت بابت رپورٽ شايع ڪئي، جنهن کي اوراسفائرا جيرالڊي (''Ourasphaira giraldae'') نالو ڏنو ويو. محققن موجب هي جاندار ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ هڪ ارب سال اڳ خشڪيءَ تي وڌندو هجي، يعني زميني ٻوٽن جي عام ٿيڻ کان گهڻو اڳ.<ref name="NYT-20190522">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=How Did Life Arrive on Land? A Billion-Year-Old Fungus May Hold Clues – A cache of microscopic fossils from the Arctic hints that fungi reached land long before plants. |date=22 May 2019 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523011853/https://www.nytimes.com/2019/05/22/science/fungi-fossils-plants.html |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190522">{{cite journal |last1=Loron |first1=Corentin C. |last2=François |first2=Camille |last3=Rainbird |first3=Robert H. |last4=Turner |first4=Elizabeth C. |last5=Borensztajn |first5=Stephan |last6=Javaux |first6=Emmanuelle J. |title=Early fungi from the Proterozoic era in Arctic Canada |journal=Nature |volume=570 |issue=7760 |pages=232–235 |date=22 May 2019 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/s41586-019-1217-0 |pmid=31118507 |bibcode=2019Natur.570..232L |s2cid=162180486 |url=https://insu.hal.science/insu-03586648 }}</ref><ref name="Ars Technica 2019">{{cite web |last=Timmer |first=John |title=Billion-year-old fossils may be early fungus |website=Ars Technica |date=22 May 2019 |url=https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |access-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523003551/https://arstechnica.com/science/2019/05/billion-year-old-fossils-may-be-early-fungus/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live }}</ref> ڏکڻ چين جي ابتدائي [[ايڊياڪارن دور]] سان تعلق رکندڙ ڊوشانتو (''Doushantuo'') جي ارضياتي بناوت مان لڳ ڀڳ 63 ڪروڙ 50 لک سال پراڻا فنجائي جهڙا خوردبيني فوسل پڻ رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ نامياتي بناوتن کي پائرائيٽ (''Pyrite'') جي صورت ۾ محفوظ ٿيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Gan |first1=Tian |last2=Luo |first2=Taiyi |last3=Pang |first3=Ke |last4=Zhou |first4=Chuanming |last5=Zhou |first5=Guanghong |last6=Wan |first6=Bin |last7=Li |first7=Gang |last8=Yi |first8=Qiru |last9=Czaja |first9=Andrew D. |last10=Xiao |first10=Shuhai |title=Cryptic terrestrial fungus-like fossils of the early Ediacaran Period |date=28 January 2021 |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=641 |doi=10.1038/s41467-021-20975-1 |pmid=33510166 |pmc=7843733 |bibcode=2021NatCo..12..641G |issn=2041-1723 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ اهو خيال عام هو ته فنجائي [[ڪيمبرين دور]] دوران خشڪيءَ تي آباد ٿيون، جيڪو پڻ زميني ٻوٽن جي ظهور کان گهڻو اڳ جو زمانو هو.<ref name="Brundrett2002"/> آمريڪي رياست [[وسڪانسن]] جي [[آرڊوويسين دور]] واريون، لڳ ڀڳ 46 ڪروڙ سال پراڻيون، فوسلي هائفا ۽ اسپور اڄ موجود گلوميريلس (''Glomerales'') سان مشابهت رکن ٿا. انهيءَ زماني ۾ خشڪيءَ تي نباتاتي زندگي غالباً رڳو اهڙن ابتدائي ٻوٽن تي مشتمل هئي، جيڪي [[برائيوفائٽ]] جهڙا هئا ۽ انهن ۾ پاڻي پهچائڻ وارو مڪمل نسيجي نظام موجود نه هو.<ref name="Redecker2000"/> پروٽوٽيڪسائٽس (''Prototaxites'') نالي قديم جاندار، جنهن کي ممڪن طور فنجائي يا لائڪن سمجهيو ويو آهي، آخري [[سيلورين دور]] ۽ ابتدائي [[ڊيوونين دور]] ۾ خشڪيءَ تي موجود سڀ کان ڊگهن جاندارن مان هڪ هو. فنجائي جا فوسل ابتدائي ڊيوونين دور تائين عام ۽ نسبتاً غير تڪراري صورت ۾ نظر نٿا اچن. انهيءَ دور ۾ اسڪاٽلينڊ جي [[رائني چيرٽ]] (''Rhynie chert'') واري فوسلي ذخيري ۾ انهن جون گهڻيون باقيات ملن ٿيون، خاص طور انهن گروهن جون، جن کي روايتي طور زائگومائڪوٽا ۽ ڪائٽريڊيومائڪوٽا سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Brundrett2002"/><ref name="Taylor1996"/><ref name="Dotzler2009"/> لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ اسڪومائڪوٽا ۽ [[بيسيڊيومائڪوٽا]] جون ارتقائي شاخون هڪ ٻئي کان الڳ ٿيون.<ref name="Taylor2006"/> اصل متن موجب آخري [[ڪاربونيفرس دور]]، خاص طور پينسلوانين (''Pennsylvanian'') زماني، تائين فنجائي جا سڀ جديد وڏا طبقا موجود هئا.<ref name="urlFungi"/> [[لائڪن]] ابتدائي زميني ماحولياتي نظامن جو حصو هئا. سڀ کان پراڻي ڄاتل زميني لائڪن جي فوسل جي عمر لڳ ڀڳ 41 ڪروڙ 50 لک سال اندازي ڪئي وئي آهي.<ref name="Honegger et al. 2013"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سڀ کان پراڻي ڄاتل اسپور پيدا ڪندڙ ڦر واري فوسل سان ملي ٿو، جيڪا رائني چيرٽ مان مليل پيلئوپائرينومائسيٽس (''Paleopyrenomycites'') جي هڪ قسم سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Taylor2005"/> جديد بيسيڊيومائسيٽن سان ملندڙ خوردبيني خصوصيتن وارو هڪ قديم فوسل پيلئوئنسسٽرَس (''Palaeoancistrus'') آهي، جيڪو پينسلوانين زماني جي هڪ [[فرن]] سان گڏ معدنيات ۾ محفوظ ٿيل مليو هو.<ref name="Dennis1970"/> هوموبيسيڊيومائسيٽس (''Homobasidiomycetes'') جا فوسل نسبتاً ناياب آهن. هي هڪ پراڻو درجابندي وارو گروهه آهي، جيڪو لڳ ڀڳ مشروم پيدا ڪندڙ اگاريڪومائسيٽن سان مطابقت رکي ٿو. [[عنبر]] ۾ محفوظ ٿيل ٻن نمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته مشروم ٺاهيندڙ قديم فنجائي جو هڪ ڄاتل قسم آرڪيوميراسميئس ليگيٽي (''Archaeomarasmius leggetti'') آخري [[ڪريٽيشيس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 9 ڪروڙ سال اڳ، موجود هو.<ref name="Hibbett1995"/><ref name="Hibbett1997"/> لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ 14 لک سال اڳ واري [[پرميئن–ٽرياسڪ وڏي پيماني تي ختم ٿيڻ وارو واقعو|پرميئن–ٽرياسڪ انقراض]] کان پوءِ ڪجهه رسوبي ذخيري ۾ فنجائي سان منسوب اسپورن جي غير معمولي واڌ ڏٺي وئي. ان کي فنجائي جي اوچتي واڌ يا فنگل اسپائڪ (''Fungal spike'') چيو ويو. شروعاتي تشريح موجب ان زماني ۾ فنجائي ماحول ۾ غالب حياتياتي صورت بڻجي ويون هيون ۽ ڪجهه رسوبي نمونن جي فوسلي رڪارڊ جو لڳ ڀڳ سمورو حصو انهن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Eshet1995"/> بهرحال فنجائي جي اسپورن ۽ [[الجِي]] جي پيدا ڪيل اسپورن جي نسبتي مقدار جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي.<ref name="Foster2002"/> ان کان سواءِ اهڙي واڌ سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي نموني نظر نه آئي،<ref name="LopezGomez2005"/><ref name="Looy2005"/> ۽ ڪيترن علائقن ۾ اها واڌ پرميئن ۽ ٽرياسڪ دورن جي حد سان پڻ مڪمل طور مطابقت نه رکندي هئي.<ref name="Ward2005"/> لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 50 لک سال اڳ، [[ڪريٽيشيس–پيلئوجين انقراض]] کان فوراً پوءِ، جنهن دوران گهڻا ڊائنوسار ختم ٿي ويا، فنجائي جي موجودگيءَ جي فوسلي شاهدين ۾ وڏي واڌ ڏٺي وئي. ممڪن آهي ته وڏي تعداد ۾ ٻوٽن ۽ جانورن جي مرڻ سبب مئل نامياتي مادي جي گهڻائي پيدا ٿي، جنهن فنجائي جي واڌ لاءِ موزون حالتون مهيا ڪيون. ان حالت کي هڪ وڏي قدرتي ڪمپوسٽ جي ڍير سان تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Casadevall |first1=Arturo |last2=Heitman |first2=Joseph |title=Fungi and the Rise of Mammals |journal=PLOS Pathogens |date=16 August 2012 |volume=8 |issue=8 |article-number=e1002808 |doi=10.1371/journal.ppat.1002808 |pmid=22916007 |pmc=3420938 |doi-access=free }}</ref> === ٻاهرين نسلي ارتقا === جيتوڻيڪ فنجائي کي عام طور [[نباتيات]] جي نصابي ڪتابن ۽ تعليمي پروگرامن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ارتقائي لحاظ کان اهي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ [[جانور|جانورن]] سان وڌيڪ ويجهڙائي رکن ٿيون. فنجائي ۽ جانور گڏجي اوپيسٿوڪونٽس (''Opisthokonts'') نالي هڪ گڏيل نسل مان نڪتل ارتقائي گروهه جو حصو آهن.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> سالماتي نسلي ارتقا جي تجزين مان فنجائي جي گڏيل ارتقائي اصل جي حمايت ملي ٿي.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Li et al 2021"/> فنجائي جي درجابندي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي، خاص طور ڊي اين اي جي تقابلي تحقيق سبب. جديد نسلي ارتقائي تجزيا اڪثر انهن پراڻين درجابندين کي تبديل ڪن ٿا، جيڪي رڳو ظاهري بناوت يا تجرباتي جنسي ميلاپ مان حاصل ٿيل حياتياتي نوع جي تصور تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite web |url=http://palaeos.com/fungi/fungi.html |title=Palaeos Fungi: Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620205340/http://palaeos.com/fungi/fungi.html |archive-date=20 June 2012 }}</ref> فنجائي جي اعليٰ درجابندي وارن سطحن لاءِ ڪو هڪ اهڙو نظام موجود نه آهي، جيڪو سڀني محققن وٽ مڪمل طور قبول ٿيل هجي. قسم کان وٺي مٿين درجابندي وارن سطحن تائين نالن ۾ وقت بوقت تبديليون اينديون رهن ٿيون. محقق هڪ وڌيڪ گڏيل، مستقل ۽ منظم [[حياتياتي نالن جو نظام|نالن جي نظام]] جي قيام ۽ استعمال لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="Hibbett2007"/><ref name="Celio2006"/> 2012ع جي آس پاس [[الجِي، فنجائي ۽ ٻوٽن جي نالن جو بين الاقوامي ضابطو]] ۾ ٿيندڙ تبديلين کان اڳ فنجائي جي هڪ ئي قسم جا مختلف سائنسي نالا ٿي سگهندا هئا، جيڪي ان جي حياتياتي چڪر يا جنسي ۽ غير جنسي نسل وڌائڻ جي صورتن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="Rossman 2014"/> انڊيڪس فنگورم (''Index Fungorum'')، فنگل نيمز (''Fungal Names'') ۽ مائڪوبئنڪ (''MycoBank'') جهڙيون ويب سائيٽون رسمي طور تسليم ٿيل سائنسي نالن جا ذخيرا آهن. انهن ۾ فنجائي جي قسمن جا موجوده نالا ۽ انهن جا پراڻا مترادف نالا درج ڪيا ويندا آهن.<ref name="Redhead & Norvell 2013"/> === اندروني نسلي ارتقا === فنجائي جي بادشاهت جي 2007ع واري درجابندي ڪيترن مائڪالاجسٽن ۽ ٻين سائنسدانن جي گڏيل تحقيقي ڪوششن جو نتيجو هئي.<ref name="Hibbett2007"/> انهيءَ درجابنديءَ ۾ ست فائلم تسليم ڪيا ويا هئا. انهن مان ٻه، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'')، ڊائڪاريا (''Dikarya'') نالي ذيلي بادشاهت ۾ شامل هئا. ڊائڪاريا فنجائي جو هڪ تمام گهڻن قسمن تي مشتمل ۽ عام سڃاڻپ وارو گروهه آهي. ان ۾ مشروم، خوراڪ خراب ڪندڙ گهڻيون ڦڦوندون، ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيترائي قسم، ۽ بيئر، شراب ۽ مانيءَ جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ خمير شامل آهن. فنجائي جي ارتقائي شاخن بابت تحقيق ۾ فليپ سيلار (''Philippe Silar'')، ڪتاب ''The Mycota: A Comprehensive Treatise on Fungi as Experimental Systems for Basic and Applied Research'' ۽ ٽيڊرسو ۽ سندس ساٿين جي 2018ع واري تحقيق اهم حوالن طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="Silar2016"/><ref name="MycotaVIIS&E"/><ref name="Tedersoo">{{cite journal |last1=Tedersoo |first1=Leho |last2=Sanchez-Ramírez |first2=Santiago |last3=Koljalg |first3=Urmas |last4=Bahram |first4=Mohammad |last5=Doring |first5=Markus |last6=Schigel |first6=Dmitry |last7=May |first7=Tom |last8=Ryberg |first8=Martin |last9=Abarenkov |first9=Kessy |title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses |journal=Fungal Diversity |date=22 February 2018 |volume=90 |issue=1 |pages=135–159 |doi=10.1007/s13225-018-0401-0 |hdl=10138/238983 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> انهن تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته فنجائي جي اندروني ارتقائي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ سالماتي شاهدين کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مختلف تحقيقن ۾ ڪجهه شاخن جي ترتيب مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هيٺ ڏنل درجابندي کي هڪ مخصوص تحقيقي دور جي نمائندگي طور سمجهڻ گهرجي. ==== فنجائي جي وڏين ارتقائي شاخن جو خاڪو ==== هيٺين جدول ۾ اصل متن ۾ ڏنل ارتقائي وڻ جا وڏا گروهه ۽ انهن جون اهم ذيلي شاخون ڏيکاريل آهن. هي جدول مڪمل شاخدار خاڪي جو متبادل خلاصو آهي؛ مختلف شاخن جي قطارن مان ارتقائي فاصلي يا قطعي شاخ بنديءَ جو اندازو نه لڳائڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #91b5a5; background:#f8fcfa;" ! style="background:#26775d; color:white;" | وڏو ارتقائي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | اهم ذيلي گروهه ! style="background:#26775d; color:white;" | درجابنديءَ بابت وضاحت |- | '''روزيلومائسيٽا''' (''Rozellomyceta'') | روزيلومائڪوٽا، مائڪروسپوريڊيا | ابتدائي شاخن سان لاڳاپيل گروهه، جن جي ارتقائي حيثيت بابت مختلف تجويزون موجود آهن. |- | '''افيليڊيومائسيٽا''' (''Aphelidiomyceta'') | افيليڊيومائڪوٽا | فنجائي جي ابتدائي ارتقائي لاڳاپن جي مطالعي ۾ اهم گروهه. |- | '''حقيقي فنجائي''' (''Eumycota'') | ڪائٽريڊيومائسيٽا، بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا ۽ اماسٽيگومائڪوٽا سان لاڳاپيل شاخون | فنجائي جي وڏن ارتقائي گروهن کي شامل ڪندڙ اصطلاح. |- | '''ڪائٽريڊيومائسيٽا''' (''Chytridiomyceta'') | نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا، مونوبليفرومائسيٽس، ڪائٽريڊيومائسيٽس | ڪجهه گروهن ۾ حرڪت ڪندڙ اسپور موجود آهن. |- | '''بلاسٽوڪليڊيومائسيٽا''' (''Blastocladiomyceta'') | بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا | آبي ۽ ٻين ماحولن سان لاڳاپيل فنجائي. |- | '''زوپاگومائسيٽا''' (''Zoopagomyceta'') | بيسيڊيوبولومائسيٽا، اولپيڊيومائسيٽا، اينٽوموفٿورومائڪوٽا، ڪڪسيلومائڪوٽا، زوپاگومائسيٽس | ڪيترن مختلف غذائي ۽ ماحولياتي طريقن وارا گروهه. |- | '''مورٽيريليومائڪوٽا''' (''Mortierellomycota'') | مورٽيريليومائسيٽس | مٽيءَ ۽ نامياتي مادي سان لاڳاپيل ڪيترائي قسم. |- | '''ميڪورومائسيٽا''' (''Mucoromyceta'') | ڪيلڪيريسپوريليومائڪوٽا، ميڪورومائڪوٽا | روايتي زائگومائسيٽ فنجائي سان لاڳاپيل گروهه. |- | '''سمبيومائڪوٽا''' (''Symbiomycota'') | گلوميرومائڪوٽا، ڊائڪاريا | هن تجويز ڪيل ارتقائي خاڪي ۾ ڏيکاريل شاخ. |- | '''ڊائڪاريا''' (''Dikarya'') | اينٽورائيزومائڪوٽا، بيسيڊيومائڪوٽا، اسڪومائڪوٽا | ڪيترن مشرومن، خميرن ۽ ڦڦوندن سان لاڳاپيل وڏي شاخ. |} ==== بيسيڊيومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== بيسيڊيومائڪوٽا جي اندروني درجابنديءَ ۾ پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'')، اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') ۽ اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') جهڙا اهم گروهه شامل آهن. انهن جي اندر ڪيترائي طبقا ۽ ننڍيون ارتقائي شاخون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fafcff;" ! style="background:#365f91; color:white;" | شاخ ! style="background:#365f91; color:white;" | اهم طبقا |- | پڪسينيو مائڪوٽينا (''Pucciniomycotina'') | ٽريٽيراڪيومائسيٽس، مڪسيو مائسيٽس، اگاريڪوسٽلبومائسيٽس، سسٽوبيسيڊيومائسيٽس، مائڪروبوٽريومائسيٽس، اٽريڪٽيئلومائسيٽس، پڪسينيو مائسيٽس، ڪرپٽومائڪوڪولامائسيٽس |- | اسٽيلجينو مائڪوٽينا (''Ustilaginomycotina'') | مونيليئليومائسيٽس، مالاسيزيومائسيٽس، اسٽيلجينو مائسيٽس، ايڪسوبيسيڊيومائسيٽس |- | اگاريڪومائڪوٽينا (''Agaricomycotina'') | جيمينيبيسيڊيومائسيٽس، واليومائسيٽس، بارٿيليٽيومائسيٽس، ٽريميليومائسيٽس، ڊيڪريومائسيٽس، اگاريڪومائسيٽس |} ==== اسڪومائڪوٽا جون اهم شاخون ==== اسڪومائڪوٽا جي اندروني ارتقائي خاڪي ۾ ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'')، سيڪيرومائسيٽا (''Saccharomyceta'')، سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') ۽ پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') جهڙا گروهه ڏيکاريا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; background:#fffaf6;" ! style="background:#9b5d32; color:white;" | شاخ ! style="background:#9b5d32; color:white;" | اهم طبقا ۽ ذيلي گروهه |- | ٽافرينومائڪوٽينا (''Taphrinomycotina'') | نيواليڪٽومائسيٽس، ٽافرينومائسيٽس، آرڪيورائيزومائسيٽس، نيوموسسٽيڊومائسيٽس، شائزو سيڪيرومائسيٽس |- | سيڪيرومائڪوٽينا (''Saccharomycotina'') | سيڪيرومائسيٽس |- | پيزيزومائڪوٽينا (''Pezizomycotina'') | اوربيليومائسيٽس، پيزيزومائسيٽس، ٿيلاڪارپيلس، ويزڊياليس، لاهمياليس، ٽرائبليڊياليس |- | سورڊاريومائسيٽا (''Sordariomyceta'') | زائلونومائسيٽس، جيوگلوسومائسيٽس، ليوٽيومائسيٽس، ليبولبينيومائسيٽس، سورڊاريومائسيٽس |- | ڊوٿيڊيومائسيٽا (''Dothideomyceta'') | ڪونيوسيبومائسيٽس، لائڪينومائسيٽس، يوروٽيومائسيٽس، ليڪانورومائسيٽس، ڪوليموپسيڊيومائسيٽس، آرٿونيو مائسيٽس، ڊوٿيڊيومائسيٽس |} === درجابندي وارا گروهه === {{پڻ ڏسو|فنجائي جي آرڊرن جي فهرست}} [[File:02 01 groups of Fungi (M. Piepenbring).png|thumb|right|upright=1.5|فنجائي جا اهم درجابندي وارا گروهه.]] فنجائي جي وڏن فائلم، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊويزن پڻ چيو ويندو آهي، جي درجابندي روايتي طور سندن جنسي نسل وڌائڻ وارين بناوتن جي خاصيتن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي. 2019ع تائين فنجائي جون نو اهم ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون هيون: اوپيسٿواسپوريڊيا (''Opisthosporidia'')، ڪائٽريڊيومائڪوٽا (''Chytridiomycota'')، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا (''Neocallimastigomycota'')، بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا (''Blastocladiomycota'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'')، ميڪورومائڪوٽا (''Mucoromycota'')، گلوميرومائڪوٽا (''Glomeromycota'')، اسڪومائڪوٽا (''Ascomycota'') ۽ بيسيڊيومائڪوٽا (''Basidiomycota'').<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> نسلي ارتقائي تجزين مان ظاهر ٿيو آهي ته مائڪروسپوريڊيا (''Microsporidia'')، جيڪي جانورن ۽ پروٽسٽ جاندارن جا هڪ خاني وارا طفيلِي آهن، ارتقائي لحاظ کان گهڻو تبديل ٿيل ۽ ٻين جاندارن جي بافتن اندر رهندڙ فنجائي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="James2006b"/> ماضيءَ ۾ انهن کي ابتدائي پروٽوزوا سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي انهن کي يا ته فنجائي جي ابتدائي شاخ يا فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Han et al. 2017"/> '''ڪائٽريڊيومائڪوٽا''' کي عام طور ڪائٽريڊ چيو ويندو آهي. اهي فنجائي سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ڪائٽريڊ ۽ انهن جا ويجها گروهه، نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا ۽ بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا، اهڙين فنجائي ۾ شامل آهن، جيڪي فعال حرڪت ڪندڙ زوواسپور پيدا ڪن ٿا. اهي اسپور هڪ فليجيلم جي مدد سان پاڻيءَ ۾ حرڪت ڪري سگهن ٿا. انهيءَ خصوصيت سبب ابتدائي درجابنديءَ جي ماهرن انهن کي پروٽسٽ جاندارن ۾ شامل ڪيو هو. [[رائبوسومي آر اين اي]] جي ترتيبن مان حاصل ڪيل سالماتي نسلي ارتقائي تجزين موجب ڪائٽريڊ ٻين فنجائي جي فائلم کان ابتدائي مرحلي ۾ الڳ ٿيندڙ گروهه آهن. انهن ۾ چار وڏيون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه شاهدين مان اشارو ملي ٿو ته هي گروهه پيرافيليٽڪ (''Paraphyletic'') يا ممڪن طور پولي فائيليٽڪ (''Polyphyletic'') ٿي سگهي ٿو.<ref name="James2006"/> '''بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به سالماتي معلومات ۽ خوردبيني اندروني بناوتن جي مطالعي موجب بلاسٽوڪليڊيومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا، گلوميرومائڪوٽا ۽ ڊائڪاريا سان لاڳاپيل هڪ الڳ ارتقائي شاخ طور رکيو ويو آهي. بلاسٽوڪليڊيومائسيٽس مئل نامياتي مادي کي ٽوڙي غذائيت حاصل ڪندڙ جاندار آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي مختلف گروهن جا طفيلِي پڻ آهن. انهن جي ويجهن ڪائٽريڊن ۾ گهڻو ڪري زائگوٽڪ ميوسس (''Zygotic meiosis'') ٿيندو آهي، جڏهن ته بلاسٽوڪليڊيومائسيٽن ۾ اسپورڪ ميوسس (''Sporic meiosis'') ٿيندو آهي.<ref name="James2006b"/> '''نيوڪاليميسٽيگومائڪوٽا''' کي اڳ ۾ ڪائٽريڊيومائڪوٽا ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هن ننڍڙي فائلم جا جاندار آڪسيجن کان سواءِ رهندڙ، يعني اين ايروبڪ (''Anaerobic'')، آهن. اهي وڏن گاهه کائيندڙ کير پياريندڙ جانورن جي هاضمي واري نظام ۾ ۽ ٻين اهڙن زميني يا آبي ماحولن ۾ رهن ٿا، جتي سيلولوز جي گهڻائي هجي، جهڙوڪ گهريلو ڪچري جا ڍير.<ref name="Lockhart2006"/> انهن ۾ عام مائٽوڪانڊريا موجود نه هوندا آهن، پر انهن وٽ هائيڊروجنوسوم (''Hydrogenosomes'') نالي بناوتون هونديون آهن، جيڪي ارتقائي لحاظ کان مائٽوڪانڊريا سان لاڳاپيل آهن. ڪائٽريڊن وانگر نيوڪاليميسٽيگومائسيٽس پڻ زوواسپور پيدا ڪن ٿا، جن جي پوئين پاسي هڪ يا ڪيترائي فليجيلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Hibbett2007"/> [[File:Arbuscular mycorrhiza microscope.jpg|thumb|right|خوردبينيءَ هيٺ آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhiza''). تصوير ۾ السيءَ جي پاڙ جي ٻاهرين بافتن جا خانا ڏيکاريل آهن، جن ۾ آربسڪيول موجود آهن.]] [[File:Ascocarp2.png|thumb|right|اپوٿيسيئم (''Apothecium'') جو خاڪو، جنهن ۾ غير نسلي بافتون ۽ ٺهندڙ توڙي مڪمل طور پختا ٿيل اسڪائي ڏيکاريل آهن.]] '''گلوميرومائڪوٽا''' جا جاندار آربسڪيولر مائڪورائيزا (''Arbuscular mycorrhizae'') ٺاهين ٿا. هي هڪ گڏيل فائدي وارو حياتياتي لاڳاپو آهي، جنهن ۾ فنجائي جون هائفا ٻوٽن جي پاڙن جي خانن ۾ داخل ٿين ٿيون ۽ ٻنهي جاندارن کي غذائي جزن جي بهتر فراهميءَ مان فائدو ملي ٿو. گلوميرومائڪوٽا جا سڀ ڄاتل قسم غير جنسي طريقي سان نسل وڌائيندا آهن.<ref name="Redecker2006"/> گلوميرومائڪوٽا ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ اهو گڏيل لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين پهچن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اڳ ۾ گلوميرومائڪوٽا کي زائگومائڪوٽا جو حصو سمجهيو ويندو هو، پر 2001ع ۾ ان کي الڳ فائلم جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Schussler2001"/> زائگومائڪوٽا ۾ اڳ شامل ڪيل ڪيترين فنجائي کي هاڻي گلوميرومائڪوٽا يا ميڪورومائڪوٽينا (''Mucoromycotina'')، ڪڪسيلومائڪوٽينا (''Kickxellomycotina'')، زوپاگومائڪوٽينا (''Zoopagomycotina'') ۽ اينٽوموفٿورومائڪوٽينا (''Entomophthoromycotina'') جهڙن گروهن ۾ منتقل ڪيو ويو آهي.<ref name="Hibbett2007"/> اڳئين زائگومائڪوٽا گروهه جا مشهور مثال مانيءَ تي لڳندڙ ڪاري ڦڦوند رائيزوپس اسٽولونيفر (''Rhizopus stolonifer'') ۽ پائلو بولس (''Pilobolus'') جنس جا قسم آهن. پائلو بولس پنهنجا اسپور ڪيترن ميٽرن تائين هوا ۾ اڇلائڻ جي صلاحيت رکن ٿا.{{sfn|Alexopoulos|Mims|Blackwell|1996|p=145}} طبي لحاظ کان اهم جنسن ۾ ميڪور (''Mucor'')، رائيزوميڪور (''Rhizomucor'') ۽ رائيزوپس (''Rhizopus'') شامل آهن.<ref name="Walther et al. 2019"/> '''اسڪومائڪوٽا'''، جن کي عام طور ٿيلهيدار فنجائي يا اسڪومائسيٽس چيو ويندو آهي، حقيقي فنجائي جي اندر سڀ کان وڏو درجابندي وارو گروهه آهن.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=489}} اهي ميوسس ذريعي اسڪواسپور (''Ascospores'') پيدا ڪن ٿيون، جيڪي اسڪَس (''Ascus'') نالي ٿيلهيدار بناوت اندر بند هوندا آهن. هن فائلم ۾ موريل مشروم، ڪجهه ٻيا مشروم، ٽرفل، هڪ خاني وارا خمير، جهڙوڪ سيڪيرومائسيز (''Saccharomyces'')، ڪلوئيويرومائسيز (''Kluyveromyces'')، پيڪيا (''Pichia'') ۽ ڪينڊيڊا (''Candida'') شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيتريون ڌاڳيدار فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون، جيڪي مئل نامياتي مادي مان غذائيت حاصل ڪن ٿيون، طفيلِي زندگي گذارين ٿيون يا ٻين جاندارن سان گڏيل فائدي وارا لاڳاپا قائم ڪن ٿيون. ڌاڳيدار اسڪومائسيٽن جي اهم جنسن ۾ اسپرجلَس (''Aspergillus'')، پينيسيليئم (''Penicillium'')، فيوزيريئم (''Fusarium'') ۽ ڪلاويسيپس (''Claviceps'') شامل آهن. ڪيترن اسڪومائسيٽ قسمن ۾ صرف غير جنسي نسل وڌائڻ جو مرحلو ڏٺو ويو آهي، جنهن کي اينامارفڪ (''Anamorphic'') مرحلو چيو ويندو آهي. پر سالماتي معلومات جي تجزيي ذريعي انهن جا ويجها جنسي مرحلا، يعني ٽيليومارف (''Teleomorph'')، سڃاڻڻ ممڪن ٿيا آهن.<ref name="Samuels2006"/> ڇاڪاڻ ته ميوسس جا پيداوار اسپور ٿيلهيدار اسڪَس اندر محفوظ رهندا آهن، تنهنڪري اسڪومائسيٽن کي جينيات ۽ وراثت جي بنيادي اصولن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. نيوورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') هن سلسلي ۾ هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Aramayo et al. 2013"/> '''بيسيڊيومائڪوٽا''' جا جاندار عام طور گُرز جهڙيون فنجائي يا بيسيڊيومائسيٽس سڏبا آهن. اهي بيسيڊيا (''Basidia'') نالي گُرز جهڙين بناوتن تي ميوسس ذريعي بيسيڊيو اسپور (''Basidiospores'') پيدا ڪن ٿا. عام مشرومن جي وڏي اڪثريت هن گروهه ۾ شامل آهي. ان کان سواءِ فصلن ۾ زنگ ۽ ڪاري ڦڦوند جهڙيون بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي پڻ هن گروهه سان تعلق رکن ٿيون. بيسيڊيومائسيٽن جا ٻيا اهم مثال مڪئي ۾ بيماري پيدا ڪندڙ اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'')، انسانن جي جسم تي عام طور رهندڙ مالاسيزيئا (''Malassezia'') جنس جا قسم،<ref name="Rhimi et al. 2020"/> ۽ موقعو ملڻ تي انسانن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندڙ ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') شامل آهن.<ref name="Perfect2006"/> === فنجائي سان مشابهت رکندڙ جاندار === ظاهري بناوت ۽ زندگي گذارڻ جي طريقي ۾ مشابهت سبب ڪيترن اهڙن جاندارن کي ماضيءَ ۾ فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل ڪيو ويندو هو، جيڪي هاڻي حقيقي فنجائي ۾ شمار نٿا ٿين. انهن ۾ سليم مولڊ (''Slime molds'')، واٽر مولڊ (''Water molds'') ۽ هائفوڪائٽريڊ (''Hyphochytrids'') شامل آهن. سليم مولڊن ۾ مائسيٽوزوئن (''Mycetozoans'')، پلازموڊيوفورڊ (''Plasmodiophorids'')، اڪراسيڊ (''Acrasids'')، فونٽيڪيولا (''Fonticula'') ۽ ليبيرنٿوليڊ (''Labyrinthulids'') جهڙا گروهه شامل آهن. جديد درجابنديءَ ۾ انهن کي ترتيبوار اميبوزوا (''Amoebozoa'')، رائيزاريا (''Rhizaria'')، ايڪسڪاواٽا (''Excavata'')، ڪرسٽيڊسڪوئڊيا (''Cristidiscoidea'') ۽ اسٽرامينوپائلس (''Stramenopiles'') سان لاڳاپيل رکيو ويو آهي. واٽر مولڊ، جن کي اومي سائٽس (''Oomycetes'') چيو ويندو آهي، ۽ هائفوڪائٽريڊ ٻئي اسٽرامينوپائلس سان تعلق رکن ٿا. ماضيءَ ۾ انهن جاندارن کي ماسٽيگومائڪوٽينا (''Mastigomycotina'')، جمنومائڪوٽا (''Gymnomycota'') ۽ فائڪومائسيٽس (''Phycomycetes'') جهڙن گروهن ۾ رکيو ويندو هو. سليم مولڊن جو مطالعو پروٽوزوا طور پڻ ڪيو ويندو هو، جنهن سبب انهن جي درجابنديءَ ۾ ٻه مختلف حياتياتي نظام استعمال ٿيندا رهيا.<ref name="Leontyev & Schnittler 2017"/> حقيقي فنجائي جي ابتڙ اومي سائٽن جي خاني جي ڀت ۾ [[سيلولوز]] موجود هوندو آهي، جڏهن ته [[ڪائٽن]] موجود نه هوندو آهي. هائفوڪائٽريڊن ۾ ڪائٽن ۽ سيلولوز ٻئي موجود هوندا آهن. سليم مولڊن ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ واري مرحلي دوران عام طور خاني جي ڀت موجود نه هوندي آهي، سواءِ ليبيرنٿوليڊن جي، جن وٽ ننڍڙن پترن جهڙي بناوت واري ٻاهرين پرت هوندي آهي. سليم مولڊ غذائيت جذب ڪرڻ بدران خوراڪ کي اندر وٺي حاصل ڪندا آهن. هن عمل کي فيگوسائٽوسس (''Phagocytosis'') چيو ويندو آهي. ليبيرنٿوليڊ هن لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي فنجائي، اومي سائٽن ۽ هائفوڪائٽريڊن وانگر جذب ڪرڻ ذريعي غذائيت حاصل ڪندا آهن. واٽر مولڊ ۽ سليم مولڊ ٻئي حقيقي فنجائي سان ويجها ارتقائي لاڳاپا نٿا رکن. انهيءَ ڪري جديد درجابنديءَ جا ماهر انهن کي فنجائي جي بادشاهت ۾ شامل نٿا ڪن. تنهن هوندي به اومي سائٽن ۽ مڪسومائسيٽن جو مطالعو اڄ به ڪيترن مائڪالاجي جي ڪتابن ۽ تحقيقي مقالن ۾ شامل هوندو آهي.<ref name="Blackwell2004"/> ايڪرائنيلس (''Eccrinales'') ۽ اميبيڊيئلس (''Amoebidiales'') اوپيسٿوڪونٽ پروٽسٽ جاندار آهن، جن کي اڳ ۾ زائگومائسيٽ فنجائي سمجهيو ويندو هو. ٻيا گروهه، جيڪي هاڻي اوپيسٿوڪونٽا (''Opisthokonta'') ۾ شامل آهن، جهڙوڪ ڪورالوڪائٽريئم (''Corallochytrium'') ۽ اڪٿيوسپوريا (''Ichthyosporea'')، پڻ ڪنهن زماني ۾ فنجائي جي درجابنديءَ ۾ رکيا ويا هئا. بلاسٽوسسٽس (''Blastocystis'') جنس، جيڪا هاڻي اسٽرامينوپائلس ۾ شامل آهي، شروعات ۾ خمير طور درجابندي ڪئي وئي هئي. ايليوبيوپسس (''Ellobiopsis'')، جيڪا هاڻي الويولاٽا (''Alveolata'') سان تعلق رکي ٿي، اڳ ۾ ڪائٽريڊ سمجهي ويندي هئي. ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ بيڪٽيريا کي پڻ فنجائي سان گڏ رکيو ويندو هو، خاص طور شائزو مائسيٽس (''Schizomycetes'') نالي گروهه ۾. '''روزيلڊا''' (''Rozellida'') ارتقائي شاخ، جنهن ۾ اڳ ڪائٽريڊ سمجهيو ويندڙ روزيلا (''Rozella'') پڻ شامل آهي، جينياتي لحاظ کان مختلف جاندارن جو گروهه آهي. هن گروهه بابت گهڻي ڄاڻ ماحولياتي نمونن مان حاصل ڪيل ڊي اين اي جي ترتيبن تي ٻڌل آهي. ڪجهه درجابندين ۾ هن کي فنجائي جو ويجهو ڀيڻ گروهه سمجهيو ويو آهي.<ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019"/> هن گروهه جا جيڪي جاندار الڳ ڪري مطالعي هيٺ آندا ويا آهن، انهن ۾ فنجائي جي عام خصوصيت سمجهي ويندڙ ڪائٽن واري خاني جي ڀت موجود نه آهي. ٻئي طرف روزيلا کي فنجائي جي هڪ ابتدائي ارتقائي شاخ طور پڻ درجابندي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Li et al 2021"/> نيوڪليئريڊ (''Nucleariids'') ممڪن آهي ته حقيقي فنجائي جي ارتقائي گروهه جو ٻيو ويجهو ڀيڻ گروهه هجن. انهيءَ بنياد تي انهن کي فنجائي جي وڌيڪ وسيع تعريف ۾ شامل ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ShalchianTabrizi2008"/> ايڪٽينومائسيٽيلس (''Actinomycetales'')، جيڪي ايڪٽينومائسيٽوٽا (''Actinomycetota'') سان تعلق رکن ٿا، ڌاڳيدار بيڪٽيريا جو هڪ وڏو گروهه آهن. انهن مان ڪيترن کي پڻ ڊگهي عرصي تائين فنجائي سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Amoroso |first1=Maria Julia |last2=Benimeli |first2=Claudia Susana |last3=Cuozzo |first3=Sergio Antonio |title=Actinobacteria: application in bioremediation and production of industrial enzymes |date=2013 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-4665-7873-9 |page=33 |url=https://www.crcpress.com/Actinobacteria-Application-in-Bioremediation-and-Production-of-Industrial/Amoroso-Benimeli-Cuozzo/p/book/9781466578739 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.humankindoregon.com/soil-biology |title=An Introduction to Soil Biology |website=Humankind Oregon |access-date=13 November 2019 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731225405/https://www.humankindoregon.com/soil-biology |url-status=live }}</ref> == ماحوليات == [[File:PinMould on Peach LowMag Scale.jpg|thumb|آڙو کي ڳاريندڙ پن مولڊ ڦڦوند.]] جيتوڻيڪ فنجائي اڪثر اکين کان لڪل يا گهٽ نمايان هونديون آهن، پر اهي [[ڌرتي]] جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ موجود آهن ۽ گهڻن [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[بيڪٽيريا]] سان گڏ فنجائي خشڪيءَ ۽ پاڻيءَ جي گهڻن ماحولياتي نظامن ۾ نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ اهم جاندار آهن. انهيءَ ڪري اهي [[حياتياتي ارضڪيميائي چڪر|حياتياتي ارضڪيميائي چڪرن]] ۽ ڪيترن [[غذائي ڄار|غذائي ڄارن]] ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Gadd2007"/> نامياتي مادي کي ٽوڙيندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ فنجائي غذائي عنصرن جي ٻيهر گردش ۾ ضروري ڪردار ادا ڪن ٿيون. خاص طور ساپروٽروف (''Saprotrophs'') ۽ گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪندڙ جاندارن جي صورت ۾ اهي [[نامياتي مادو]] ٽوڙي غير نامياتي ماليڪيولن ۾ تبديل ڪن ٿيون، جيڪي پوءِ ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي تعميري ميٽابولڪ عملن ۾ ٻيهر استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Barea2005"/> === گڏيل حياتياتي لاڳاپا === ڪيتريون فنجائي حياتياتي درجابنديءَ جي لڳ ڀڳ سڀني [[بادشاهت (حياتيات)|بادشاهتن]] سان تعلق رکندڙ جاندارن سان اهم گڏيل حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿيون.<ref name="Aanen2006"/><ref name="Nikoh2000"/><ref name="Perotto1997"/> اهي لاڳاپا گڏيل فائدي وارا يا مخالف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. ڪڏهن فنجائي ميزبان سان اهڙي صورت ۾ رهنديون آهن، جنهن ۾ ميزبان کي ڪو واضح فائدو يا نقصان نه پهچندو آهي؛ اهڙي لاڳاپي کي ڪومينسلزم (''Commensalism'') چيو ويندو آهي.<ref name="Arnold2003"/><ref name="Paszkowski2006"/><ref name="Hube2004"/> ==== ٻوٽن سان لاڳاپا ==== [[مائڪورائيزا]] جي صورت ۾ [[ٻوٽا|ٻوٽن]] ۽ فنجائي جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپو ٻوٽن ۽ فنجائي جي سڀ کان مشهور لاڳاپن مان هڪ آهي. ڪيترن ماحولياتي نظامن ۾ ٻوٽن جي واڌ ويجهه ۽ بقا لاءِ ان کي وڏي اهميت حاصل آهي. ٻوٽن جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ قسمن ۾ مائڪورائيزا جا لاڳاپا ملن ٿا ۽ ڪيترائي ٻوٽا پنهنجي بقا لاءِ انهن لاڳاپن تي دارومدار رکن ٿا.<ref name="Bonfante2003"/> [[File:Neotyphodium coenophialum.jpg|thumb|left|upright=0.75|ڊگهي فيسڪيو گاهه جي پنن جي غلاف واري بافتن جي خانن جي وچ ۾ موجود اينڊوفائٽڪ فنجائي ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'') جون هائفا، جيڪي تصوير ۾ ڪاري رنگ جي ڌاڳن وانگر نظر اچن ٿيون.]] مائڪورائيزا جو گڏيل حياتياتي لاڳاپو تمام قديم آهي ۽ ان جا شاهد گهٽ ۾ گهٽ 40 ڪروڙ سال اڳ تائين ملن ٿا.<ref name="Remy1994"/> اهو لاڳاپو اڪثر ٻوٽن کي اهڙي مٽيءَ مان نائٽريٽ ۽ [[فاسفيٽ]] جهڙا غير نامياتي غذائي عنصر حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جنهن ۾ انهن اهم عنصرن جي مقدار گهٽ هوندي آهي.<ref name="Lindahl2007"/><ref name="Heijden2006"/> فنجائي جا ساٿي ٻوٽن جي وچ ۾ ڪاربوهائيڊريٽن ۽ ٻين غذائي عنصرن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Heijden |first=Marcel G. A. van der |title=Underground networking |date=15 April 2016 |journal=Science |language=en |volume=352 |issue=6283 |pages=290–291 |doi=10.1126/science.aaf4694 |issn=0036-8075 |pmid=27081054 |bibcode=2016Sci...352..290H |s2cid=133399719 |hdl=1874/344517 |hdl-access=free }}</ref> اهڙن مائڪورائيزا وارن گڏيل لاڳاپن کي [[گڏيل مائڪورائيزا ڄار]] (''Common mycorrhizal networks'') چيو ويندو آهي.<ref name="Selosse2006"/><ref>{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |title=Trees Have Their Own Internet |last=Yong |first=Ed |date=14 April 2016 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164827/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/04/the-wood-wide-web/478224/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live }}</ref> مائڪورائيزا جو هڪ خاص قسم مائڪوهيٽروٽروفي (''Myco-heterotrophy'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو پنهنجي فنجائي ساٿي مان سموري غذائيت حاصل ڪري ٿو ۽ ان تي طفيلِي نموني دارومدار رکي ٿو.<ref name="Merckx2009"/> فنجائي جا ڪجهه قسم ٻوٽن جي پاڙن، تنن ۽ پنن جي اندروني بافتن ۾ رهن ٿا، جن کي اينڊوفائٽس (''Endophytes'') چيو ويندو آهي.<ref name="Schulz2005"/> مائڪورائيزا وانگر اينڊوفائٽڪ فنجائي جي موجودگي پڻ ٻنهي ساٿين لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. مثال طور گاهه ۾ رهندڙ ڪجهه اينڊوفائٽس ميزبان ٻوٽي کي گاهه کائيندڙ جانورن ۽ ٻين ماحولياتي دٻائن خلاف وڌيڪ مزاحمت ڏين ٿا، جڏهن ته بدلي ۾ فنجائي کي ٻوٽي مان خوراڪ ۽ رهائش ملي ٿي.<ref name="Clay2002"/> ==== الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا سان لاڳاپا ==== [[File:Lobaria pulmonaria 010108a.jpg|thumb|right|لوبيئريا پلموناريا (''Lobaria pulmonaria'') نالي لائڪن، جيڪو فنجائي، الجي ۽ سائيانوبيڪٽيريا جي گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو مثال آهي.]] [[لائڪن]] فنجائي ۽ [[ضِيائي تالیف|ضِيائي تالیف]] ڪندڙ [[الجِي]] يا [[سائيانوبيڪٽيريا]] جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ گڏيل حياتياتي لاڳاپي جو نتيجو آهن. لائڪن ۾ ضِيائي تالیف ڪندڙ ساٿي کي فوٽوبيونٽ (''Photobiont'') چيو ويندو آهي. فنجائي وارو حصو گهڻو ڪري اسڪومائسيٽن جي مختلف قسمن ۽ ڪجهه بيسيڊيومائسيٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Brodo2001"/> لائڪن سڀني کنڊن جي مختلف ماحولياتي نظامن ۾ موجود آهن. اهي [[مٽيءَ جي ٺهڻ]] ۽ [[حياتياتي تسلسل]] جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Raven2005"/> لائڪن خاص طور سخت ماحولياتي حالتن وارن علائقن ۾ نمايان آهن، جن ۾ [[قطبي علائقا]]، بلند جبلن وارا علائقا ۽ نيم خشڪ ريگستان شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|p=267}} اهي اهڙين سطحن تي پڻ وڌي سگهن ٿا، جتي ٻين ڪيترن جاندارن لاءِ واڌ ويجهه ڏکي هوندي آهي، جهڙوڪ اگهاڙي مٽي، پٿر، وڻن جي [[ڇل]]، ڪاٺ، سامونڊي خول، بارنيڪل ۽ پن. <ref name="Purvis2000"/> مائڪورائيزا وانگر لائڪن ۾ پڻ ٻنهي ساٿين جي وچ ۾ غذائي مٽاسٽا ٿيندي آهي. فوٽوبيونٽ ضِيائي تالیف ذريعي کنڊ ۽ ٻيا ڪاربوهائيڊريٽ پيدا ڪري فنجائي کي فراهم ڪندو آهي، جڏهن ته فنجائي فوٽوبيونٽ کي معدني غذائي عنصر ۽ پاڻي مهيا ڪندي آهي. انهن ٻنهي ساٿين جا ڪم ايتري قدر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جو اهي لڳ ڀڳ هڪ جاندار وانگر ڪم ڪندا آهن. گهڻين حالتن ۾ ٺهندڙ لائڪن جي بناوت پنهنجي الڳ الڳ جزن کان تمام مختلف هوندي آهي.{{sfn|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=378}} لائڪن ٺاهڻ فنجائي ۾ غذائيت حاصل ڪرڻ جو هڪ عام طريقو آهي. ڄاتل فنجائي جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو قسمن، يعني 19,400 کان وڌيڪ قسمن، ۾ لائڪن ٺاهڻ واري خاصيت موجود آهي.<ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017"/> گهڻن لائڪن جون عام خصوصيتون ضِيائي تالیف ذريعي نامياتي ڪاربان حاصل ڪرڻ، آهستي وڌڻ، ننڍڙي جسامت، ڊگهي عمر، موسمي ۽ ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ غير جنسي نباتاتي نسل وڌائڻ واريون بناوتون، هوا مان حاصل ٿيندڙ معدني غذائيت ۽ ساڳئي ماحول ۾ رهندڙ ٻين ضِيائي تالیف ڪندڙ جاندارن جي ڀيٽ ۾ خشڪ ٿيڻ کي وڌيڪ برداشت ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Deacon|2005|pp=267–276}} ==== جيتن سان لاڳاپا ==== ڪيترائي [[جيت]] فنجائي سان گڏيل فائدي وارا حياتياتي لاڳاپا قائم ڪن ٿا. [[ڪِوِلين ۽ فنجائي جو گڏيل لاڳاپو|ڪِوِلين]] جا ڪيترائي گروهه ڪيٽوٿائريئلس (''Chaetothyriales'') آرڊر سان تعلق رکندڙ فنجائي جي پوک ڪن ٿا. اهي فنجائي خوراڪ، آکيرن جي بناوت ۾ مددگار جزن ۽ ٻوٽن جي ننڍڙن خانن، جن کي ڊوميٽيا (''Domatia'') چيو ويندو آهي، اندر قائم ٿيندڙ ڪِوِلين ۽ ٻوٽن جي گڏيل لاڳاپن ۾ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="Chomicki & Renner 2017"/> [[ايمبروشيا ڀونئر]] انهن وڻن جي ڇل ۾ فنجائي جا مختلف قسم پوکين ٿا، جن ۾ اهي آباد ٿين ٿا.<ref name="Joseph & Keyhani 2021"/> ساڳيءَ طرح ڪاٺيءَ واري واسپ جي ڪيترن قسمن، خاص طور سائرڪس (''Sirex'') جنس، جون ماديون صنوبر جي وڻن جي زنده ڪاٺ ۾ پنهنجا آنا رکڻ وقت ڪاٺ ڳاريندڙ فنجائي ايمائلو اسٽيريئم ايريولاٽم (''Amylostereum areolatum'') جا اسپور پڻ داخل ڪنديون آهن. فنجائي جي واڌ واسپ جي لاروا جي ترقيءَ لاءِ موزون غذائي حالتون پيدا ڪندي آهي.{{sfn|Deacon|2005|p=277}} بنا ڏنگ واري ماکيءَ جي مک جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ قسم جو موناڪسس (''Monascus'') جنس جي فنجائي سان لاڳاپو مليو آهي. ان جي لاروا فنجائي کائيندي آهي ۽ پراڻن آکيرن مان نون آکيرن ڏانهن منتقل ٿيندڙ فنجائي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="Sci-News2015"/> آفريڪا جي [[سوانا]] وارن علائقن ۾ رهندڙ [[اڏوهي]] پڻ فنجائي پوکڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Aanen2006"/> ڪينڊيڊا (''Candida'') ۽ لاشانسيئا (''Lachancea'') جنسن جا خمير ڪيترن جيتن جي هاضمي واري نالي ۾ رهن ٿا، جن ۾ نيوروپٽيران، ڀونئر ۽ [[ڪاڪروچ]] شامل آهن. اڃا تائين اهو واضح نه آهي ته اهي فنجائي پنهنجي ميزبان جيتن کي ڪو فائدو پهچائين ٿيون يا نه.<ref name="Nguyen2007"/> مئل ڪاٺ ۾ وڌندڙ فنجائي ڪاٺ کائيندڙ جيتن، جهڙوڪ ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئرن، لاءِ انتهائي اهم آهن.<ref name="Nutritional dynamics">{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Weiner |first2=January |title=Nutritional dynamics during the development of xylophagous beetles related to changes in the stoichiometry of 11 elements |date=March 2017 |journal=Physiological Entomology |volume=42 |issue=1 |pages=73–84 |doi=10.1111/phen.12168 |bibcode=2017PhysE..42...73F |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Nutrient Dynamics in Decomposing Dead Wood in the Context of Wood Eater Requirements: The Ecological Stoichiometry of Saproxylophagous Insects |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75937-1 |pages=429–469 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_13 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/15394?show=full }}</ref><ref name="Ulyshen page 377-427">{{cite book |last1=Ulyshen |first1=Michael D. |title=Saproxylic Insects |chapter=Insect-Fungus Interactions in Dead Wood Systems |series=Zoological Monographs |date=2018 |volume=1 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-75936-4 |pages=377–427 |doi=10.1007/978-3-319-75937-1_12 }}</ref> اهي فنجائي غذائي عنصرن جي لحاظ کان غريب مئل ڪاٺ ۾ اهڙا عنصر فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪاٺ کائيندڙ جيتن جي واڌ لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite journal |last1=Filipiak |first1=Michał |last2=Sobczyk |first2=Łukasz |last3=Weiner |first3=January |year=2016 |title=Fungal transformation of tree stumps into a suitable resource for xylophagous beetles via changes in elemental ratios |journal=Insects |volume=7 |issue=2 |page=13 |doi=10.3390/insects7020013 |pmc=4931425 |doi-access=free }}</ref><ref name="Ulyshen page 429-469"/><ref name="Ulyshen page 377-427"/> انهيءَ غذائي بهتريءَ سبب ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ جيتن جون لاروا وڌي مڪمل بالغ مرحلي تائين پهچي سگهن ٿيون.<ref name="Nutritional dynamics"/> فنجائي کائيندڙ مکين جي ڪيترن خاندانن جون لاروا، خاص طور اسڪياروئيڊيا (''Sciaroidea'') وڏي گروهه سان تعلق رکندڙ مائسيٽوفيليڊي (''Mycetophilidae'') ۽ ڪجهه ڪيروپليٽيڊي (''Keroplatidae'')، فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن ۽ غير زرخيز مائڪورائيزا مان خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Jakovlev 2012"/> ==== طفيلين جي حيثيت ۾ ==== {{anchor|طفيلِي|مرض پيدا ڪندڙ|نيڪروٽروف}} [[File:Ophiocordyceps unilateralis - Denis Zabin - 407452035.jpeg|thumb|اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') فنجائي سان متاثر ٿيل زومبي ڪِوِليون، جيڪي خاص طور اڀرندي علائقن جي برساتي ٻيلن ۾ ملن ٿيون.]] ڪيتريون فنجائي ٻوٽن، جانورن، انسانن ۽ ٻين فنجائي تي طفيلِي زندگي گذارين ٿيون. ڪيترن پوکيل فصلن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي زراعت ۽ ٻيلن کي وڏي پيماني تي نقصان پهچائين ٿيون. انهن ۾ چانورن جي بلاسٽ بيماري پيدا ڪندڙ مئگناپورٿي اورائيزي (''Magnaporthe oryzae'')،<ref name="Fernandez & Orth 2018"/> وڻن ۾ ڊچ ايلم بيماري پيدا ڪندڙ اوفيئوستوما اَلمي (''Ophiostoma ulmi'') ۽ اوفيئوستوما نووو اَلمي (''Ophiostoma novo-ulmi'')،<ref name="Santini & Battisti 2019"/> شاهه بلوط جي بيماري پيدا ڪندڙ ڪرائيفونڪٽريا پيراسيٽيڪا (''Cryphonectria parasitica'')،<ref name="Rigling & Prospero 2018"/> ۽ ٽيڪساس جي پاڙن جي سڙڻ واري بيماري پيدا ڪندڙ فائميٽوٽريڪوپسس اومني وورا (''Phymatotrichopsis omnivora'') شامل آهن. ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ٻين اهم فنجائي جنسن ۾ فيوزيريئم (''Fusarium'')، اسٽيلائگو (''Ustilago'')، آلٽرنيريا (''Alternaria'') ۽ ڪوڪليوبولس (''Cochliobolus'') شامل آهن.<ref name="Paszkowski2006"/> ڪجهه گوشت خور فنجائي، جهڙوڪ پرپوريوسيليئم لائلاسينم (''Purpureocillium lilacinum'')، [[نيماٽوڊ]] جهڙن ننڍڙن ڪيڙن جو شڪار ڪن ٿيون. اهي پنهنجي شڪار کي پڪڙڻ لاءِ مخصوص بناوتون استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ سوڙها ٿيندڙ ڇلا يا چنبڙندڙ ڄار.<ref name="Yang2007"/> ٻوٽن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ ڪيتريون فنجائي، جهڙوڪ مئگناپورٿي اورائيزي، پنهنجي غذائي طريقي ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون. اهي زنده ٻوٽن مان غذائيت حاصل ڪندڙ بايوٽروف (''Biotroph'') مرحلي مان گذري، پوءِ پاڻ ماريل ٻوٽي جي مئل بافتن مان غذائيت حاصل ڪندڙ نيڪروٽروف (''Necrotroph'') بڻجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Koeck |first1=M. |last2=Hardham |first2=A. R. |last3=Dodds |first3=P. N. |date=2011 |volume=13 |issue=12 |pages=1849–1857 |title=The role of effectors of biotrophic and hemibiotrophic fungi in infection |journal=Cellular Microbiology |doi=10.1111/j.1462-5822.2011.01665.x |pmid=21848815 |pmc=3218205 }}</ref> اهڙي خاصيت ٻين فنجائي کي کائيندڙ طفيلِي فنجائي ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. مثال طور ايسٽروٽريميلا البيدا (''Asterotremella albida'') ٻين فنجائي جي ڦر پيدا ڪندڙ بناوتن مان غذائيت حاصل ڪندي آهي، پوءِ اهي زنده هجن يا مري چڪيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Prillinger |first1=H. |last2=Lopandic |first2=K. |last3=Sugita |first3=T. |last4=Wuczkowski |first4=M. |title=Asterotremella gen. nov. albida, an anamorphic tremelloid yeast isolated from the agarics Asterophora lycoperdoides and Asterophora parasitica |journal=The Journal of General and Applied Microbiology |date=2007 |volume=53 |issue=3 |pages=167–175 |doi=10.2323/jgam.53.167 |pmid=17726297 |url=https://www.researchgate.net/publication/6114636 |via=ResearchGate |language=en |access-date=19 April 2019 }}</ref> ڪجهه فنجائي پنهنجي جانور ميزبان جي رويي ۾ اهڙيون تبديليون آڻين ٿيون، جن سان انهن جا اسپور وڌيڪ اثرائتي نموني پکڙجن ٿا. انهيءَ عمل کي فعال ميزبان وسيلي منتقلي (''Active host transmission'') پڻ چيو ويندو آهي. ان جا مثال اوفيئوڪارڊيسيپس يونيليٽيرالس (''Ophiocordyceps unilateralis'') ۽ ممڪن طور ختم ٿي ويل الوڪارڊيسيپس (''Allocordyceps'') آهن. ==== بيماريون پيدا ڪندڙ جاندارن جي حيثيت ۾ ==== [[File:Aecidium magnellanicum.jpg|thumb|right|چلي ۾ باربيري جي ٻوٽي تي پڪسينيا مئجيلانيڪم (''Puccinia magellanicum'') فنجائي سبب پيدا ٿيل ڪالافيٽ زنگ ۽ ان سان لاڳاپيل وِچز بروم (''Witch's broom'') نالي غير معمولي واڌ.]] [[File:Candida Gram stain.jpg|thumb|right|ڪينڊيڊياسس ۾ مبتلا عورت جي اندام نهاني مان ورتل نموني ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') جي [[گرام رنگ سازي]]؛ تصوير ۾ هائفا ۽ لڳ ڀڳ 2 کان 4 مائڪروميٽر قطر وارا ڪليميڊواسپور ڏيکاريل آهن.]] ڪجهه فنجائي انسانن ۾ سنگين بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿيون، جن مان ڪيتريون مناسب علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ موتمار ٿي سگهن ٿيون. انهن ۾ [[اسپرجلوسس]]، [[ڪينڊيڊياسس]]، [[ڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]]، [[ڪرپٽوڪوڪوسس]]، [[هسٽوپلازموسس]]، [[مائسيٽوما]] ۽ [[پيراڪوڪسيڊيوئيڊومائڪوسس]] شامل آهن. ان کان سواءِ [[مدافعتي ڪمزوري]] ۾ مبتلا ماڻهن کي اسپرجلَس (''Aspergillus'')، ڪينڊيڊا (''Candida'')، ڪرپٽوڪاڪس (''Cryptococcus'')،<ref name="Hube2004"/><ref name="Nielsen2007"/><ref name="Brakhage2005"/> هسٽوپلازما (''Histoplasma'')<ref name="Kauffman2007"/> ۽ نيوموسسٽس (''Pneumocystis'')<ref name="Cushion2007"/> جهڙين فنجائي سبب بيماريون ٿيڻ جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. ٻيون فنجائي اکين، ننهن، وارن ۽ خاص طور چمڙيءَ تي حملو ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ ڊرماٽوفائٽڪ (''Dermatophytic'') ۽ ڪيراٽين پسند فنجائي شامل آهن، جيڪي [[داد]] ۽ [[ايٿليٽس فوٽ]] جهڙيون مقامي انفيڪشنون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="Cook2008"/> فنجائي جا اسپور پڻ [[الرجي]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا ۽ مختلف درجابندي وارن گروهن سان تعلق رکندڙ فنجائي انسانن ۾ الرجي وارا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿيون.<ref name="SimonNobbe2008"/> ==== مائڪوطفيلين جي نشاني طور ==== فنجائي تي طفيلِي زندگي گذاريندڙ جاندارن کي مائڪوطفيلِي (''Mycoparasitic'') جاندار چيو ويندو آهي. فنجائي ۽ فنجائي جهڙن جاندارن جا لڳ ڀڳ 300 قسم، جيڪي 13 طبقن ۽ 113 جنسن سان تعلق رکن ٿا، ٻوٽن ۾ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ بيمارين جي حياتياتي ضابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Thambugala et al. 2020"/> فنجائي پاڻ پڻ ٻين فنجائي جون طفيلِي يا مخالف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور هائپومائسيز ڪرائيسواسپرمس (''Hypomyces chrysospermus'') بوليٽ مشرومن تي وڌندي آهي. فنجائي مائڪو وائرسن (''Mycoviruses'') جي انفيڪشن جو شڪار پڻ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Pearson">{{cite journal |last1=Pearson |first1=M. N. |last2=Beever |first2=R. E. |last3=Boine |first3=B. |last4=Arthur |first4=K. |title=Mycoviruses of filamentous fungi and their relevance to plant pathology |journal=Molecular Plant Pathology |volume=10 |issue=1 |pages=115–128 |date=January 2009 |pmid=19161358 |doi=10.1111/j.1364-3703.2008.00503.x |pmc=6640375 |bibcode=2009MolPP..10..115P }}</ref><ref name="Boz">{{cite journal |last=Bozarth |first=R. F. |title=Mycoviruses: a new dimension in microbiology |journal=Environmental Health Perspectives |volume=2 |issue=1 |pages=23–39 |date=October 1972 |pmid=4628853 |pmc=1474899 |doi=10.1289/ehp.720223 |bibcode=1972EnvHP...2...23B }}</ref> === رابطي جا طريقا === {{مک|مائڪورائيزا جا ڄار}} ڪجهه تحقيقن موجب فنجائي جي وچ ۾ برقي اشارن ذريعي رابطي جا آثار مليا آهن. انهن برقي اشارن جي اوچتين تبديلين جي خصوصيتن جو تجزيو ڪرڻ سان اهڙا نمونا سامهون آيا آهن، جيڪي لفظن جهڙن حصن سان مشابهت رکن ٿا. تنهن هوندي به انهن اشارن جي ڪنهن حقيقي ٻوليءَ يا مخصوص معنائن سان نسبت اڃا ثابت نه ٿي آهي.<ref>{{cite journal |last=Adamatzky |first=Andrew |title=Language of fungi derived from their electrical spiking activity |journal=Royal Society Open Science |year=2022 |volume=9 |issue=4 |article-number=211926 |doi=10.1098/rsos.211926 |doi-access=free |pmid=35425630 |pmc=8984380 |arxiv=2112.09907 |bibcode=2022RSOS....911926A }}</ref> === آبهوا تي ممڪن اثر === سائنسي رسالي ''Current Biology'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب مائڪورائيزا سان لاڳاپيل فنجائي جي ذريعي مٽيءَ جي نظامن ڏانهن منتقل ٿيندڙ ڪاربان جو اندازو عالمي سطح تي فوسلي ٻارڻ مان خارج ٿيندڙ گرين هائوس گئسن جي ڪاربان جي لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو جي برابر آهي.<ref>{{cite news |last=Elbein |first=Saul |title=Fungi may offer 'jaw-dropping' solution to climate change |url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |access-date=6 June 2023 |work=The Hill |date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606030741/https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/4034986-fungi-may-offer-jaw-dropping-solution-to-climate-change/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Fungi stores a third of carbon from fossil fuel emissions and could be essential to reaching net zero, new study reveals |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |website=EurekAlert |publisher=University of Sheffield |access-date=6 June 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606010252/https://www.eurekalert.org/news-releases/991288 |url-status=live }}</ref> هي انگ فنجائي جي ڪاربان جي منتقليءَ بابت تخميني وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان جو مطلب اهو نه آهي ته فنجائي عالمي فوسلي ٻارڻ جي اخراج جو 36 سيڪڙو مستقل طور فضا مان ختم ڪري ڇڏين ٿيون. مائڪورائيزا فنجائي پنهنجي ٻوٽن وارن ساٿين وسيلي ڪاربان حاصل ڪن ٿيون ۽ اهڙا زير زمين ڄار ٺاهين ٿيون، جيڪي مٽيءَ جي ماحولياتي نظامن کي ڳنڍڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن فنجائي کي [[جڙي ٻوٽي مار دوائون]]، [[فنجائي مار دوائون]]، [[ڀاڻ]]، [[ٻيلن جي واڍي]]، [[آلودگي]] ۽ مٽيءَ جي سطح کي [[ڪنڪريٽ]] جهڙن پاڻي نه لنگهائيندڙ مادن سان ڍڪڻ سبب خطرا پيش اچن ٿا.<ref name="Paul">{{cite web |last=Tullis |first=Paul |title=The underground network |url=https://thebulletin.org/2026/01/the-underground-network-prehistoric-fungi-feed-the-worlds-plants-and-resist-climate-change-but-face-an-uncertain-future/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |date=26 January 2026 |access-date=30 January 2026 }}</ref> == مائڪوٽوڪسن == [[File:Ergotamine3.png|thumb|right|ارگوٽامين (''Ergotamine'') جي ڪيميائي بناوت. هي ڪلاويسيپس (''Claviceps'') جي قسمن مان پيدا ٿيندڙ اهم زهريلو مرڪب آهي، جيڪو جسم ۾ داخل ٿيڻ سان گينگرين، دورن ۽ وهمي احساسن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.]] ڪيتريون فنجائي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي مرڪب پيدا ڪن ٿيون. انهن مان ڪيترائي مرڪب جانورن يا ٻوٽن لاءِ زهريلا هوندا آهن ۽ انهيءَ ڪري انهن کي [[مائڪوٽوڪسن]] (''Mycotoxins'') چيو ويندو آهي. انسانن لاءِ خاص اهميت انهن مائڪوٽوڪسنن جي آهي، جيڪي خوراڪ خراب ڪندڙ ڦڦوندن ۽ زهريلن مشرومن مان پيدا ٿين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور زهريلا مرڪب ڪجهه امانيتا (''Amanita'') مشرومن ۾ موجود موتمار اماٽوڪسن (''Amatoxins'') ۽ ارگوٽ الڪالائيڊ (''Ergot alkaloids'') آهن. ارگوٽ الڪالائيڊن سبب تاريخ ۾ ارگوٽزم (''Ergotism'') نالي بيماريءَ جون سنگين وبائون پيدا ٿيون آهن، جنهن کي سينٽ اينٿوني جي باهه (''St Anthony's Fire'') پڻ چيو ويندو هو. هي بيماري انهن ماڻهن ۾ پيدا ٿيندي هئي، جيڪي رائي يا ان سان لاڳاپيل اناج کائيندا هئا، جنهن ۾ ڪلاويسيپس پرپوريا (''Claviceps purpurea'') فنجائي جون سخت ۽ محفوظ رهندڙ بناوتون، جن کي اسڪليروشيا (''Sclerotia'') چيو ويندو آهي، موجود هونديون هيون.<ref name="Schardl2007"/> ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ افلاٽوڪسن (''Aflatoxins'') شامل آهن، جيڪي جگر لاءِ انتهائي نقصانڪار ۽ سرطان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مرڪب آهن. اهي اسپرجلَس جي ڪجهه قسمن مان پيدا ٿين ٿا، جيڪي اڪثر انسانن جي استعمال واري اناج ۽ خشڪ ميون تي يا انهن جي اندر وڌن ٿا. ٻين اهم مائڪوٽوڪسنن ۾ اوڪراٽوڪسن (''Ochratoxins'')، پيٽولين (''Patulin'')، ٽرائڪوٿيسين (''Trichothecenes'')، جهڙوڪ ٽي-2 مائڪوٽوڪسن (''T-2 mycotoxin'')، ۽ فيومونيسن (''Fumonisins'') شامل آهن. اهي انسانن جي خوراڪي فراهمي ۽ مال مويشيءَ جي صحت تي اهم اثر وجهي سگهن ٿا.<ref name="Janik et al. 2020"/> مائڪوٽوڪسن ثانوي ميٽابولائٽس (''Secondary metabolites'') يا قدرتي پيداوارون آهن. تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته فنجائي ۾ اهڙا مخصوص حياتياتي ڪيميائي رستا موجود آهن، جيڪي مائڪوٽوڪسن ۽ ٻين قدرتي مرڪبن جي پيداوار لاءِ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Keller2005"/> مائڪوٽوڪسن فنجائي کي جسماني حالتن سان موافقت، ٻين خوردبيني جاندارن ۽ فنجائي سان مقابلي ۽ فنجائي کائيندڙ جاندارن کان بچاءَ ۾ ارتقائي فائدا ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Demain2000"/><ref name="Rohlfs2007"/> فنجائي جا ڪيترائي ثانوي ميٽابولائٽس يا انهن مان تيار ڪيل مرڪب طبي مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[#انساني استعمال|انساني استعمال]] واري حصي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. == بيماري پيدا ڪرڻ جا طريقا == اسٽيلائگو ميڊس (''Ustilago maydis'') ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪندڙ هڪ فنجائي آهي، جيڪا مڪئي ۽ ان جي جهنگلي مائٽ ٽيوسينٽي (''Teosinte'') ۾ سمٽ (''Smut'') بيماري پيدا ڪندي آهي. ٻوٽن بيماري پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن خلاف اثرائتا دفاعي نظام ارتقا ذريعي حاصل ڪيا آهن. بيماري پيدا ڪندڙ جاندار جي حملي کان پوءِ ٻوٽي جو هڪ تيز دفاعي ردعمل آڪسيڊيٽو برسٽ (''Oxidative burst'') آهي، جنهن ۾ ٻوٽو حملي واري هنڌ تي ردعمل ڪندڙ آڪسيجن جا قسم (''Reactive oxygen species'') پيدا ڪندو آهي. اسٽيلائگو ميڊس انهيءَ ردعمل جو مقابلو آڪسيڊيٽو دٻاءَ خلاف پنهنجي دفاعي ردعمل ذريعي ڪري سگهي ٿي، جنهن کي ياپ-1 (''YAP1'') جين ضابطي ۾ رکندو آهي. هي ردعمل فنجائي کي ميزبان جي دفاع کان بچائيندو آهي ۽ ان جي بيماري پيدا ڪرڻ واري صلاحيت لاءِ ضروري آهي.<ref name="Molina2007"/> ان کان سواءِ اسٽيلائگو ميڊس ۾ ڊي اين اي جي ٻيهر گڏجڻ تي ٻڌل مرمت جو هڪ ترقي يافته نظام موجود آهي، جيڪو مائٽوسس (''Mitosis'') ۽ ميوسس (''Meiosis'') ٻنهي دوران ڪم ڪندو آهي.<ref name="Kojic2006"/> اهو نظام ممڪن طور فنجائي کي ميزبان ٻوٽي جي آڪسيڊيٽو دفاعي ردعمل سبب پيدا ٿيندڙ ڊي اين اي جي نقصان کان بچڻ ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="Michod2008"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس (''Cryptococcus neoformans'') هڪ اهڙو خمير آهي، جنهن جي چوڌاري حفاظتي ڪيپسول موجود هوندو آهي ۽ جيڪو ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ رهي سگهي ٿو. هي فنجائي عام طور ڦڦڙن ۾ انفيڪشن پيدا ڪندي آهي، جتي ڦڦڙن جا الويولر ميڪروفيج (''Alveolar macrophages'') ان کي پنهنجي اندر وٺي ويندا آهن.<ref name="Fan2005"/> ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جا ڪجهه خانا ميڪروفيجن جي اندر زنده رهي سگهن ٿا. اهو عمل ممڪن طور انفيڪشن جي لڪل حالت، جسم جي ٻين حصن ڏانهن بيماريءَ جي پکڙجڻ ۽ فنجائي مخالف دوائن جي مزاحمت سان لاڳاپيل آهي. ميڪروفيج جي اندر سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جو هڪ طريقو انهن جينن جي اظهار کي وڌائڻ آهي، جيڪي آڪسيڊيٽو دٻاءَ جي ردعمل ۾ حصو وٺن ٿا.<ref name="Fan2005"/> زنده رهڻ جو ٻيو طريقو ميوسس سان لاڳاپيل آهي. ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس جي گهڻائي ميٽنگ ٽائپ اي (''Mating type a'') سان تعلق رکي ٿي. هن قسم جا ڌاڳا عام طور هيپلوئڊ (''Haploid'') مرڪز رکن ٿا، پر اهي ڊپلوئڊ (''Diploid'') بڻجي سگهن ٿا، ممڪن طور اينڊوڊپليڪيشن (''Endoduplication'') يا مرڪزن جي ميلاپ ذريعي، جنهن سان بلاسٽواسپور (''Blastospores'') ٺهن ٿا. بلاسٽواسپورن جا ڊپلوئڊ مرڪز ميوسس مان گذري سگهن ٿا، جنهن دوران جينياتي ٻيهر گڏجڻ ٿئي ٿو ۽ هيپلوئڊ بيسيڊيو اسپور ٺهن ٿا، جيڪي پوءِ ماحول ۾ پکڙجي سگهن ٿا.<ref name="Lin2005"/> هن عمل کي مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ (''Monokaryotic fruiting'') چيو ويندو آهي. ان لاءِ ڊي ايم سي-1 (''DMC1'') نالي جين ضروري آهي، جيڪو بيڪٽيريا جي ريڪ-اي (''recA'') ۽ حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي ريڊ-51 (''RAD51'') جينن سان ارتقائي مشابهت رکي ٿو. هي جين ميوسس دوران هڪجهڙن ڪروموسومن جي جوڙجڪ ۽ ڊي اين اي جي ٻنهي ڌاڳن ۾ پيدا ٿيندڙ ٽٽڻ جي مرمت ۾ حصو وٺندو آهي. اهڙيءَ طرح ڪرپٽوڪاڪس نيوفارمنس ميوسس ۽ مونوڪيريوٽڪ فروٽنگ ذريعي جينياتي ٻيهر گڏجڻ ۽ ڊي اين اي جي مرمت ڪري سگهي ٿي. ميزبان جي ميڪروفيج اندر آڪسيڊيٽو دٻاءَ ۽ ڊي اين اي کي نقصان پهچائيندڙ ماحول ۾ اها صلاحيت فنجائي جي بقا ۽ ممڪن طور بيماري پيدا ڪرڻ واري قوت ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي.<ref name="Michod2008"/><ref name="Lin2005"/> == انساني استعمال == {{وڌيڪ ڏسو|انسانن ۽ فنجائي جا لاڳاپا}} [[File:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|thumb|upright=0.85|right|ڊفرينشل انٽرفيرنس ڪانٽراسٽ خوردبينيءَ هيٺ سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') جا خانا.]] انسانن پاران [[فنجائي]] جو خوراڪ تيار ڪرڻ، خوراڪ محفوظ رکڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ استعمال تمام وسيع آهي ۽ ان جي تاريخ تمام پراڻي آهي. [[مشرومن جي پوک]] ۽ [[مشرومن جي گڏ ڪرڻ]] جون صنعتون ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. فنجائي جي تاريخي استعمالن ۽ انهن جي سماجي اثرن جي مطالعي کي ايٿنومائڪالاجي (''Ethnomycology'') چيو ويندو آهي. فنجائي ۾ اهڙن [[قدرتي مرڪب|قدرتي مرڪبن]] جي وڏي تعداد پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، جن ۾ [[جراثيم مخالف]] ۽ ٻيون حياتياتي سرگرميون هونديون آهن. انهيءَ ڪري فنجائي جا ڪيترائي قسم ڊگهي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن يا هاڻي انهن کي [[اينٽي بايوٽڪ دوائون|اينٽي بايوٽڪ دوائن]]، وٽامنن، [[سرطان]] خلاف دوائن ۽ [[ڪوليسٽرول]] گهٽائيندڙ دوائن، جهڙوڪ لوواسٽيٽن (''Lovastatin'')، جي صنعتي پيداوار لاءِ ترقي ڏني پئي وڃي. فنجائي ۾ [[جينياتي انجنيئرنگ]] جا طريقا پڻ تيار ڪيا ويا آهن،<ref name="Finsham1989"/> جن سان فنجائي جي قسمن ۾ ميٽابولڪ انجنيئرنگ (''Metabolic engineering'') ممڪن ٿي آهي. مثال طور خمير جي قسمن ۾ جينياتي تبديليون آڻڻ<ref name="Baghban et al. 2019"/>، جيڪي وڏن تخميري برتنن ۾ تيزيءَ سان وڌي سگهن ٿيون، اهڙين [[دواسازي]] جي پيداوار جا نوان رستا کوليا آهن، جيڪي ممڪن طور اصل ذريعو جاندارن مان دوائون حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Huang2008"/> فنجائي تي ٻڌل صنعتن کي ڪڏهن ڪڏهن وڌندڙ [[حياتياتي معيشت]] جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. انهن جي تحقيق ۽ ترقيءَ هيٺ ايندڙ استعمالن ۾ ڪپڙي جهڙا مواد تيار ڪرڻ، [[گوشت جا متبادل]] پيدا ڪرڻ ۽ فنجائي تي ٻڌل عام حياتياتي ٽيڪنالاجي شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=Vera |last2=Basenko |first2=Evelina Y. |last3=Benz |first3=J. Philipp |last4=Braus |first4=Gerhard H. |last5=Caddick |first5=Mark X. |last6=Csukai |first6=Michael |last7=de Vries |first7=Ronald P. |last8=Endy |first8=Drew |last9=Frisvad |first9=Jens C. |last10=Gunde-Cimerman |first10=Nina |last11=Haarmann |first11=Thomas |last12=Hadar |first12=Yitzhak |last13=Hansen |first13=Kim |last14=Johnson |first14=Robert I. |last15=Keller |first15=Nancy P. |last16=Kraševec |first16=Nada |last17=Mortensen |first17=Uffe H. |last18=Perez |first18=Rolando |last19=Ram |first19=Arthur F. J. |last20=Record |first20=Eric |last21=Ross |first21=Phil |last22=Shapaval |first22=Volha |last23=Steiniger |first23=Charlotte |last24=van den Brink |first24=Hans |last25=van Munster |first25=Jolanda |last26=Yarden |first26=Oded |last27=Wösten |first27=Han A. B. |title=Growing a circular economy with fungal biotechnology: a white paper |journal=Fungal Biology and Biotechnology |date=2 April 2020 |volume=7 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40694-020-00095-z |pmid=32280481 |pmc=7140391 |s2cid=215411291 |issn=2054-3085 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Mitchell |last2=Gandia |first2=Antoni |last3=John |first3=Sabu |last4=Bismarck |first4=Alexander |title=Leather-like material biofabrication using fungi |journal=Nature Sustainability |date=January 2021 |volume=4 |issue=1 |pages=9–16 |doi=10.1038/s41893-020-00606-1 |s2cid=221522085 |language=en |issn=2398-9629 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/27537786 }}</ref><ref>{{cite web |title=Plant-based meat substitutes - products with future potential |url=https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |website=Bioökonomie.de |language=en |access-date=25 May 2022 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210014627/https://biooekonomie.de/en/topics/in-depth-reports/plant-based-meat-substitutes-products-future-potential |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Cerimi |first=Kustrim |title=Mushroom meat substitutes: A brief patent overview |url=https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |website=On Biology |date=28 January 2022 |access-date=25 May 2022 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012028/https://blogs.biomedcentral.com/on-biology/2022/01/28/mushroom-meat-substitutes-a-brief-patent-overview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Lange |first=Lene |title=The importance of fungi and mycology for addressing major global challenges |journal=IMA Fungus |date=December 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=463–471 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.02.10 |pmid=25734035 |pmc=4329327 |issn=2210-6340 }}</ref> === طبي استعمال === [[File:Penicillium rubens (type specimen).png|thumb|پينيسيليئم روبينس (''Penicillium rubens'') نالي ڦڦوند، جيڪا پينيسيلن جي (''Penicillin G'') جو اصل ذريعو هئي.<ref name="pmid32973216">{{cite journal |last1=Pathak |first1=A. |last2=Nowell |first2=R. W. |last3=Wilson |first3=C. G. |last4=Ryan |first4=M. J. |last5=Barraclough |first5=T. G. |title=Comparative genomics of Alexander Fleming's original Penicillium isolate (IMI 15378) reveals sequence divergence of penicillin synthesis genes |date=September 2020 |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=1 |article-number=15705 |doi=10.1038/s41598-020-72584-5 |doi-access=free |pmid=32973216 |pmc=7515868 |bibcode=2020NatSR..1015705P }}</ref>]] ==== جديد دوائن ذريعي علاج ==== {{وڌيڪ ڏسو|طبي فنجائي}} فنجائي جا ڪيترائي قسم اهڙا ميٽابولائٽس (''Metabolites'') پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[دوائن جي علم]] جي لحاظ کان سرگرم مرڪبن جا اهم ذريعا آهن. ===== اينٽي بايوٽڪ دوائون ===== انهن ۾ خاص طور [[اينٽي بايوٽڪ دوائون]] اهم آهن، جن ۾ [[پينيسيلن]] جو گروهه شامل آهي. پينيسيلن بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائن (''β-lactam antibiotics'') جو هڪ بناوتي طور لاڳاپيل گروهه آهي، جيڪو ننڍن [[پيپٽائيڊ|پيپٽائيڊن]] مان ٺهندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Bills |first1=Gerald F. |last2=Gloer |first2=James B. |title=Biologically Active Secondary Metabolites from the Fungi |journal=Microbiology Spectrum |date=2016 |volume=4 |issue=6 |article-number=4.6.01 |doi=10.1128/microbiolspec.funk-0009-2016 |pmid=27809954 }}</ref> قدرتي طور پيدا ٿيندڙ پينيسيلن، جهڙوڪ پينيسيلن جي، جنهن جي پيداوار پينيسيليئم ڪرسوجينم (''Penicillium chrysogenum'') سان لاڳاپيل رهي آهي، نسبتاً محدود قسم جي بيڪٽيريا خلاف اثرائتي هوندي آهي. تنهن هوندي به قدرتي پينيسيلن جي ڪيميائي بناوت ۾ تبديليون آڻي ٻين ڪيترن قسمن جون پينيسيلن دوائون تيار ڪري سگهجن ٿيون. جديد پينيسيلن دوائون گهڻو ڪري نيم مصنوعي (''Semisynthetic'') مرڪب آهن، جيڪي پهرين [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي حاصل ڪيا وڃن ٿا ۽ پوءِ انهن جي ڪيميائي بناوت ۾ مخصوص گهربل خاصيتون پيدا ڪرڻ لاءِ تبديليون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="Brakhage2004"/> فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ سائڪلوسپورين (''Ciclosporin'') شامل آهي، جيڪا عام طور [[عضون جي پيوندڪاري]] دوران [[مدافعتي نظام کي دٻائيندڙ دوا]] طور استعمال ٿيندي آهي. فوسيڊڪ ايسڊ (''Fusidic acid'') پڻ فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ دوا آهي، جيڪا ميٿيسيلن خلاف مزاحمت رکندڙ اسٽيفيلوڪاڪس اوريئس (''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'') جي ڪجهه انفيڪشنن کي قابو ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Pan2008"/> [[سلهه]]، [[آتشڪ]]، [[ڪوڙهه]] ۽ ٻين بيڪٽيريائي بيمارين جي علاج لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوائن جو وسيع استعمال ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. قدرتي ماحول ۾ فنجائي يا بيڪٽيريا مان پيدا ٿيندڙ اينٽي بايوٽڪ مرڪب ٻٽو ڪردار ادا ڪندا نظر اچن ٿا. وڌيڪ مقدار ۾ اهي پاڙن جي چوڌاري موجود ماحول، يعني رائزو سفير (''Rhizosphere'')، جهڙن خوردبيني جاندارن سان ڀرپور هنڌن تي مقابلي ڪندڙ جاندارن خلاف ڪيميائي دفاع جو ڪم ڪن ٿا؛ جڏهن ته گهٽ مقدار ۾ اهي ساڳئي يا مختلف قسمن جي جاندارن جي وچ ۾ اشارن جي مٽاسٽا ۽ ڪورم سينسنگ (''Quorum sensing'') ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="Fajardo2008"/> ===== ٻيون دوائون ===== فنجائي مان حاصل ٿيندڙ ٻين دوائن ۾ گريزيوفلوين (''Griseofulvin'') شامل آهي، جيڪا پينيسيليئم گريزيوفلووم (''Penicillium griseofulvum'') مان حاصل ڪئي ويندي آهي ۽ فنجائي سبب پيدا ٿيندڙ انفيڪشنن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Loo2006"/> [[اسٽيٽن]] دوائون پڻ اهم آهن. اهي ايڇ ايم جي-ڪو اي ريڊڪٽيز (''HMG-CoA reductase'') نالي اينزائم کي روڪين ٿيون، جنهن سان جسم ۾ ڪوليسٽرول جي ٺهڻ جو عمل گهٽجي ٿو. فنجائي مان حاصل ٿيندڙ اسٽيٽنن ۾ پينيسيليئم سائٽرينم (''Penicillium citrinum'') مان ميوواسٽيٽن (''Mevastatin'') ۽ اسپرجلَس ٽيريئس (''Aspergillus terreus'') توڙي اوئسٽر مشروم (''Pleurotus ostreatus'') مان لوواسٽيٽن (''Lovastatin'') شامل آهن.<ref name="Manzoni2002"/> ڪجهه فنجائي مان حاصل ٿيندڙ سائلو سائيبن (''Psilocybin'') جي طبي استعمال بابت تحقيق جاري آهي. ڪجهه مطالعي ۾ ڊپريشن جي علاج لاءِ ان جي استعمال کان پوءِ دماغ جي مختلف نيٽ ورڪن جي وچ ۾ مجموعي رابطي ۽ گڏيل سرگرميءَ ۾ واڌ ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Daws |first1=Richard E. |last2=Timmermann |first2=Christopher |last3=Giribaldi |first3=Bruna |last4=Sexton |first4=James D. |last5=Wall |first5=Matthew B. |last6=Erritzoe |first6=David |last7=Roseman |first7=Leor |last8=Nutt |first8=David |last9=Carhart-Harris |first9=Robin |title=Increased global integration in the brain after psilocybin therapy for depression |journal=Nature Medicine |date=April 2022 |volume=28 |issue=4 |pages=844–851 |doi=10.1038/s41591-022-01744-z |pmid=35411074 |s2cid=248099554 |language=en |issn=1546-170X |doi-access=free |hdl=10044/1/95521 |hdl-access=free }}</ref> فنجائي اهڙا مرڪب پڻ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي [[وائرس|وائرسن]]<ref name="elMekkawy1998"/><ref name="ElDine2008"/> ۽ [[سرطاني خانا|سرطاني خانن]] جي سرگرمين کي روڪي سگهن ٿا.<ref name="Hetland2008"/> ڪجهه مخصوص مرڪب، جهڙوڪ پولي سيڪرائيڊ-ڪي (''Polysaccharide-K'')، ارگوٽامين (''Ergotamine'') ۽ بيٽا-ليڪٽم اينٽي بايوٽڪ دوائون، طبي علاج ۾ باقاعدي استعمال ٿين ٿا. شيٽاڪي مشروم (''Shiitake'') مان لينٽينن (''Lentinan'') حاصل ٿئي ٿو، جيڪو جاپان سميت ڪيترن ملڪن ۾ سرطان جي علاج لاءِ منظور ٿيل هڪ دوا آهي.<ref name="Sullivan2006"/><ref name="Halpern2002"/> يورپ ۽ جاپان ۾ ٽراميٽس ورسيڪلر (''Trametes versicolor'') مان حاصل ٿيندڙ پولي سيڪرائيڊ-ڪي، جيڪو ڪرسٽن (''Krestin'') جي تجارتي نالي سان مشهور آهي، سرطان جي معاون علاج لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref name="Fritz et al. 2015"/> === روايتي طب === {{multiple image |align=right |image1=Ganoderma lucidum 01.jpg |width1=140 |alt1=چمڪندڙ ڳاڙهي ناسي رنگ واري فنجائي، جنهن جي ڪنارن جو رنگ نسبتاً هلڪو آهي. |caption1= |image2=CordycepsSinensis.jpg |width2=180 |alt2=سڪايل ڪيڙن سان لاڳاپيل فنجائي جون ڊگهيون بناوتون. |caption2= |footer=گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')، کاٻي پاسي، ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')، ساڄي پاسي، روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندڙ فنجائي آهن. }} ڪجهه مشروم [[لوڪ طب]] ۽ [[روايتي چيني طب]] ۾ علاج جي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ انهن سان منسوب سمورا طبي فائدا جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل نه آهن. اهڙي روايتي استعمال جي تاريخ رکندڙ مشرومن ۾ اگارڪس سبروفي سينس (''Agaricus subrufescens'')،<ref name="Hetland2008"/><ref name="Firenzuoli2008"/> گينوڊرما لوسيڊم (''Ganoderma lucidum'')<ref name="Lu et al. 2020"/> ۽ اوفيئوڪارڊيسيپس سائنينسس (''Ophiocordyceps sinensis'')<ref name="Olatunji et al. 2018"/> شامل آهن. === تخمير ذريعي تيار ٿيندڙ خوراڪ === [[بيڪريءَ جو خمير]]، يعني سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'')، هڪ يڪ خلوي فنجائي آهي، جيڪا [[ماني]] ۽ ڪڻڪ مان تيار ٿيندڙ ٻين شين، جهڙوڪ [[پيزا]] جي اٽي ۽ ڊمپلنگز، جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Kulp2000"/> سيڪيرومائسيز جنس جا خمير [[تخمير (حياتياتي ڪيميا)|تخمير]] ذريعي [[الڪوحلي مشروب]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Piskur2006"/> شويو ڪوجي ڦڦوند، يعني اسپرجلَس اورائيزي (''Aspergillus oryzae'')، سويا ساس (''Soy sauce'') ۽ ساڪي (''Sake'') جي تخميري تياريءَ سان گڏ ميسو (''Miso'') ٺاهڻ ۾ پڻ هڪ ضروري جز آهي.<ref name="Abe2006"/> رائزوپس (''Rhizopus'') جنس جا قسم ٽيمپي (''Tempeh'') تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Hachmeister1993"/> انهن مان ڪيترائي فنجائي قسم انسانن پاران گهريلو ۽ صنعتي استعمال لاءِ چونڊيا يا نسل وڌائي تيار ڪيا ويا آهن. اهڙي چونڊ ۾ انهن جي خوراڪ کي تخمير ڪرڻ جي صلاحيت ۽ نقصانڪار مائڪوٽوڪسن پيدا نه ڪرڻ واري خاصيت کي اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه ويجها مائٽ، جهڙوڪ اسپرجلَس فلاوس (''Aspergillus flavus'')، زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Jorgensen2007"/> [[ڪورن]] (''Quorn'') نالي گوشت جو متبادل فيوزيريئم وينيناٽم (''Fusarium venenatum'') مان تيار ڪيو ويندو آهي.<ref name="ODonnell1998"/> === خوراڪ طور استعمال === [[File:Asian mushrooms.jpg|thumb|upright=1.2|ايشيا ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ مختلف مشروم.]] [[کاڌي لائق مشروم]] ۾ تجارتي طور پوکيل ۽ جهنگلن يا ٻين قدرتي هنڌن مان گڏ ڪيل مشروم شامل آهن. اگارڪس بائيسپورس (''Agaricus bisporus'') اولهه جي ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ پوکيل مشروم جو قسم آهي. ننڍڙي جسامت ۾ ان کي بٽن مشروم (''Button mushroom'') ۽ وڏي جسامت ۾ پورٽوبيلو مشروم (''Portobello mushroom'') جي نالي سان وڪرو ڪيو ويندو آهي. اهو سلادن، سوپن ۽ ٻين ڪيترن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ايشيا جا ڪيترائي مشروم تجارتي طور پوکيا وڃن ٿا ۽ اولهه جي ملڪن ۾ پڻ انهن جي مقبوليت وڌي آهي. اهي اڪثر سبزين ۽ خوراڪ جي دڪانن توڙي بازارن ۾ تازا ملن ٿا. انهن ۾ اسٽرا مشروم (''Volvariella volvacea'')، اوئسٽر مشروم (''Pleurotus'' جا قسم)، شيٽاڪي (''Lentinula edodes'') ۽ اينوڪيٽاڪي (''Flammulina'' جا قسم) شامل آهن.<ref name="Stamets2000"/> [[File:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي ڪري نيري سائي رڳن وارو اسٽلٽن پنير.]] ٻين ڪيترن مشرومن جا قسم ذاتي استعمال يا تجارتي وڪري لاءِ قدرتي ماحول مان گڏ ڪيا ويندا آهن. ملڪ ڪيپ مشروم (''Lactarius deliciosus'')، موريل (''Morels'')، چينٽيريل (''Chanterelles'')، ٽرفل (''Truffles'')، بليڪ ٽرمپٽ (''Black trumpets'') ۽ پورچيني مشروم (''Boletus edulis'')، جنهن کي ڪنگ بوليٽ پڻ چيو ويندو آهي، بازار ۾ وڏي قيمت تي وڪامندا آهن. اهي اڪثر خاص ۽ اعليٰ درجي جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Hall|2003|pp=13–26}} [[پنير]] جي ڪجهه قسمن جي تياريءَ ۾ کير مان ٺهيل ڄميل مادي ۾ مخصوص فنجائي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي، جيڪي پنير کي منفرد ذائقو ۽ بناوت ڏين ٿيون. مثال طور اسٽلٽن ۽ روڪفورٽ جهڙن [[نيرو پنير|نيرن پنيرن]] ۾ نيري رنگ جون رڳون پينيسيليئم روڪفورٽي (''Penicillium roqueforti'') جي شامل ڪرڻ سان پيدا ٿين ٿيون.<ref name="Kinsella1976"/> پنير ٺاهڻ لاءِ چونڊيل مخصوص ڦڦوند عام طور غير زهريلي هوندي آهي ۽ مناسب حالتن ۾ انساني استعمال لاءِ محفوظ سمجهي ويندي آهي. تنهن هوندي به پنير جي پچڻ يا ذخيرو ٿيڻ دوران ٻين فنجائي جي واڌ سبب افلاٽوڪسن، روڪفورٽين سي (''Roquefortine C'')، پيٽولين ۽ ٻيا مائڪوٽوڪسن گڏ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Erdogan2004"/> === زهريليون فنجائي === [[File:Amanita phalloides 1.JPG|upright=0.75|thumb|امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'') دنيا ۾ مشروم جي زهريلي اثر سبب ٿيندڙ گهڻين موتمار حالتن جو ذميوار آهي. هن قسم ۾ ڪڏهن ڪڏهن تصوير ۾ نظر ايندڙ سائي رنگت موجود نه هوندي آهي.]] مشرومن جا ڪيترائي قسم انسانن لاءِ زهريلا آهن ۽ مختلف قسم جا ردعمل پيدا ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ هاضمي جون معمولي تڪليفون، [[الرجي]]، وهمي احساس، عضون جي شديد ناڪامي ۽ موت شامل آهن. موتمار زهريلا مرڪب رکندڙ مشرومن جون جنسون ڪونو سائيبي (''Conocybe'')، گيليرينا (''Galerina'')، ليپيوٽا (''Lepiota'') ۽ خاص طور امانيتا (''Amanita'') شامل آهن، پر زهريلا مشروم رڳو انهن جنسن تائين محدود نه آهن.<ref name="Orr1979"/> امانيتا جنس ۾ شامل ڊيٿ ڪيپ (''Death cap'')، يعني امانيتا فيلوئيڊس (''Amanita phalloides'')، موتمار مشروم زهرجڻ جي سڀ کان عام سببن مان هڪ آهي. امانيتا جي فيلوئيڊيئي (''Phalloideae'') حصي ۾ اماٽوڪسن رکندڙ ڪيترائي قسم شامل آهن، جن ۾ امانيتا فيلوئيڊس ۽ ڊسٽروئنگ اينجلز (''Destroying angels'') جي نالي سان مشهور مشروم پڻ شامل آهن.<ref name="Vetter1998"/> فالس موريل (''False morel'')، يعني گائرو مائٽرا ايسڪيولينٽا (''Gyromitra esculenta'')، کي ڪڏهن ڪڏهن پچائڻ کان پوءِ لذيذ خوراڪ سمجهيو ويندو آهي، پر ڪچي حالت ۾ کائڻ سان اهو انتهائي زهريلو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Leathem2007"/> ٽرائڪولوما ايڪوسٽري (''Tricholoma equestre'') کي اڳ ۾ کاڌي لائق سمجهيو ويندو هو، پر پوءِ ان کي اهڙين سنگين زهريلي حالتن سان ڳنڍيو ويو، جن ۾ رابڊومائولائسس (''Rhabdomyolysis'')، يعني عضلاتي بافتن جو شديد ٽٽڻ، شامل آهي.<ref name="KarlsonStiber2003"/> فلاءِ اگارڪ (''Fly agaric'') مشروم، يعني امانيتا مسڪاريا (''Amanita muscaria'')، پڻ ڪڏهن ڪڏهن غير موتمار زهريلا اثر پيدا ڪندا آهن. اهي واقعا گهڻو ڪري ان جي وهمي احساس پيدا ڪندڙ خاصيتن لاءِ استعمال سبب ٿيندا آهن. تاريخي طور يورپ ۽ ايشيا جي مختلف قومن فلاءِ اگارڪ استعمال ڪيو آهي. اڄ به اتر اوڀر [[سائبيريا]] جي ڪورياڪ (''Koryak'') جهڙن ڪجهه نسلي گروهن ۾ ان جي مذهبي يا شمنياتي مقصدن لاءِ استعمال جون رپورٽون ملن ٿيون.<ref name="Michelot2003"/> مناسب تربيت ۽ ڄاڻ کان سواءِ محفوظ مشروم جي صحيح سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انهيءَ ڪري عام طور صلاح ڏني ويندي آهي ته جهنگلي مشروم کي ممڪن طور زهريلو سمجهيو وڃي ۽ ان کي کاڌي طور استعمال نه ڪيو وڃي.{{sfn|Hall|2003|p=7}}<ref name="Ammirati1987"/> === جيتن ۽ آفتن جو ضابطو === {{مک|حياتياتي آفتن جو ضابطو}} [[File:Beauveria.jpg|thumb|left|بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'') فنجائي سبب مري ويل ماڪڙ.]] زراعت ۾ فنجائي فائديمند ٿي سگهن ٿيون، جيڪڏهن اهي مقابلي ذريعي بيڪٽيريا يا ٻين بيماري پيدا ڪندڙ فنجائي کان غذائي عنصر ۽ جاءِ حاصل ڪن. انهيءَ عمل کي مقابلي ذريعي ٻاهر ڪڍڻ جو اصول (''Competitive exclusion principle'') چيو ويندو آهي.<ref name="LopezGomez2006"/> فنجائي انهن بيماري پيدا ڪندڙ جاندارن تي طفيلِي زندگي گذاري پڻ فائديمند ٿي سگهن ٿيون. مثال طور ڪجهه فنجائي قسم نقصانڪار زرعي جاندارن جي واڌ کي ختم يا محدود ڪن ٿا. انهن ۾ جيت، مائيٽس (''Mites'')، نقصانڪار گاهه، نيماٽوڊ ۽ ٻيون اهڙيون فنجائي شامل آهن، جيڪي اهم فصلن ۾ بيماريون پيدا ڪن ٿيون.<ref name="urlUSDA Biocontrol"/> انهيءَ خاصيت سبب زرعي آفتن جي [[حياتياتي ضابطو|حياتياتي ضابطي]] ۾ فنجائي جي عملي استعمال بابت وڏي دلچسپي پيدا ٿي آهي. جيتن ۾ بيماريون پيدا ڪندڙ فنجائي، جن کي اينٽوموپيٿوجينڪ فنجائي (''Entomopathogenic fungi'') چيو ويندو آهي، حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته اهي فعال نموني جيتن کي ماري سگهن ٿيون.<ref name="Chandler 2017"/> حياتياتي جيت مار دوائن طور استعمال ٿيندڙ مثالن ۾ بيوويريا باسيانا (''Beauveria bassiana'')، ميٽارائزيئم (''Metarhizium'')، هرسوٽيلا (''Hirsutella'')، پيسيليومائسيز (''Paecilomyces'')، جنهن جا ڪجهه قسم آئسيريا (''Isaria'') جي نالي سان پڻ سڃاتا ويا آهن، ۽ ليڪاني سيليئم ليڪانيئي (''Lecanicillium lecanii'') شامل آهن.<ref name="Deshpande1999"/><ref name="Thomas2007"/> ايپيکلوئي (''Epichloë'') جنس جون گاهه ۾ رهندڙ اينڊوفائٽڪ فنجائي، جهڙوڪ ايپيکلوئي ڪوينوفيالا (''Epichloë coenophiala'')، اهڙا الڪالائيڊ پيدا ڪن ٿيون، جيڪي ڪيترن بي مهرن ۽ مهرن وارن گاهه کائيندڙ جانورن لاءِ زهريلا هوندا آهن. اهي الڪالائيڊ گاهه کي گاهه کائيندڙ جاندارن کان بچائيندا آهن، پر ڪجهه اينڊوفائٽڪ الڪالائيڊ چرندڙ مال مويشيءَ، جهڙوڪ ڳئون ۽ رڍن، لاءِ پڻ زهريلا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guerre 2015"/> چراگاهن ۽ جانورن جي چاري لاءِ استعمال ٿيندڙ گاهه جي قسمن ۾ ايپيکلوئي اينڊوفائٽس شامل ڪرڻ گاهه جي نسل بهتر ڪرڻ وارن پروگرامن جو هڪ طريقو آهي. ان مقصد لاءِ فنجائي جا اهڙا قسم چونڊيا ويندا آهن، جيڪي جيتن جهڙن گاهه کائيندڙ جاندارن خلاف مزاحمت وڌائيندڙ الڪالائيڊ پيدا ڪن، پر مال مويشيءَ لاءِ زهريلا نه هجن.<ref name="Bouton2002"/><ref name="Parish2003"/> === حياتياتي طريقي سان آلودگيءَ جو خاتمو === {{وڌيڪ ڏسو|مائڪوريميڊيئيشن}} ڪجهه فنجائي، خاص طور سفيد سڙڻ پيدا ڪندڙ فنجائي (''White-rot fungi'')، جيت مار دوائن، جڙي ٻوٽي مار دوائن، پينٽاڪلوروفينول (''Pentachlorophenol'')، ڪريوسوٽ (''Creosote'')، ڪوئلي جي تار ۽ ڳرن ٻارڻن کي ٽوڙي سگهن ٿيون. انهن عملن سان ڪجهه نامياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مرڪب ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، پاڻي ۽ سادن عنصرن يا مرڪبن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Zhuo & Fan 2021"/> تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه فنجائي يورينيم آڪسائيڊن جي حياتياتي معدنيات سازي (''Biomineralization'') ڪري سگهن ٿيون. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي تابڪاري مواد سان آلودہ ٿيل هنڌن جي [[حياتياتي صفائي]] ۾ استعمال ٿي سگهن ٿيون.<ref name="BBC2008"/><ref name="Fomina2007"/><ref name="Fomina2008"/> === نمونياتي جاندار === حياتيات جون ڪيتريون اهم دريافتون فنجائي کي [[نمونياتي جاندار]] طور استعمال ڪرڻ سان ٿيون آهن. نمونياتي جاندار اهي جاندار هوندا آهن، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيزيءَ سان وڌن ۽ جن جي جنسي نسل وڌائڻ جو مطالعو نسبتاً آسانيءَ سان ڪري سگهجي. مثال طور سائنسدانن مانيءَ تي وڌندڙ ڦڦوند نيورواسپورا ڪراسا (''Neurospora crassa'') استعمال ڪري پنهنجي حياتياتي ڪيميائي نظرين جي جاچ ڪئي، جنهن مان [[هڪ جين، هڪ اينزائم مفروضو]] پيش ڪيو ويو.<ref name="Beadle1941"/> ٻين اهم نمونياتي فنجائي ۾ اسپرجلَس نيڊيولنس (''Aspergillus nidulans'') ۽ خمير جا قسم سيڪيرومائسيز سيريويسيئي (''Saccharomyces cerevisiae'') ۽ شائزو سيڪيرومائسيز پومبي (''Schizosaccharomyces pombe'') شامل آهن. انهن جاندارن کي ڊگهي عرصي کان حقيقي مرڪز وارن جاندارن جي [[خلوي حياتيات]] ۽ [[جينيات]] جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. انهن مطالعي جي موضوعن ۾ [[خلوي چڪر]] جو ضابطو، [[ڪروميٽن]] جي بناوت ۽ [[جينن جي ضابطي]] جا طريقا شامل آهن. ٻيون نمونياتي فنجائي پڻ سامهون آيون آهن، جيڪي طب، [[ٻوٽن جي بيمارين جو علم]] ۽ صنعتي استعمالن سان لاڳاپيل مخصوص حياتياتي سوالن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ ڪينڊيڊا البيڪنس (''Candida albicans'') شامل آهي، جيڪا ٻن مختلف جسمي صورتن ۾ رهي سگهي ٿي ۽ انسانن ۾ موقعي پرست بيماري پيدا ڪندڙ جاندار آهي؛<ref name="Datta1989"/> مئگناپورٿي گريزيا (''Magnaporthe grisea'')، جيڪا ٻوٽن ۾ بيماري پيدا ڪري ٿي؛<ref name="Dean2005"/> ۽ پيڪيا پاسٽورس (''Pichia pastoris'')، جيڪا حقيقي مرڪز وارن جاندارن جا پروٽين تيار ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ خمير آهي.<ref name="Karbalaei et al. 2020"/> === ٻيا استعمال === فنجائي صنعتي ڪيميائي مرڪبن جي پيداوار لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. انهن ۾ [[سٽرڪ ايسڊ]]، [[گلوڪونڪ ايسڊ]]، [[ليڪٽڪ ايسڊ]] ۽ [[مالڪ ايسڊ]] شامل آهن.<ref name="Schlegel1993"/> فنجائي مان مختلف [[صنعتي اينزائم]] پڻ حاصل ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ لائپيز (''Lipases'') شامل آهن، جيڪي حياتياتي ڊٽرجنٽن ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="Joseph2008"/> سيليوليز (''Cellulases'')، جيڪي [[سيليولوز مان ايٿانول]] تيار ڪرڻ<ref name="Kumar2008"/> ۽ پٿر سان ڌوتل جهڙي ڏيک وارا جينز (''Stonewashed jeans'') ٺاهڻ ۾ استعمال ٿين ٿا؛<ref name="nysaes"/> ۽ اميليز (''Amylases'')،<ref name="OlempskaBeer2006"/> انورٽيز (''Invertases'')، پروٽيز (''Proteases'') ۽ زائلي نيز (''Xylanases'') شامل آهن.<ref name="Polizeli2005"/> == پڻ ڏسو == {{Portal|فنجائي}} {{div col}} * [[بالانوفوريسي]] * [[فنجائي جو تحفظ]] * [[فئنٽاسٽڪ فنجائي]] * [[فنجائي جي علم جي اصطلاحن جي لغت]] * [[سامونڊي فنجائي]] * [[فنگسي انفيڪشن]] * [[فنجائي جو خاڪو]] ** [[لائڪن جو خاڪو]] * [[فن ۾ فنجائي]] * [[ڪوڙي فنجائي]] {{div col end}} {{clear}} == حوالا == === حاشيا === <references> <ref name=Aanen2006>{{cite journal |vauthors=Aanen DK |title=As you reap, so shall you sow: coupling of harvesting and inoculating stabilizes the mutualism between termites and fungi |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=2 |pages=209–12 |date=June 2006 |pmid=17148364 |pmc=1618886 |doi=10.1098/rsbl.2005.0424 |bibcode=2006BiLet...2..209A }}</ref> <ref name=Abe2006>{{cite journal |vauthors=Abe K, Gomi K, Hasegawa F, Machida M |s2cid=36874528 |title=Impact of ''Aspergillus oryzae'' genomics on industrial production of metabolites |journal=[[Mycopathologia]] |volume=162 |issue=3 |pages=143–53 |date=September 2006 |pmid=16944282 |doi=10.1007/s11046-006-0049-2 |bibcode=2006Mycop.162..143A }}</ref> <ref name=Alcamo2004>{{cite book |vauthors=Alcamo IE, Pommerville J |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |url=https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm |url-access=registration |publisher=[[Jones and Bartlett]] |location=Boston, Massachusetts |year=2004 |page=[https://archive.org/details/alcamosfundament0000pomm/page/n623 590] |isbn=978-0-7637-0067-6}}</ref> <ref name=Ammirati1987>{{cite book |vauthors=Ammirati JF, McKenny M, Stuntz DE |title=The New Savory Wild Mushroom |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle, Washington |year=1987 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-295-96480-5}}</ref> <ref name="Aramayo et al. 2013">{{cite journal |last1=Aramayo |first1=Rodolfo |last2=Selker |first2=Erik U. |title=''Neurospora crassa'', a model system for epigenetics research |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=10 |year=2013 |article-number=a017921 |doi=10.1101/cshperspect.a017921 |pmc=3783048 |pmid=24086046}}</ref> <ref name=Arnold2003>{{cite journal |vauthors=Arnold AE, Mejía LC, Kyllo D, Rojas EI, Maynard Z, Robbins N, Herre EA |title=Fungal endophytes limit pathogen damage in a tropical tree |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15649–54 |date=December 2003 |pmid=14671327 |pmc=307622 |doi=10.1073/pnas.2533483100 |bibcode=2003PNAS..10015649A |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baghban et al. 2019">{{cite journal |last1=Baghban |first1=Roghayyeh |last2=Farajnia |first2=Safar |last3=Rajabibazl |first3=Masoumeh |last4=Ghasemi |first4=Younes |last5=Mafi |first5=AmirAli |last6=Hoseinpoor |first6=Reyhaneh |last7=Rahbarnia |first7=Leila |last8=Aria |first8=Maryam |title=Yeast expression systems: Overview and recent advances |journal=[[Molecular Biotechnology]] |volume=61 |issue=5 |year=2019 |pages=365–384 |doi=10.1007/s12033-019-00164-8 |pmid=30805909 |s2cid=73501127 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Baldauf1993">{{cite journal |vauthors=Baldauf SL, Palmer JD |title=Animals and fungi are each other's closest relatives: congruent evidence from multiple proteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=24 |pages=11558–62 |date=December 1993 |pmid=8265589 |pmc=48023 |doi=10.1073/pnas.90.24.11558 |bibcode=1993PNAS...9011558B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Barea2005>{{cite journal |vauthors=Barea JM, Pozo MJ, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |journal=[[Journal of Experimental Botany]] |volume=56 |issue=417 |pages=1761–78 |date=July 2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=BBC2008>{{cite news |title=Fungi to fight 'toxic war zones' |date=5 May 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |work=[[BBC News]] |access-date=12 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915195952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7384500.stm |archive-date=15 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Beadle1941>{{cite journal |vauthors=Beadle GW, Tatum EL |title=Genetic Control of Biochemical Reactions in Neurospora |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=27 |issue=11 |pages=499–506 |date=November 1941 |pmid=16588492 |pmc=1078370 |doi=10.1073/pnas.27.11.499 |bibcode=1941PNAS...27..499B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Blackwell2004>{{cite book |vauthors=Blackwell M, Spatafora JW |veditors=Bills GF, Mueller GM, Foster MS |chapter=Fungi and their allies |title=Biodiversity of Fungi: Inventory and Monitoring Methods |publisher=[[Elsevier Academic Press]] |location=Amsterdam |year=2004 |pages=18–20 |isbn=978-0-12-509551-8}}</ref> <ref name=Bonfante2003>{{cite journal |vauthors=Bonfante P |title=Plants, mycorrhizal fungi and endobacteria: a dialog among cells and genomes |journal=[[The Biological Bulletin]] |volume=204 |issue=2 |pages=215–20 |date=April 2003 |pmid=12700157 |doi=10.2307/1543562 |jstor=1543562 |bibcode=2003BiolB.204..215B |s2cid=12377410 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |access-date=20 May 2021 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421230922/https://www.biodiversitylibrary.org/part/9240 |url-status=live }}</ref> <ref name=Bouton2002>{{cite journal |vauthors=Bouton JH, Latch GC, Hill NS, Hoveland CS, McCann MA, Watson RH, Parish JA, Hawkins LL, Thompson FN |year=2002 |title=Reinfection of Tall Fescue Cultivars with Non-Ergot Alkaloid–Producing Endophytes |journal=[[Agronomy Journal]] |volume=94 |issue=3 |pages=567–574 |doi=10.2134/agronj2002.5670 |bibcode=2002AgrJ...94..567B |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |access-date=21 May 2020 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721065833/https://dl.sciencesocieties.org/publications/aj/pdfs/94/3/567 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> <ref name="Bozkurt et al. 2020">{{cite journal |last1=Bozkurt |first1=Tolga O. |last2=Kamoun |first2=Sophien |last3=Lennon-Duménil |first3=Ana-Maria |title=The plant–pathogen haustorial interface at a glance |journal=[[Journal of Cell Science]] |volume=133 |issue=5 |year=2020 |article-number=jcs237958 |doi=10.1242/jcs.237958 |pmc=7075074 |pmid=32132107}}</ref> <ref name=Brakhage2004>{{cite book |vauthors=Brakhage AA, Spröte P, Al-Abdallah Q, Gehrke A, Plattner H, Tüncher A |title=Molecular Biotechnolgy of Fungal beta-Lactam Antibiotics and Related Peptide Synthetases |volume=88 |pages=45–90 |year=2004 |pmid=15719552 |doi=10.1007/b99257 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |isbn=978-3-540-22032-9 |chapter=Regulation of Penicillin Biosynthesis in Filamentous Fungi |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name=Brakhage2005>{{cite journal |vauthors=Brakhage AA |title=Systemic fungal infections caused by Aspergillus species: epidemiology, infection process and virulence determinants |journal=[[Current Drug Targets]] |volume=6 |issue=8 |pages=875–86 |date=December 2005 |pmid=16375671 |doi=10.2174/138945005774912717}}</ref> <ref name=Brodie1975>{{cite book |vauthors=Brodie HJ |title=The Bird's Nest Fungi |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto, Ontario |year=1975 |isbn=978-0-8020-5307-7 |page=80}}</ref> <ref name=Brodo2001>{{cite book |title=Lichens of North America |vauthors=Brodo IM, Sharnoff SD |year=2001 |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-08249-4}}</ref> <ref name=Brundrett2002>{{cite journal |vauthors=Brundrett MC |year=2002 |title=Coevolution of roots and mycorrhizas of land plants |journal=[[New Phytologist]] |volume=154 |issue=2 |pages=275–304 |doi=10.1046/j.1469-8137.2002.00397.x |pmid=33873429 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2002NewPh.154..275B }}</ref> <ref name=Bruns2006>{{cite journal |vauthors=Bruns T |s2cid=648881 |title=Evolutionary biology: a kingdom revised |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=758–61 |date=October 2006 |pmid=17051197 |doi=10.1038/443758a |bibcode=2006Natur.443..758B |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=CavalierSmith1998>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |year=1998 |title=A revised six-kingdom system of life |journal=[[Biological Reviews]] |volume=73 |pages=203–66 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685 |issue=3 |doi=10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x |pmid=9809012 |bibcode=1998BioRv..73..203C |s2cid=6557779 |access-date=8 October 2023 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Celio2006>{{cite journal |vauthors=Celio GJ, Padamsee M, Dentinger BT, Bauer R, McLaughlin DJ |s2cid=23123595 |title=Assembling the Fungal Tree of Life: constructing the structural and biochemical database |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=850–9 |year=2006 |pmid=17486962 |doi=10.3852/mycologia.98.6.850}}</ref> <ref name=Chang2004>{{cite book |title=Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect and Environmental Impact |vauthors=((Chang S-T)), Miles PG |year=2004 |publisher=[[CRC Press]] |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-8493-1043-0}}</ref> <ref name="Cheek et al. 2020">{{cite journal |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Nic Lughadha |first2=Eimear |last3=Kirk |first3=Paul |last4=Lindon |first4=Heather |last5=Carretero |first5=Julia |last6=Looney |first6=Brian |last7=Douglas |first7=Brian |last8=Haelewaters |first8=Danny |last9=Gaya |first9=Ester |last10=Llewellyn |first10=Theo |last11=Ainsworth |first11=A. Martyn |last12=Gafforov |first12=Yusufjon |last13=Hyde |first13=Kevin |last14=Crous |first14=Pedro |last15=Hughes |first15=Mark |last16=Walker |first16=Barnaby E. |last17=Campostrini Forzza |first17=Rafaela |last18=Wong |first18=Khoon Meng |last19=Niskanen |first19=Tuula |title=New scientific discoveries: Plants and fungi |journal=Plants, People, Planet |volume=2 |issue=5 |year=2020 |pages=371–388 |doi=10.1002/ppp3.10148 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020PlPP....2..371C |hdl=1854/LU-8705210 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |vauthors=Christensen MJ, Bennett RJ, Ansari HA, Koga H, Johnson RD, Bryan GT, Simpson WR, Koolaard JP, Nickless EM, Voisey CR |title=Epichloë endophytes grow by intercalary hyphal extension in elongating grass leaves |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=2 |pages=84–93 |date=February 2008 |pmid=17919950 |doi=10.1016/j.fgb.2007.07.013}}</ref> <ref name=Clay2002>{{cite journal |vauthors=Clay K, Schardl C |title=Evolutionary origins and ecological consequences of endophyte symbiosis with grasses |journal=[[The American Naturalist]] |volume=160 Suppl 4 |issue=suppl. 4 |pages=S99–S127 |date=October 2002 |pmid=18707456 |doi=10.1086/342161 |bibcode=2002ANat..160S..99C |s2cid=23909652}}</ref> <ref name="Chandler 2017">{{cite book |editor-last1=Lacey |editor-first1=Lawrence A. |last1=Chandler |first1=D. |chapter=Basic and Applied Research on Entomopathogenic Fungi |year=2017 |title=Microbial Control of Insect and Mite Pests |pages=69–89 |doi=10.1016/B978-0-12-803527-6.00005-6 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-803527-6}}</ref> <ref name="Chomicki & Renner 2017">{{cite journal |last1=Chomicki |first1=Guillaume |last2=Renner |first2=Susanne S. |title=The interactions of ants with their biotic environment |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=284 |issue=1850 |year=2017 |article-number=20170013 |doi=10.1098/rspb.2017.0013 |pmc=5360932 |pmid=28298352}}</ref> <ref name=Cushion2007>{{cite journal |vauthors=Cushion MT, Smulian AG, Slaven BE, Sesterhenn T, Arnold J, Staben C, Porollo A, Adamczak R, Meller J |title=Transcriptome of ''Pneumocystis carinii'' during fulminate infection: carbohydrate metabolism and the concept of a compatible parasite |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e423 |year=2007 |pmid=17487271 |pmc=1855432 |doi=10.1371/journal.pone.0000423 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..423C}}</ref> <ref name=Cook2008>{{cite book |author1=Cook GC |author2=Zumla AI |author-link2=Alimuddin Zumla |title=Manson's Tropical Diseases: Expert Consult |publisher=Saunders Ltd |location=Edinburgh, Scotland |year=2008 |page=347 |isbn=978-1-4160-4470-3}}</ref> <ref name=Dadachova2007>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A |title=Ionizing radiation changes the electronic properties of melanin and enhances the growth of melanized fungi |journal=[[PLOS ONE]] |volume=2 |issue=5 |article-number=e457 |year=2007 |pmid=17520016 |pmc=1866175 |doi=10.1371/journal.pone.0000457 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007PLoSO...2..457D}}</ref> <ref name=Dadachova2008>{{cite journal |vauthors=Dadachova E, Casadevall A |title=Ionizing radiation: how fungi cope, adapt, and exploit with the help of melanin |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=6 |pages=525–31 |date=December 2008 |pmid=18848901 |pmc=2677413 |doi=10.1016/j.mib.2008.09.013 |bibcode=2008COMb...11..525D }}</ref> <ref name=Daniels2006>{{cite journal |vauthors=Daniels KJ, Srikantha T, Lockhart SR, Pujol C, Soll DR |title=Opaque cells signal white cells to form biofilms in ''Candida albicans'' |journal=The EMBO Journal |volume=25 |issue=10 |pages=2240–52 |date=May 2006 |pmid=16628217 |pmc=1462973 |doi=10.1038/sj.emboj.7601099}}</ref> <ref name=Datta1989>{{cite book |vauthors=Datta A, Ganesan K, Natarajan K |title=Advances in Microbial Physiology Volume 30 |volume=30 |pages=53–88 |pmid=2700541 |doi=10.1016/S0065-2911(08)60110-1 |isbn=978-0-12-027730-8 |date=1990 |chapter=Current Trends in Candida albicans Research |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Dean2005>{{cite journal |vauthors=Dean RA, Talbot NJ, Ebbole DJ, Farman ML, Mitchell TK, Orbach MJ, Thon M, Kulkarni R, Xu JR, Pan H, Read ND, Lee YH, Carbone I, Brown D, Oh YY, Donofrio N, Jeong JS, Soanes DM, Djonovic S, Kolomiets E, Rehmeyer C, Li W, Harding M, Kim S, Lebrun MH, Bohnert H, Coughlan S, Butler J, Calvo S, Ma LJ, Nicol R, Purcell S, Nusbaum C, Galagan JE, Birren BW |title=The genome sequence of the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=980–6 |date=April 2005 |pmid=15846337 |doi=10.1038/nature03449 |bibcode=2005Natur.434..980D |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Dennis1970>{{cite journal |vauthors=Dennis RL |year=1970 |title=A Middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=[[Mycologia]] |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |doi=10.2307/3757529 |jstor=3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929141016/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name=Demain2000>{{cite book |vauthors=Demain AL, Fang A |volume=69 |pages=1–39 |year=2000 |pmid=11036689 |doi=10.1007/3-540-44964-7_1 |isbn=978-3-540-67793-2 |series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology |title=History of Modern Biotechnology I |chapter=The Natural Functions of Secondary Metabolites |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg}}</ref> <ref name="Desjardin 2010">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Perry BA, Lodge DJ, Stevani CV, Nagasawa E |s2cid=25377671 |title=Luminescent Mycena: new and noteworthy species |journal=[[Mycologia]] |volume=102 |issue=2 |pages=459–77 |year=2010 |pmid=20361513 |doi=10.3852/09-197 |url=http://producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043819/http://www.producao.usp.br/handle/BDPI/16784 |archive-date=11 November 2018 }}</ref> <ref name=Deshpande1999>{{cite journal |vauthors=Deshpande MV |title=Mycopesticide production by fermentation: potential and challenges |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=25 |issue=3 |pages=229–43 |year=1999 |pmid=10524330 |doi=10.1080/10408419991299220}}</ref> <ref name=Donoghue2004>{{cite book |author1=Donoghue MJ |author2=Cracraft J |author-link2=Joel Cracraft |title=Assembling the Tree of Life |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford (Oxfordshire), UK |year=2004 |page=187 |isbn=978-0-19-517234-8}}</ref> <ref name=Dotzler2009>{{cite journal |vauthors=Dotzler N, Walker C, Krings M, Hass H, Kerp H, Taylor TN, Agerer R |s2cid=1746303 |year=2009 |title=''Acaulosporoid glomeromycotan'' spores with a germination shield from the 400-million-year-old Rhynie chert |journal=[[Mycological Progress]] |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |doi=10.1007/s11557-008-0573-1 |bibcode=2009MycPr...8....9D |hdl=1808/13680 |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/1808/13680/1/Taylor_et_al_2009.pdf |hdl-access=free}}</ref> <ref name=ElDine2008>{{cite journal |vauthors=El Dine RS, El Halawany AM, Ma CM, Hattori M |title=Anti-HIV-1 protease activity of lanostane triterpenes from the Vietnamese mushroom ''Ganoderma colossum'' |journal=[[Journal of Natural Products]] |volume=71 |issue=6 |pages=1022–6 |date=June 2008 |pmid=18547117 |doi=10.1021/np8001139|bibcode=2008JNAtP..71.1022E }}</ref> <ref name=elMekkawy1998>{{cite journal |vauthors=el-Mekkawy S, Meselhy MR, Nakamura N, Tezuka Y, Hattori M, Kakiuchi N, Shimotohno K, Kawahata T, Otake T |title=Anti-HIV-1 and anti-HIV-1-protease substances from ''Ganoderma lucidum'' |journal=Phytochemistry |volume=49 |issue=6 |pages=1651–7 |date=November 1998 |pmid=9862140 |doi=10.1016/S0031-9422(98)00254-4 |bibcode=1998PChem..49.1651E}}</ref> <ref name=Erdogan2004>{{cite journal |vauthors=Erdogan A, Gurses M, Sert S |title=Isolation of moulds capable of producing mycotoxins from blue mouldy Tulum cheeses produced in Turkey |journal=[[International Journal of Food Microbiology]] |volume=85 |issue=1–2 |pages=83–5 |date=August 2003 |pmid=12810273 |doi=10.1016/S0168-1605(02)00485-3}}</ref> <ref name=Eshet1995>{{cite journal |vauthors=Eshet Y, Rampino MR, Visscher H |s2cid=58937537 |year=1995 |title=Fungal event and palynological record of ecological crisis and recovery across the Permian-Triassic boundary |journal=[[Geology (journal)|Geology]] |volume=23 |issue=1 |pages=967–970 |doi=10.1130/0091-7613(1995)023<0967:FEAPRO>2.3.CO;2 |bibcode=1995Geo....23..967E}}</ref> <ref name=Fan2005>{{cite journal |vauthors=Fan W, Kraus PR, Boily MJ, Heitman J |title=''Cryptococcus neoformans'' gene expression during murine macrophage infection |journal=Eukaryotic Cell |volume=4 |issue=8 |pages=1420–33 |date=August 2005 |pmid=16087747 |pmc=1214536 |doi=10.1128/EC.4.8.1420-1433.2005}}</ref> <ref name=Farrar1985>{{cite journal |vauthors=Farrar JF |title=Carbohydrate metabolism in biotrophic plant pathogens |journal=[[Microbiological Sciences]] |volume=2 |issue=10 |pages=314–7 |date=October 1985 |pmid=3939987}}</ref> <ref name=Fajardo2008>{{cite journal |vauthors=Fajardo A, Martínez JL |title=Antibiotics as signals that trigger specific bacterial responses |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=11 |issue=2 |pages=161–7 |date=April 2008 |pmid=18373943 |doi=10.1016/j.mib.2008.02.006 |bibcode=2008COMb...11..161F }}</ref> <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{c <ref name=Ferguson2003>{{cite journal |vauthors=Ferguson BA, Dreisbach TA, Parks CG, Filip GM, Schmitt CL |year=2003 |title=Coarse-scale population structure of pathogenic ''Armillaria'' species in a mixed-conifer forest in the Blue Mountains of northeast Oregon |journal=[[Canadian Journal of Forest Research]] |volume=33 |issue=4 |pages=612–623 |doi=10.1139/x03-065 |bibcode=2003CaJFR..33..612F |url=https://zenodo.org/record/1235905 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1235905 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="Fernandez & Orth 2018">{{cite journal |last1=Fernandez |first1=Jessie |last2=Orth |first2=Kim |title=Rise of a cereal killer: the biology of ''Magnaporthe oryzae'' biotrophic growth |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=26 |issue=7 |year=2018 |pages=582–597 |doi=10.1016/j.tim.2017.12.007 |pmid=29395728 |pmc=6003838 |bibcode=2018TrMic..26..582F }}</ref> <ref name=Finsham1989>{{cite journal |vauthors=Fincham JR |title=Transformation in fungi |journal=[[Microbiological Reviews]] |volume=53 |issue=1 |pages=148–70 |date=March 1989 |pmid=2651864 |pmc=372721 |doi=10.1128/MMBR.53.1.148-170.1989}}</ref> <ref name=Firenzuoli2008>{{cite journal |vauthors=Firenzuoli F, Gori L, Lombardo G |title=The Medicinal Mushroom ''Agaricus blazei'' Murrill: Review of Literature and Pharmaco-Toxicological Problems |journal=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |issue=1 |pages=3–15 |date=March 2008 |pmid=18317543 |pmc=2249742 |doi=10.1093/ecam/nem007}}</ref> <ref name="Fisher et al. 2020">{{cite journal |last1=Fisher |first1=Matthew C. |last2=Garner |first2=Trenton W. J. |title=Chytrid fungi and global amphibian declines |journal=[[Nature Reviews Microbiology]] |volume=18 |issue=6 |year=2020 |pages=332–343 |doi=10.1038/s41579-020-0335-x |pmid=32099078 |hdl=10044/1/78596 |s2cid=211266075 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |hdl-access=free |access-date=27 August 2021 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525144026/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/ |url-status=live }}</ref> <ref name="Fritz et al. 2015">{{cite journal |last1=Fritz |first1=Heidi |last2=Kennedy |first2=Deborah A. |last3=Ishii |first3=Mami |last4=Fergusson |first4=Dean |last5=Fernandes |first5=Rochelle |last6=Cooley |first6=Kieran |last7=Seely |first7=Dugald |title=Polysaccharide K and ''Coriolus versicolor'' extracts for lung cancer |journal=Integrative Cancer Therapies |volume=14 |issue=3 |year=2015 |pages=201–211 |doi=10.1177/1534735415572883 |pmid=25784670 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Fischer2008>{{cite journal |vauthors=Fischer R, Zekert N, Takeshita N |s2cid=205365895 |title=Polarized growth in fungi--interplay between the cytoskeleton, positional markers and membrane domains |journal=[[Molecular Microbiology]] |volume=68 |issue=4 |pages=813–26 |date=May 2008 |pmid=18399939 |doi=10.1111/j.1365-2958.2008.06193.x}}</ref> <ref name=Fomina2007>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Gadd GM |author5-link=Geoffrey Michael Gadd |title=Fungal transformations of uranium oxides |journal=[[Environmental Microbiology]] |volume=9 |issue=7 |pages=1696–710 |date=July 2007 |pmid=17564604 |doi=10.1111/j.1462-2920.2007.01288.x |bibcode=2007EnvMi...9.1696F}}</ref> <ref name=Foster2002>{{cite journal |vauthors=Foster CB, Stephenson MH, Marshall C, Logan GA, Greenwood PF |year=2002 |title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: description, illustration, comparison and biological affinities |journal=Palynology |volume=26 |issue=1 |pages=35–58 |doi=10.2113/0260035 |bibcode=2002Paly...26...35F |url=https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/542400/1/IR02005.pdf }}</ref> <ref name=Fomina2008>{{cite journal |vauthors=Fomina M, Charnock JM, Hillier S, Alvarez R, Livens F, Gadd GM |s2cid=52805144 |title=Role of fungi in the biogeochemical fate of depleted uranium |journal=[[Current Biology]] |volume=18 |issue=9 |pages=R375–7 |date=May 2008 |pmid=18460315 |doi=10.1016/j.cub.2008.03.011 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008CBio...18.R375F}}</ref> <ref name=Furlaneto1992>{{cite journal |vauthors=Furlaneto MC, Pizzirani-Kleiner AA |title=Intraspecific hybridisation of ''Trichoderma pseudokoningii'' by anastomosis and by protoplast fusion |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=69 |issue=2 |pages=191–5 |date=January 1992 |pmid=1537549 |doi=10.1111/j.1574-6968.1992.tb05150.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Gadd2007>{{cite journal |vauthors=Gadd GM |title=Geomycology: biogeochemical transformations of rocks, minerals, metals and radionuclides by fungi, bioweathering and bioremediation |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 1 |pages=3–49 |date=January 2007 |pmid=17307120 |doi=10.1016/j.mycres.2006.12.001}}</ref> <ref name="Garrido-Benavent & Pérez-Ortega 2017">{{cite journal |last1=Garrido-Benavent |first1=Isaac |last2=Pérez-Ortega |first2=Sergio |title=Past, present, and future research in bipolar lichen-forming fungi and their photobionts |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=104 |issue=11 |year=2017 |pages=1660–1674 |doi=10.3732/ajb.1700182 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Gow et al. 2017">{{cite journal |last1=Gow |first1=Neil A. R. |last2=Latge |first2=Jean-Paul |last3=Munro |first3=Carol A. |last4=Heitman |first4=Joseph |title=The fungal cell wall: Structure, biosynthesis, and function |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=3 |year=2017 |article-number=5.3.01 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0035-2016 |pmid=28513415 |pmc=11687499 |hdl=2164/8941 |s2cid=5026076 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Greville1824>{{cite book |last1=Greville |first1=Robert Kaye |title=Scottish Cryptogamie Flora: Or Coloured Figures and Descriptions of Cryptogamic Plants, Belonging Chiefly to the Order Fungi |date=1824 |publisher=Maclachland and Stewart |location=Edinburgh, Scotland |volume=2 |page=65 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |access-date=30 March 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522230034/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433008943957;view=1up;seq=45 |url-status=live }} From p. 65: "This little plant will probably not prove rare in Great Britain, when mycology shall be more studied."</ref> <ref name=Guarro1999>{{cite journal |vauthors=Guarro J, Stchigel AM |title=Developments in fungal taxonomy |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=12 |issue=3 |pages=454–500 |date=July 1999 |pmid=10398676 |pmc=100249 |doi=10.1128/CMR.12.3.454 |bibcode=1999CliMR..12..454G }}</ref> <ref name="Guerre 2015">{{cite journal |last1=Guerre |first1=Philippe |title=Ergot alkaloids produced by endophytic fungi of the genus ''Epichloë'' |journal=Toxins |volume=7 |issue=3 |year=2015 |pages=773–790 |doi=10.3390/toxins7030773 |pmid=25756954 |pmc=4379524 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2015Toxin...7..773G }}</ref> <ref name=Hachmeister1993>{{cite journal |vauthors=Hachmeister KA, Fung DY |title=Tempeh: a mold-modified indigenous fermented food made from soybeans and/or cereal grains |journal=[[Critical Reviews in Microbiology]] |volume=19 |issue=3 |pages=137–88 |year=1993 |pmid=8267862 |doi=10.3109/10408419309113527}}</ref> <ref name="Han et al. 2017">{{cite journal |last1=Han |first1=Bing |last2=Weiss |first2=Louis M. |last3=Heitman |first3=Joseph |last4=Stukenbrock |first4=Eva Holtgrewe |title=Microsporidia: Obligate intracellular pathogens within the fungal kingdom |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=2 |year=2017 |article-number=5.2.03 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0018-2016 |pmid=28944750 |pmc=5613672}}</ref> <ref name=Harris2008>{{cite journal |vauthors=Harris SD |s2cid=2147525 |title=Branching of fungal hyphae: regulation, mechanisms and comparison with other branching systems |journal=[[Mycologia]] |volume=100 |issue=6 |pages=823–32 |year=2008 |pmid=19202837 |doi=10.3852/08-177 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145515/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0100/006/0823.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Halpern2002>{{cite book |vauthors=Halpern GM, Miller A |title=Medicinal Mushrooms: Ancient Remedies for Modern Ailments |publisher=M. Evans and Co |location=New York, New York |year=2002 |page=116 |isbn=978-0-87131-981-4}}</ref> <ref name=Hawksworth2006>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL |title=Pandora's mycological box: molecular sequences vs. morphology in understanding fungal relationships and biodiversity |journal=Revista Iberoamericana de Micología |volume=23 |issue=3 |pages=127–33 |date=September 2006 |pmid=17196017 |doi=10.1016/S1130-1406(06)70031-6}}</ref> <ref name=Heijden2006>{{cite journal |vauthors=van der Heijden MG, Streitwolf-Engel R, Riedl R, Siegrist S, Neudecker A, Ineichen K, Boller T, Wiemken A, Sanders IR |s2cid=17048094 |title=The mycorrhizal contribution to plant productivity, plant nutrition and soil structure in experimental grassland |journal=The New Phytologist |volume=172 |issue=4 |pages=739–52 |year=2006 |pmid=17096799 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01862.x |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006NewPh.172..739V }}</ref> <ref name=Heitman2005>{{cite journal |vauthors=Heitman J |s2cid=2898102 |title=Sexual reproduction and the evolution of microbial pathogens |journal=[[Current Biology]] |volume=16 |issue=17 |pages=R711–25 |date=September 2006 |pmid=16950098 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.064 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2006CBio...16.R711H}}</ref> <ref name=Hetland2008>{{cite journal |vauthors=Hetland G, Johnson E, Lyberg T, Bernardshaw S, Tryggestad AM, Grinde B |s2cid=3866471 |title=Effects of the medicinal mushroom ''Agaricus blazei'' Murill on immunity, infection and cancer |journal=Scandinavian Journal of Immunology |volume=68 |issue=4 |pages=363–70 |date=October 2008 |pmid=18782264 |doi=10.1111/j.1365-3083.2008.02156.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Heynes1994>{{cite journal |vauthors=Hynes MJ |s2cid=45815733 |title=Regulatory circuits of the amdS gene of ''Aspergillus nidulans'' |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=3 |pages=179–82 |year=1994 |pmid=7847883 |doi=10.1007/BF00871944}}</ref> <ref name=Hibbett1995>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=4346359 |year=1995 |title=Cretaceous mushrooms in amber |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=377 |issue=6549 |page=487 |doi=10.1038/377487a0 |bibcode=1995Natur.377..487H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Hibbett2007>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Binder M, Bischoff JF, Blackwell M, Cannon PF, Eriksson OE, Huhndorf S, James T, Kirk PM, Lücking R, Thorsten Lumbsch H, Lutzoni F, Matheny PB, McLaughlin DJ, Powell MJ, Redhead S, Schoch CL, Spatafora JW, Stalpers JA, Vilgalys R, Aime MC, Aptroot A, Bauer R, Begerow D, Benny GL, Castlebury LA, Crous PW, Dai YC, Gams W, Geiser DM, Griffith GW, Gueidan C, Hawksworth DL, Hestmark G, Hosaka K, Humber RA, Hyde KD, Ironside JE, Kõljalg U, Kurtzman CP, Larsson KH, Lichtwardt R, Longcore J, Miadlikowska J, Miller A, Moncalvo JM, Mozley-Standridge S, Oberwinkler F, Parmasto E, Reeb V, Rogers JD, Roux C, Ryvarden L, Sampaio JP, Schüssler A, Sugiyama J, Thorn RG, Tibell L, Untereiner WA, Walker C, Wang Z, Weir A, Weiss M, White MM, Winka K, Yao YJ, Zhang N |title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=111 |issue=Pt 5 |pages=509–47 |date=May 2007 |pmid=17572334 |doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004 |url=http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023,%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326135053/http://www.clarku.edu/faculty/dhibbett/AFTOL/documents/AFTOL%20class%20mss%2023%2C%2024/AFTOL%20CLASS%20MS%20resub.pdf |archive-date=26 March 2009 |s2cid=4686378 |access-date=8 March 2007}}</ref> <ref name=Hibbett1997>{{cite journal |vauthors=Hibbett DS, Grimaldi D, Donoghue MJ |s2cid=22011469 |year=1997 |title=Fossil mushrooms from Miocene and Cretaceous ambers and the evolution of homobasidiomycetes |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=84 |issue=7 |pages=981–991 |doi=10.2307/2446289 |jstor=2446289 |pmid=21708653 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Honegger et al. 2013">{{cite journal |last1=Honegger |first1=Rosmarie |author-link1=Rosmarie Honegger |last2=Edwards |first2=Dianne |last3=Axe |first3=Lindsey |title=The earliest records of internally stratified cyanobacterial and algal lichens from the Lower Devonian of the Welsh Borderland |journal=[[New Phytologist]] |volume=197 |issue=1 |year=2013 |pages=264–275 |doi=10.1111/nph.12009 |pmid=23110612 |doi-access=free|bibcode=2013NewPh.197..264H }}</ref> <ref name=Howard1991>{{cite journal |vauthors=Howard RJ, Ferrari MA, Roach DH, Money NP |title=Penetration of hard substrates by a fungus employing enormous turgor pressures |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=88 |issue=24 |pages=11281–4 |date=December 1991 |pmid=1837147 |pmc=53118 |doi=10.1073/pnas.88.24.11281 |bibcode=1991PNAS...8811281H |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Huang2008>{{cite journal |vauthors=Huang B, Guo J, Yi B, Yu X, Sun L, Chen W |s2cid=2222358 |title=Heterologous production of secondary metabolites as pharmaceuticals in ''Saccharomyces cerevisiae'' |journal=[[Biotechnology Letters]] |volume=30 |issue=7 |pages=1121–37 |date=July 2008 |pmid=18512022 |doi=10.1007/s10529-008-9663-z}}</ref> <ref name=James2006>{{cite journal |vauthors=James TY, Letcher PM, Longcore JE, Mozley-Standridge SE, Porter D, Powell MJ, Griffith GW, Vilgalys R |title=A molecular phylogeny of the flagellated fungi (Chytridiomycota) and description of a new phylum (Blastocladiomycota) |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=860–71 |year=2006 |pmid=17486963 |doi=10.3852/mycologia.98.6.860 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230802/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0860.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Hube2004>{{cite journal |vauthors=Hube B |title=From commensal to pathogen: stage- and tissue-specific gene expression of ''Candida albicans'' |journal=[[Current Opinion in Microbiology]] |volume=7 |issue=4 |pages=336–41 |date=August 2004 |pmid=15288621 |doi=10.1016/j.mib.2004.06.003}}</ref> <ref name="Jakovlev 2012">{{cite journal |last1=Jakovlev |first1=Jevgeni |year=2012 |title=Fungal hosts of mycetophilids (Diptera: Sciaroidea excluding Sciaridae): a review |journal=Mycology |volume=3 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1080/21501203.2012.662533 |s2cid=82107953 |url=https://www.researchgate.net/publication/254268258 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=James2006b>{{cite journal |vauthors=James TY, Kauff F, Schoch CL, Matheny PB, Hofstetter V, Cox CJ, Celio G, Gueidan C, Fraker E, Miadlikowska J, Lumbsch HT, Rauhut A, Reeb V, Arnold AE, Amtoft A, Stajich JE, Hosaka K, Sung GH, Johnson D, O'Rourke B, Crockett M, Binder M, Curtis JM, Slot JC, Wang Z, Wilson AW, Schüssler A, Longcore JE, O'Donnell K, Mozley-Standridge S, Porter D, Letcher PM, Powell MJ, Taylor JW, White MM, Griffith GW, Davies DR, Humber RA, Morton JB, Sugiyama J, Rossman AY, Rogers JD, Pfister DH, Hewitt D, Hansen K, Hambleton S, Shoemaker RA, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Spotts RA, Serdani M, Crous PW, Hughes KW, Matsuura K, Langer E, Langer G, Untereiner WA, Lücking R, Büdel B, Geiser DM, Aptroot A, Diederich P, Schmitt I, Schultz M, Yahr R, Hibbett DS, Lutzoni F, McLaughlin DJ, Spatafora JW, Vilgalys R |s2cid=4302864 |title=Reconstructing the early evolution of Fungi using a six-gene phylogeny |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=443 |issue=7113 |pages=818–22 |date=October 2006 |pmid=17051209 |doi=10.1038/nature05110 |bibcode=2006Natur.443..818J |url=https://research.wur.nl/en/publications/reconstructing-the-early-evolution-of-the-fungi-using-a-six-gene- }}</ref> <ref name="Janik et al. 2020">{{cite journal |last1=Janik |first1=Edyta |last2=Niemcewicz |first2=Marcin |last3=Ceremuga |first3=Michal |last4=Stela |first4=Maksymilian |last5=Saluk-Bijak |first5=Joanna |last6=Siadkowski |first6=Adrian |last7=Bijak |first7=Michal |title=Molecular aspects of mycotoxins—a serious problem for human health |journal=[[International Journal of Molecular Sciences]] |volume=21 |issue=21 |year=2020 |page=8187 |doi=10.3390/ijms21218187 |pmid=33142955 |pmc=7662353 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020IJMSc..21.8187J }}</ref> <ref name=Jorgensen2007>{{cite journal |vauthors=Jørgensen TR |title=Identification and toxigenic potential of the industrially important fungi, ''Aspergillus oryzae'' and ''Aspergillus sojae'' |journal=[[Journal of Food Protection]] |volume=70 |issue=12 |pages=2916–34 |date=December 2007 |pmid=18095455 |doi=10.4315/0362-028X-70.12.2916 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Joseph2008>{{cite journal |vauthors=Joseph B, Ramteke PW, Thomas G |title=Cold active microbial lipases: some hot issues and recent developments |journal=Biotechnology Advances |volume=26 |issue=5 |pages=457–70 |year=2008 |pmid=18571355 |doi=10.1016/j.biotechadv.2008.05.003 |bibcode=2008BiotA..26..457J }}</ref> <ref name="Joseph & Keyhani 2021">{{cite journal |last1=Joseph |first1=Ross |last2=Keyhani |first2=Nemat O. |title=Fungal mutualisms and pathosystems: life and death in the ambrosia beetle mycangia |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=105 |issue=9 |year=2021 |pages=3393–3410 |doi=10.1007/s00253-021-11268-0 |pmid=33837831 |s2cid=233200379}}</ref> <ref name="Karbalaei et al. 2020">{{cite journal |last1=Karbalaei |first1=Mohsen |last2=Rezaee |first2=Seyed A. |last3=Farsiani |first3=Hadi |title=''Pichia pastoris'': A highly successful expression system for optimal synthesis of heterologous proteins |journal=[[Journal of Cellular Physiology]] |volume=235 |issue=9 |year=2020 |pages=5867–5881 |doi=10.1002/jcp.29583 |pmc=7228273 |pmid=32057111}}</ref> <ref name=KarlsonStiber2003>{{cite journal |vauthors=Karlson-Stiber C, Persson H |title=Cytotoxic fungi--an overview |journal=Toxicon |volume=42 |issue=4 |pages=339–49 |date=September 2003 |pmid=14505933 |doi=10.1016/S0041-0101(03)00238-1 |bibcode=2003Txcn...42..339K}}</ref> <ref name=Kauffman2007>{{cite journal |vauthors=Kauffman CA |title=Histoplasmosis: a clinical and laboratory update |journal=[[Clinical Microbiology Reviews]] |volume=20 |issue=1 |pages=115–32 |date=January 2007 |pmid=17223625 |pmc=1797635 |doi=10.1128/CMR.00027-06}}</ref> <ref name=Keller2005>{{cite journal |vauthors=Keller NP, Turner G, Bennett JW |s2cid=23537608 |title=Fungal secondary metabolism - from biochemistry to genomics |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=3 |issue=12 |pages=937–47 |date=December 2005 |pmid=16322742 |doi=10.1038/nrmicro1286}}</ref> <ref name=Kinsella1976>{{cite journal |vauthors=Kinsella JE, Hwang DH |title=Enzymes of ''Penicillium roqueforti'' involved in the biosynthesis of cheese flavor |journal=[[Critical Reviews in Food Science and Nutrition]] |volume=8 |issue=2 |pages=191–228 |date=November 1976 |pmid=21770 |doi=10.1080/10408397609527222}}</ref> <ref name=Kojic2006>{{cite journal |vauthors=Kojic M, Zhou Q, Lisby M, Holloman WK |title=Rec2 interplay with both Brh2 and Rad51 balances recombinational repair in ''Ustilago maydis'' |journal=[[Molecular and Cellular Biology]] |volume=26 |issue=2 |pages=678–88 |date=January 2006 |pmid=16382157 |pmc=1346908 |doi=10.1128/MCB.26.2.678-688.2006}}</ref> <ref name="Kuhar et al. 2018">{{cite journal |last1=Kuhar |first1=Francisco |last2=Furci |first2=Giuliana |last3=Drechsler-Santos |first3=Elisandro Ricardo |last4=Pfister |first4=Donald H. |title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora & Funga proposal (FF&F) |journal=IMA Fungus |volume=9 |issue=2 |year=2018 |pages=A71–A74 |doi=10.1007/BF03449441 |doi-access=free |title-link=doi |hdl=11336/88035 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Kulp2000>{{cite book |title=Handbook of Cereal Science and Technology |vauthors=Kulp K |year=2000 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8247-8294-8}}</ref> <ref name=Kumar2008>{{cite journal |vauthors=Kumar R, Singh S, Singh OV |s2cid=4830678 |title=Bioconversion of lignocellulosic biomass: biochemical and molecular perspectives |journal=[[Journal of Industrial Microbiology & Biotechnology]] |volume=35 |issue=5 |pages=377–91 |date=May 2008 |pmid=18338189 |doi=10.1007/s10295-008-0327-8 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Leathem2007>{{cite journal |vauthors=Leathem AM, Dorran TJ |title=Poisoning due to raw ''Gyromitra esculenta'' (false morels) west of the Rockies |journal=[[Canadian Journal of Emergency Medicine]] |volume=9 |issue=2 |pages=127–30 |date=March 2007 |pmid=17391587 |doi=10.1017/s1481803500014937 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Leontyev & Schnittler 2017">{{cite book |editor-last1=Stephenson |editor-first1=Steven L. |editor-last2=Rojas |editor-first2=Carlos |last1=Leontyev |first1=Dmitry V. |last2=Schnittler |first2=Martin |chapter=The Phylogeny of Myxomycetes |title=Myxomycetes. Biology, Systematics, Biogeography, and Ecology |year=2017 |pages=83–106 |doi=10.1016/B978-0-12-805089-7.00003-2 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-805089-7}}</ref> <ref name=Lin2005>{{cite journal |vauthors=Lin X, Hull CM, Heitman J |s2cid=52857557 |title=Sexual reproduction between partners of the same mating type in ''Cryptococcus neoformans'' |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=434 |issue=7036 |pages=1017–21 |date=April 2005 |pmid=15846346 |doi=10.1038/nature03448 |bibcode=2005Natur.434.1017L}}</ref> <ref name=Linder2005>{{cite journal |vauthors=Linder MB, Szilvay GR, Nakari-Setälä T, Penttilä ME |title=Hydrophobins: the protein-amphiphiles of filamentous fungi |journal=[[FEMS Microbiology Reviews]] |volume=29 |issue=5 |pages=877–96 |date=November 2005 |pmid=16219510 |doi=10.1016/j.femsre.2005.01.004 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Lindahl2007>{{cite journal |vauthors=Lindahl BD, Ihrmark K, Boberg J, [[Susan Trumbore|Trumbore SE]], Högberg P, Stenlid J, Finlay RD |title=Spatial separation of litter decomposition and mycorrhizal nitrogen uptake in a boreal forest |journal=The New Phytologist |volume=173 |issue=3 |pages=611–20 |year=2007 |pmid=17244056 |doi=10.1111/j.1469-8137.2006.01936.x |hdl=11858/00-001M-0000-0027-D56D-D |url=https://www.escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2007NewPh.173..611L |hdl-access=free |access-date=24 September 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612221001/https://escholarship.org/uc/item/1r43h5sj |url-status=live }}</ref> <ref name=Lockhart2006>{{cite journal |vauthors=Lockhart RJ, Van Dyke MI, Beadle IR, Humphreys P, McCarthy AJ |title=Molecular biological detection of anaerobic gut fungi (Neocallimastigales) from landfill sites |journal=[[Applied and Environmental Microbiology]] |volume=72 |issue=8 |pages=5659–61 |date=August 2006 |pmid=16885325 |doi=10.1128/AEM.01057-06 |pmc=1538735 |bibcode=2006ApEnM..72.5659L}}</ref> <ref name=Loo2006>{{cite journal |vauthors=Loo DS |title=Systemic antifungal agents: an update of established and new therapies |journal=[[Advances in Dermatology]] |volume=22 |pages=101–24 |year=2006 |pmid=17249298 |doi=10.1016/j.yadr.2006.07.001}}</ref> <ref name=LopezGomez2005>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Taylor EL |title=Permian-Triassic transition in Spain: a multidisciplinary approach |journal=[[Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology]] |volume=229 |issue=1–2 |year=2005 |pages=1–2 |doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref> <ref name=Looy2005>{{cite journal |vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, Van Konijnenburg-Van Cittert JH, Visscher H |title=Life in the end-Permian dead zone |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=98 |issue=14 |pages=7879–83 |date=July 2001 |pmid=11427710 |pmc=35436 |doi=10.1073/pnas.131218098 |quote=See image 2 |bibcode=2001PNAS...98.7879L |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Lu et al. 2020">{{cite journal |last1=Lu |first1=Jiahui |last2=He |first2=Rongjun |last3=Sun |first3=Peilong |last4=Zhang |first4=Fuming |last5=Linhardt |first5=Robert J. |last6=Zhang |first6=Anqiang |title=Molecular mechanisms of bioactive polysaccharides from ''Ganoderma lucidum'' (Lingzhi), a review |journal=International Journal of Biological Macromolecules |volume=150 |year=2020 |pages=765–774 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2020.02.035 |pmid=32035956 |bibcode=2020IJBMm.150..765L |s2cid=211071754}}</ref> <ref name=Lucking2009>{{cite journal |vauthors=Lücking R, Huhndorf S, Pfister DH, Plata ER, Lumbsch HT |s2cid=6689439 |title=Fungi evolved right on track |journal=[[Mycologia]] |volume=101 |issue=6 |pages=810–22 |year=2009 |pmid=19927746 |doi=10.3852/09-016 |url=https://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:14168857 |access-date=11 November 2018 |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726131039/https://dash.harvard.edu/handle/1/14168857 |url-status=live }}</ref> <ref name=Lucking2017>{{cite journal |vauthors=Hawksworth DL, Lücking R |title=Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species |journal=Microbiology Spectrum |volume=5 |issue=4 |pages=79–95 |date=July 2017 |article-number=5.4.10 |pmid=28752818 |doi=10.1128/microbiolspec.FUNK-0052-2016 |isbn=978-1-55581-957-6|pmc=11687528 }}</ref> <ref name=LopezGomez2006>{{cite journal |vauthors=López-Gómez J, Molina-Meyer M |title=The competitive exclusion principle versus biodiversity through competitive segregation and further adaptation to spatial heterogeneities |journal=[[Theoretical Population Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=94–109 |date=February 2006 |pmid=16223517 |doi=10.1016/j.tpb.2005.08.004 |bibcode=2006TPBio..69...94L}}</ref> <ref name=Manzoni2002>{{cite journal |vauthors=Manzoni M, Rollini M |s2cid=5761188 |title=Biosynthesis and biotechnological production of statins by filamentous fungi and application of these cholesterol-lowering drugs |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=58 |issue=5 |pages=555–64 |date=April 2002 |pmid=11956737 |doi=10.1007/s00253-002-0932-9}}</ref> <ref name=Metzenberg1990>{{cite journal |vauthors=Metzenberg RL, Glass NL |title=Mating type and mating strategies in Neurospora |journal=[[BioEssays]] |volume=12 |issue=2 |pages=53–9 |date=February 1990 |pmid=2140508 |doi=10.1002/bies.950120202 |bibcode=1990BiEss..12...53M |s2cid=10818930}}</ref> <ref name=Merckx2009>{{cite journal |vauthors=Merckx V, Bidartondo MI, Hynson NA |title=Myco-heterotrophy: when fungi host plants |journal=[[Annals of Botany]] |volume=104 |issue=7 |pages=1255–61 |date=December 2009 |pmid=19767309 |pmc=2778383 |doi=10.1093/aob/mcp235}}</ref> <ref name=Michod2008>{{cite journal |vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM |title=Adaptive value of sex in microbial pathogens |journal=[[Infection, Genetics and Evolution]] |volume=8 |issue=3 |pages=267–85 |date=May 2008 |pmid=18295550 |doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002 |bibcode=2008InfGE...8..267M |url=http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |access-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516235741/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |archive-date=16 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Mikhail2005>{{cite journal |vauthors=Mihail JD, Bruhn JN |title=Foraging behaviour of ''Armillaria'' rhizomorph systems |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 11 |pages=1195–207 |date=November 2005 |pmid=16279413 |doi=10.1017/S0953756205003606}}</ref> <ref name=Michelot2003>{{cite journal |vauthors=Michelot D, Melendez-Howell LM |s2cid=41451034 |title=''Amanita muscaria'': chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology |journal=[[Mycological Research]] |volume=107 |issue=Pt 2 |pages=131–46 |date=February 2003 |pmid=12747324 |doi=10.1017/S0953756203007305 |bibcode=2003MycR..107..131M }}</ref> <ref name="Mitzka1960">{{cite book |veditors=Mitzka W |year=1960 |title=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |trans-title=Etymological dictionary of the German language |location=Berlin |publisher=[[Walter de Gruyter]] |language=de}}</ref> <ref name=Molina2007>{{cite journal |vauthors=Molina L, Kahmann R |title=An ''Ustilago maydis'' gene involved in H₂O₂ detoxification is required for virulence |journal=The Plant Cell |volume=19 |issue=7 |pages=2293–309 |date=July 2007 |pmid=17616735 |pmc=1955693 |doi=10.1105/tpc.107.052332|bibcode=2007PlanC..19.2293M }}</ref> <ref name=Money1997>{{cite book |vauthors=Money NP |chapter=Mechanics of invasive fungal growth and the significance of turgor in plant infection |title=Molecular Genetics of Host-Specific Toxins in Plant Disease: Proceedings of the 3rd Tottori International Symposium on Host-Specific Toxins, Daisen, Tottori, Japan, August 24–29, 1997 |publisher=[[Kluwer Academic]] Publishers |year=1998 |location=Netherlands |pages=261–271 |isbn=978-0-7923-4981-5}}</ref> <ref name=Money2002>{{cite journal |vauthors=Money NP |title=Mushroom stem cells |journal=[[BioEssays]] |volume=24 |issue=10 |pages=949–52 |date=October 2002 |pmid=12325127 |doi=10.1002/bies.10160 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Moss1986>{{cite book |vauthors=Moss ST |title=The Biology of Marine Fungi |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1986 |page=76 |isbn=978-0-521-30899-1}}</ref> <ref name=Mueller2006>{{cite journal |vauthors=Mueller GM, Schmit JP |s2cid=23827807 |year=2006 |title=Fungal biodiversity: what do we know? What can we predict? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=16 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1007/s10531-006-9117-7}}</ref> <ref name=MycotaVIIS&E>{{cite book |vauthors=Esser K |title=Systematics and Evolution |editor1-first=David J |editor1-last=McLaughlin |editor2-first=Joseph W |editor2-last=Spatafora |publisher=Springer |year=2014 |page=461 |doi=10.1007/978-3-642-55318-9 |isbn=978-3-642-55317-2 |s2cid=46141350 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |access-date=30 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000152/https://www.springer.com/gp/book/9783642553172 |url-status=live }}</ref> <ref name="Naranjo‐Ortiz & Gabaldón 2019">{{cite journal |last1=Naranjo-Ortiz |first1=Miguel A. |last2=Gabaldón |first2=Toni |title=Fungal evolution: Diversity, taxonomy and phylogeny of the Fungi |journal=Biological Reviews |volume=94 |issue=6 |year=2019 |pages=2101–2137 |doi=10.1111/brv.12550 |pmid=31659870 |pmc=6899921 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2019BioRv..94.2101N }}</ref> <ref name=Nikoh2000>{{cite journal |vauthors=Nikoh N, Fukatsu T |title=Interkingdom host jumping underground: phylogenetic analysis of entomoparasitic fungi of the genus ''Cordyceps'' |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=17 |issue=4 |pages=629–38 |date=April 2000 |pmid=10742053 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026341 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Nielsen2007>{{cite book |vauthors=Nielsen K, Heitman J |volume=57 |pages=143–73 |year=2007 |pmid=17352904 |doi=10.1016/S0065-2660(06)57004-X |isbn=978-0-12-017657-1 |series=Advances in Genetics |title=Fungal Genomics |chapter=Sex and Virulence of Human Pathogenic Fungi |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Nguyen2007>{{cite journal |vauthors=Nguyen NH, Suh SO, Blackwell M |title=Five novel Candida species in insect-associated yeast clades isolated from Neuroptera and other insects |journal=[[Mycologia]] |volume=99 |issue=6 |pages=842–58 |year=2007 |pmid=18333508 |doi=10.3852/mycologia.99.6.842 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507072249/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0099/006/0842.htm |archive-date=7 May 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=nysaes>{{cite web |url=https://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |title=''Trichoderma'' spp., including ''T. harzianum'', ''T. viride'', ''T. koningii'', ''T. hamatum'' and other spp. Deuteromycetes, Moniliales (asexual classification system) |access-date=10 July 2007 |work=Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414111846/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/pathogens/trichoderma.html |archive-date=14 April 2011}}</ref> <ref name=ODonnell1998>{{cite journal |vauthors=O'Donnell K, Cigelnik E, Casper HH |title=Molecular phylogenetic, morphological, and mycotoxin data support reidentification of the Quorn mycoprotein fungus as ''Fusarium venenatum'' |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=23 |issue=1 |pages=57–67 |date=February 1998 |pmid=9501477 |doi=10.1006/fgbi.1997.1018 |bibcode=1998FuGB...23...57O |s2cid=23049409}}</ref> <ref name="Olatunji et al. 2018">{{cite journal |last1=Olatunji |first1=Opeyemi Joshua |last2=Tang |first2=Jian |last3=Tola |first3=Adesola |last4=Auberon |first4=Florence |last5=Oluwaniyi |first5=Omolara |last6=Ouyang |first6=Zhen |title=The genus ''Cordyceps'': An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology |journal=[[Fitoterapia]] |volume=129 |year=2018 |pages=293–316 |doi=10.1016/j.fitote.2018.05.010 |pmid=29775778 |s2cid=21741034}}</ref> <ref name=OlempskaBeer2006>{{cite journal |vauthors=Olempska-Beer ZS, Merker RI, Ditto MD, DiNovi MJ |title=Food-processing enzymes from recombinant microorganisms--a review |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=45 |issue=2 |pages=144–158 |date=July 2006 |pmid=16769167 |doi=10.1016/j.yrtph.2006.05.001 |bibcode=2006RToxP..45..144O |url=https://zenodo.org/record/1259499 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703164318/https://zenodo.org/record/1259499 |archive-date=3 July 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name=Orr1979>{{cite book |vauthors=Orr DB, Orr RT |title=Mushrooms of Western North America |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley, California |year=1979 |page=17 |isbn=978-0-520-03656-7}}</ref> <ref name=Pan2008>{{cite journal |vauthors=Pan A, Lorenzotti S, Zoncada A |title=Registered and investigational drugs for the treatment of methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' infection |journal=Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery |volume=3 |issue=1 |pages=10–33 |date=January 2008 |pmid=18221183 |doi=10.2174/157489108783413173}}</ref> <ref name=Parish2003>{{cite journal |vauthors=Parish JA, McCann MA, Watson RH, Hoveland CS, Hawkins LL, Hill NS, Bouton JH |title=Use of nonergot alkaloid-producing endophytes for alleviating tall fescue toxicosis in sheep |journal=[[Journal of Animal Science]] |volume=81 |issue=5 |pages=1316–22 |date=May 2003 |pmid=12772860 |doi=10.2527/2003.8151316x}}</ref> <ref name=Parniske2008>{{cite journal |vauthors=Parniske M |s2cid=5432120 |title=Arbuscular mycorrhiza: the mother of plant root endosymbioses |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=6 |issue=10 |pages=763–75 |date=October 2008 |pmid=18794914 |doi=10.1038/nrmicro1987}}</ref> <ref name=Paszkowski2006>{{cite journal |vauthors=Paszkowski U |title=Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal=[[Current Opinion in Plant Biology]] |volume=9 |issue=4 |pages=364–70 |date=August 2006 |pmid=16713732 |doi=10.1016/j.pbi.2006.05.008 |bibcode=2006COPB....9..364P}}</ref> <ref name=Penalva2002>{{cite journal |vauthors=Peñalva MA, Arst HN |title=Regulation of gene expression by ambient pH in filamentous fungi and yeasts |journal=[[Microbiology and Molecular Biology Reviews]] |volume=66 |issue=3 |pages=426–46, table of contents |date=September 2002 |pmid=12208998 |pmc=120796 |doi=10.1128/MMBR.66.3.426-446.2002 |bibcode=2002MMBR...66..426P }}</ref> <ref name=Peintner1998>{{cite journal |vauthors=Peintner U, Pöder R, Pümpel T |title=The Iceman's fungi |journal=[[Mycological Research]] |volume=102 |issue=10 |pages=1153–1162 |year=1998 |doi=10.1017/S0953756298006546}}</ref> <ref name=Pereira2007>{{cite journal |vauthors=Pereira JL, Noronha EF, Miller RN, Franco OL |title=Novel insights in the use of hydrolytic enzymes secreted by fungi with biotechnological potential |journal=[[Letters in Applied Microbiology]] |volume=44 |issue=6 |pages=573–81 |date=June 2007 |pmid=17576216 |doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02151.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Perotto1997>{{cite journal |vauthors=Perotto S, Bonfante P |title=Bacterial associations with mycorrhizal fungi: close and distant friends in the rhizosphere |journal=[[Trends in Microbiology]] |volume=5 |issue=12 |pages=496–501 |date=December 1997 |pmid=9447662 |doi=10.1016/S0966-842X(97)01154-2 |bibcode=1997TrMic...5..496P }}</ref> <ref name=Perfect2006>{{cite journal |vauthors=Perfect JR |title=''Cryptococcus neoformans'': the yeast that likes it hot |journal=[[FEMS Yeast Research]] |volume=6 |issue=4 |pages=463–8 |date=June 2006 |pmid=16696642 |doi=10.1111/j.1567-1364.2006.00051.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Persoon1796>{{cite book |last1=Persoon |first1=Christiaan Hendrik |title=Observationes Mycologicae: Part 1 |date=1796 |publisher=Peter Philipp Wolf |location=Leipzig, (Germany) |language=la |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |access-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219091343/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5680 |archive-date=19 December 2013 }}</ref> <ref name=Piskur2006>{{cite journal |vauthors=Piskur J, Rozpedowska E, Polakova S, Merico A, Compagno C |title=How did ''Saccharomyces'' evolve to become a good brewer? |journal=[[Trends in Genetics]] |volume=22 |issue=4 |pages=183–6 |date=April 2006 |pmid=16499989 |doi=10.1016/j.tig.2006.02.002}}</ref> <ref name=Pringle2005>{{cite journal |vauthors=Pringle A, Patek SN, Fischer M, Stolze J, Money NP |title=The captured launch of a ballistospore |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=4 |pages=866–71 |year=2005 |pmid=16457355 |doi=10.3852/mycologia.97.4.866 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412145956/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/004/0866.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name=Polizeli2005>{{cite journal |vauthors=Polizeli ML, Rizzatti AC, Monti R, Terenzi HF, Jorge JA, Amorim DS |s2cid=22956 |title=Xylanases from fungi: properties and industrial applications |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=67 |issue=5 |pages=577–91 |date=June 2005 |pmid=15944805 |doi=10.1007/s00253-005-1904-7}}</ref> <ref name=Purvis2000>{{cite book |vauthors=Purvis W |title=Lichens |publisher=[[Smithsonian Institution Press]] in association with the Natural History Museum, London |location=Washington, D.C. |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/lichens00purv/page/49 49–75] |isbn=978-1-56098-879-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lichens00purv/page/49}}</ref> <ref name=Raghukumar1998>{{cite journal |vauthors=Raghukumar C, Raghukumar S |title=Barotolerance of fungi isolated from deep-sea sediments of the Indian Ocean |journal=[[Aquatic Microbial Ecology]] |volume=15 |issue=2 |pages=153–163 |year=1998 |doi=10.3354/ame015153 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=1998AqME...15..153R }}</ref> <ref name=Raven2005>{{cite book |vauthors=Raven PH, Evert RF, Eichhorn, SE |title=Biology of Plants |chapter-url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |chapter-url-access=registration |edition=7 |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |page=[https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0/page/290 290] |chapter=14—Fungi |isbn=978-0-7167-1007-3}}</ref> <ref name=Redecker2006>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Raab P |title=Phylogeny of the glomeromycota (arbuscular mycorrhizal fungi): recent developments and new gene markers |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=885–95 |year=2006 |pmid=17486965 |doi=10.3852/mycologia.98.6.885 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0885.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Redecker2000>{{cite journal |vauthors=Redecker D, Kodner R, Graham LE |s2cid=43553633 |title=Glomalean fungi from the Ordovician |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5486 |pages=1920–1 |date=September 2000 |pmid=10988069 |doi=10.1126/science.289.5486.1920 |bibcode=2000Sci...289.1920R}}</ref> <ref name="Redhead & Norvell 2013">{{cite journal |last1=Redhead |first1=Scott |last2=Norvell |first2=Lorelei |year=2013 |title=MycoBank, Index Fungorum, and Fungal Names recommended as official nomenclatural repositories for 2013 |journal=IMA Fungus |volume=3 |issue=2 |pages=44–45 |url=https://www.researchgate.net/publication/255719633}}</ref> <ref name=Remy1994>{{cite journal |vauthors=Remy W, Taylor TN, Hass H, Kerp H |title=Four hundred-million-year-old vesicular arbuscular mycorrhizae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=25 |pages=11841–3 |date=December 1994 |pmid=11607500 |pmc=45331 |doi=10.1073/pnas.91.25.11841 |bibcode=1994PNAS...9111841R |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rhimi et al. 2020">{{cite journal |last1=Rhimi |first1=Wafa |last2=Theelen |first2=Bart |last3=Boekhout |first3=Teun |last4=Otranto |first4=Domenico |last5=Cafarchia |first5=Claudia |title=''Malassezia'' spp. yeasts of emerging concern in fungemia |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=370 |doi=10.3389/fcimb.2020.00370 |pmid=32850475 |pmc=7399178 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Rigling & Prospero 2018">{{cite journal |last1=Rigling |first1=Daniel |last2=Prospero |first2=Simone |title=''Cryphonectria parasitica'', the causal agent of chestnut blight: invasion history, population biology and disease control |journal=[[Molecular Plant Pathology]] |volume=19 |issue=1 |year=2018 |pages=7–20 |doi=10.1111/mpp.12542 |doi-access=free |pmid=28142223 |pmc=6638123|bibcode=2018MolPP..19....7R }}</ref> <ref name=Rohlfs2007>{{cite journal |vauthors=Rohlfs M, Albert M, Keller NP, Kempken F |title=Secondary chemicals protect mould from fungivory |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=5 |pages=523–5 |date=October 2007 |pmid=17686752 |pmc=2391202 |doi=10.1098/rsbl.2007.0338 |bibcode=2007BiLet...3..523R }}</ref> <ref name="Rossman 2014">{{cite journal |last1=Rossman |first1=Amy Y. |title=Lessons learned from moving to one scientific name for fungi |journal=IMA Fungus |volume=5 |issue=1 |year=2014 |pages=81–89 |pmc=4107901 |pmid=25083410 |doi=10.5598/imafungus.2014.05.01.10}}</ref> <ref name=Samuels2006>For an example, see {{cite journal |vauthors=Samuels GJ |title=''Trichoderma'': systematics, the sexual state, and ecology |journal=[[Phytopathology]] |volume=96 |issue=2 |pages=195–206 |date=February 2006 |pmid=18943925 |doi=10.1094/PHYTO-96-0195 |url=https://zenodo.org/record/1235933 |doi-access=free |title-link=doi|bibcode=2006PhPat..96..195S }}</ref> <ref name=Sancho2007>{{cite journal |vauthors=Sancho LG, de la Torre R, Horneck G, Ascaso C, de Los Rios A, Pintado A, Wierzchos J, Schuster M |s2cid=4121180 |title=Lichens survive in space: results from the 2005 LICHENS experiment |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=3 |pages=443–54 |date=June 2007 |pmid=17630840 |doi=10.1089/ast.2006.0046 |bibcode=2007AsBio...7..443S|hdl=10261/20262 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Santini & Battisti 2019">{{cite journal |last1=Santini |first1=Alberto |last2=Battisti |first2=Andrea |title=Complex insect–pathogen interactions in tree pandemics |journal=[[Frontiers in Physiology]] |volume=10 |year=2019 |article-number=550 |doi=10.3389/fphys.2019.00550 |pmc=6517489 |pmid=31133880 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Schaller2007>{{cite journal |vauthors=Schaller M, Borelli C, Korting HC, Hube B |title=Hydrolytic enzymes as virulence factors of ''Candida albicans'' |journal=Mycoses |volume=48 |issue=6 |pages=365–77 |date=November 2005 |pmid=16262871 |doi=10.1111/j.1439-0507.2005.01165.x |s2cid=1356254}}</ref> <ref name=Schardl2003>{{cite journal |vauthors=Schardl CL, Craven KD |title=Interspecific hybridization in plant-associated fungi and oomycetes: a review |journal=[[Molecular Ecology]] |volume=12 |issue=11 |pages=2861–73 |date=November 2003 |pmid=14629368 |doi=10.1046/j.1365-294X.2003.01965.x |s2cid=25879264 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2003MolEc..12.2861S}}</ref> <ref name=Schlegel1993>{{cite book |vauthors=Schlegel HG |title=General Microbiology |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1993 |page=360 |isbn=978-0-521-43980-0}}</ref> <ref name=Schardl2007>{{cite book |vauthors=Schardl CL, Panaccione DG, Tudzynski P |chapter=Chapter 2. Ergot Alkaloids – Biology and Molecular Biology |title=The Alkaloids: Chemistry and Biology (Volume 63) |pages=45–86 |year=2006 |volume=63 |pmid=17133714 |doi=10.1016/S1099-4831(06)63002-2 |isbn=978-0-12-469563-4 |publisher=Elsevier}}</ref> <ref name=Schoch2009>{{cite journal |vauthors=Schoch CL, Sung GH, López-Giráldez F, Townsend JP, Miadlikowska J, Hofstetter V, Robbertse B, Matheny PB, Kauff F, Wang Z, Gueidan C, Andrie RM, Trippe K, Ciufetti LM, Wynns A, Fraker E, Hodkinson BP, Bonito G, Groenewald JZ, Arzanlou M, de Hoog GS, Crous PW, Hewitt D, Pfister DH, Peterson K, Gryzenhout M, Wingfield MJ, Aptroot A, Suh SO, Blackwell M, Hillis DM, Griffith GW, Castlebury LA, Rossman AY, Lumbsch HT, Lücking R, Büdel B, Rauhut A, Diederich P, Ertz D, Geiser DM, Hosaka K, Inderbitzin P, Kohlmeyer J, Volkmann-Kohlmeyer B, Mostert L, O'Donnell K, Sipman H, Rogers JD, Shoemaker RA, Sugiyama J, Summerbell RC, Untereiner W, Johnston PR, Stenroos S, Zuccaro A, Dyer PS, Crittenden PD, Cole MS, Hansen K, Trappe JM, Yahr R, Lutzoni F, Spatafora JW |title=The Ascomycota tree of life: a phylum-wide phylogeny clarifies the origin and evolution of fundamental reproductive and ecological traits |journal=[[Systematic Biology]] |volume=58 |issue=2 |pages=224–39 |date=April 2009 |pmid=20525580 |doi=10.1093/sysbio/syp020 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=ShalchianTabrizi2008>{{cite journal |vauthors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, Orr R, Ruden T, Jakobsen KS, Cavalier-Smith T |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=[[PLOS ONE]] |volume=3 |issue=5 |article-number=e2098 |year=2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2008PLoSO...3.2098S}}</ref> <ref name=Schussler2001>{{cite journal |vauthors=Schüssler A, Schwarzott D, Walker C |s2cid=82128210 |year=2001 |title=A new fungal phylum, the Glomeromycota: phylogeny and evolution |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1413–1421 |doi=10.1017/S0953756201005196}}</ref> <ref name=Sci-News2015>{{cite web |url=http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |title=Entomologists: Brazilian Stingless Bee Must Cultivate Special Type of Fungus to Survive |date=23 October 2015 |website=Sci-News.com |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012743/http://www.sci-news.com/biology/science-brazilian-stingless-bee-monascus-fungus-03372.html |archive-date=25 October 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name=Selosse2006>{{cite journal |vauthors=Selosse MA, Richard F, He X, Simard SW |title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses? |journal=[[Trends in Ecology & Evolution]] |volume=21 |issue=11 |pages=621–8 |date=November 2006 |pmid=16843567 |doi=10.1016/j.tree.2006.07.003 |bibcode=2006TEcoE..21..621S}}</ref> <ref name=Schulz2005>{{cite journal |vauthors=Schulz B, Boyle C |s2cid=23182632 |title=The endophytic continuum |journal=[[Mycological Research]] |volume=109 |issue=Pt 6 |pages=661–86 |date=June 2005 |pmid=16080390 |doi=10.1017/S095375620500273X |bibcode=2005MycR..109..661S }}</ref> <ref name=Silar2016>{{cite book |vauthors=Silar P |title=Protistes Eucaryotes: Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |access-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925132023/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document |archive-date=25 September 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name=Simpson1979>{{cite book |vauthors=Simpson DP |title=Cassell's Latin Dictionary |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5 |location=London, UK |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}</ref> <ref name=SimonNobbe2008>{{cite journal |vauthors=Simon-Nobbe B, Denk U, Pöll V, Rid R, Breitenbach M |title=The spectrum of fungal allergy |journal=International Archives of Allergy and Immunology |volume=145 |issue=1 |pages=58–86 |year=2008 |pmid=17709917 |doi=10.1159/000107578 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Spatafora2016>{{Cite journal |last1=Spatafora |first1=Joseph W. |last2=Chang |first2=Ying |last3=Benny |first3=Gerald L. |last4=Lazarus |first4=Katy |last5=Smith |first5=Matthew E. |last6=Berbee |first6=Mary L. |last7=Bonito |first7=Gregory |last8=Corradi |first8=Nicolas |last9=Grigoriev |first9=Igor |last10=Gryganskyi |first10=Andrii |last11=James |first11=Timothy Y. |last12=O'Donnell |first12=Kerry |last13=Roberson |first13=Robert W. |last14=Taylor |first14=Thomas N. |last15=Uehling |first15=Jessie |date=September 2016 |title=A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data |journal=Mycologia |language=en |volume=108 |issue=5 |pages=1028–1046 |doi=10.3852/16-042 |issn=0027-5514 |pmc=6078412 |pmid=27738200}}</ref> <ref name=Steenkamp2006>{{cite journal |vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL |title=The protistan origins of animals and fungi |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=23 |issue=1 |pages=93–106 |date=January 2006 |pmid=16151185 |doi=10.1093/molbev/msj011 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Stamets2000>{{cite book |vauthors=Stamets P |title=Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms |trans-title=Shokuyō oyobi yakuyō kinoko no saibai |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=2000 |pages=233–248 |isbn=978-1-58008-175-7}}</ref> <ref name=Struck2006>According to one 2001 estimate, some 10,000 fungal diseases are known. {{cite book |vauthors=Struck C |veditors=Cooke BM, Jones DG, Kaye B |title=The Epidemiology of Plant Diseases |publisher=Springer |location=Berlin, Germany |year=2006 |page=117 |isbn=978-1-4020-4580-6 |chapter=Infection strategies of plant parasitic fungi}}</ref> <ref name=Sullivan2006>{{cite journal |vauthors=Sullivan R, Smith JE, Rowan NJ |s2cid=29723996 |title=Medicinal mushrooms and cancer therapy: translating a traditional practice into Western medicine |journal=[[Perspectives in Biology and Medicine]] |volume=49 |issue=2 |pages=159–70 |year=2006 |pmid=16702701 |doi=10.1353/pbm.2006.0034}}</ref> <ref name=Taylor1996>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Taylor EL |year=1996 |title=The distribution and interactions of some Paleozoic fungi |journal=[[Review of Palaeobotany and Palynology]] |volume=95 |issue=1–4 |pages=83–94 |doi=10.1016/S0034-6667(96)00029-2}}</ref> <ref name=Taylor2000>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Jacobson DJ, Kroken S, Kasuga T, Geiser DM, Hibbett DS, Fisher MC |s2cid=2551424 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |date=October 2000 |pmid=11118132 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228}}</ref> <ref name=Taylor2005>{{cite journal |vauthors=Taylor TN, Hass H, Kerp H, Krings M, Hanlin RT |title=Perithecial ascomycetes from the 400 million year old Rhynie chert: an example of ancestral polymorphism |journal=[[Mycologia]] |volume=97 |issue=1 |pages=269–85 |year=2005 |pmid=16389979 |doi=10.3852/mycologia.97.1.269 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |hdl=1808/16786 |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150211/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0097/001/0269.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Taylor2006>{{cite journal |vauthors=Taylor JW, Berbee ML |title=Dating divergences in the Fungal Tree of Life: review and new analyses |journal=[[Mycologia]] |volume=98 |issue=6 |pages=838–49 |year=2006 |pmid=17486961 |doi=10.3852/mycologia.98.6.838 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |access-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412150130/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0098/006/0838.htm |archive-date=12 April 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Thambugala et al. 2020">{{cite journal |last1=Thambugala |first1=Kasun M. |last2=Daranagama |first2=Dinushani A. |last3=Phillips |first3=Alan J. L. |last4=Kannangara |first4=Sagarika D. |last5=Promputtha |first5=Itthayakorn |title=Fungi vs. fungi in biocontrol: An overview of fungal antagonists applied against fungal plant pathogens |journal=[[Frontiers in Cellular and Infection Microbiology]] |volume=10 |year=2020 |article-number=604923 |doi=10.3389/fcimb.2020.604923 |pmid=33330142 |pmc=7734056 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Thomas2007>{{cite journal |vauthors=Thomas MB, Read AF |s2cid=14460348 |title=Can fungal biopesticides control malaria? |journal=Nature Reviews. Microbiology |volume=5 |issue=5 |pages=377–83 |date=May 2007 |pmid=17426726 |doi=10.1038/nrmicro1638 |hdl=1842/2089 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Tudzynski2005>{{cite journal |vauthors=Tudzynski B |s2cid=11191347 |title=Gibberellin biosynthesis in fungi: genes, enzymes, evolution, and impact on biotechnology |journal=[[Applied Microbiology and Biotechnology]] |volume=66 |issue=6 |pages=597–611 |date=March 2005 |pmid=15578178 |doi=10.1007/s00253-004-1805-1}}</ref> <ref name="Tudzynski 2014">{{cite journal |last1=Tudzynski |first1=Bettina |year=2014 |title=Nitrogen regulation of fungal secondary metabolism in fungi |journal=[[Frontiers in Microbiology]] |volume=5 |page=656 |pmid=25506342 |pmc=4246892 |doi=10.3389/fmicb.2014.00656 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2014FrMic...500656T }}</ref> <ref name=Trail2007>{{cite journal |vauthors=Trail F |title=Fungal cannons: explosive spore discharge in the Ascomycota |journal=[[FEMS Microbiology Letters]] |volume=276 |issue=1 |pages=12–8 |date=November 2007 |pmid=17784861 |doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00900.x |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name="Ulloa & Hanlin 2014">{{cite book |author1=Ulloa, Miguel |author2=Halin, Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The [[American Phytopathological Society]] |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=156}}</ref> <ref name="urlFungi">{{cite web |url=http://tolweb.org/Fungi/2377 |title=Fungi. Eumycota: mushrooms, sac fungi, yeast, molds, rusts, smuts, etc. |vauthors=Blackwell M, Vilgalys R, James TY, Taylor JW |publisher=Tree of Life Web Project |year=2009 |access-date=25 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413045121/http://tolweb.org/Fungi/2377 |archive-date=13 April 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="urlUSDA Biocontrol">{{cite web |url=https://agresearchmag.ars.usda.gov/1998/jul/fung |vauthors=Becker H |title=Setting the Stage To Screen Biocontrol Fungi |publisher=[[United States Department of Agriculture]], Agricultural Research Service |year=1998 |access-date=23 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116041447/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jul98/fung0798.htm |archive-date=16 January 2009 |url-status=live}}</ref> <ref name="Vargas-Gastélum & Riquelme 2020">{{cite journal |last1=Vargas-Gastélum |first1=Lluvia |last2=Riquelme |first2=Meritxell |title=The mycobiota of the deep sea: What omics can offer |journal=[[Life (magazine)|Life]] |volume=10 |issue=11 |year=2020 |page=292 |doi=10.3390/life10110292 |pmid=33228036 |pmc=7699357 |doi-access=free |title-link=doi |bibcode=2020Life...10..292V}}</ref> <ref name=Yang2007>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Yang E, An Z, Liu X |title=Evolution of nematode-trapping cells of predatory fungi of the Orbiliaceae based on evidence from rRNA-encoding DNA and multiprotein sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=20 |pages=8379–84 |date=May 2007 |pmid=17494736 |pmc=1895958 |doi=10.1073/pnas.0702770104 |bibcode=2007PNAS..104.8379Y |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Vetter1998>{{cite journal |vauthors=Vetter J |title=Toxins of ''Amanita phalloides'' |journal=Toxicon |volume=36 |issue=1 |pages=13–24 |date=January 1998 |pmid=9604278 |doi=10.1016/S0041-0101(97)00074-3 |bibcode=1998Txcn...36...13V}}</ref> <ref name=Vaupotic2008>{{cite journal |vauthors=Vaupotic T, Veranic P, Jenoe P, Plemenitas A |title=Mitochondrial mediation of environmental osmolytes discrimination during osmoadaptation in the extremely halotolerant black yeast Hortaea werneckii |journal=[[Fungal Genetics and Biology]] |volume=45 |issue=6 |pages=994–1007 |date=June 2008 |pmid=18343697 |doi=10.1016/j.fgb.2008.01.006}}</ref> <ref name="Walther et al. 2019">{{cite journal |last1=Walther |first1=Grit |last2=Wagner |first2=Lysett |last3=Kurzai |first3=Oliver |year=2019 |title=Updates on the taxonomy of Mucorales with an emphasis on clinically important taxa |journal=[[Journal of Fungi]] |volume=5 |issue=4 |page=106 |doi=10.3390/jof5040106 |pmc=6958464 |pmid=31739583 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Wang2005>{{cite journal |vauthors=Wang ZY, Jenkinson JM, Holcombe LJ, Soanes DM, Veneault-Fourrey C, Bhambra GK, Talbot NJ |s2cid=7111935 |title=The molecular biology of appressorium turgor generation by the rice blast fungus ''Magnaporthe grisea'' |journal=[[Biochemical Society Transactions]] |volume=33 |issue=Pt 2 |pages=384–8 |date=April 2005 |pmid=15787612 |doi=10.1042/BST0330384}}</ref> <ref name="Wang et al. 2021">{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Cai |first2=Lei |last3=Yao |first3=Yijian |title=Overview of nomenclature novelties of fungi in the world and China (2020) |journal=[[Biodiversity Science]] |volume=29 |issue=8 |year=2021 |doi=10.17520/biods.2021202 |pages=1064–1072 |s2cid=240568551 |doi-access=free |title-link=doi}}</ref> <ref name=Whittaker1969>{{cite journal |last=Whittaker |first=R.H. |title=New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms |date=January 1969 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–60 |pmid=5762760 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |bibcode=1969Sci...163..150W }}</ref> <ref name=Willensdorfer2009>{{cite journal |vauthors=Willensdorfer M |s2cid=39155292 |title=On the evolution of differentiated multicellularity |journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution |volume=63 |issue=2 |pages=306–23 |date=February 2009 |pmid=19154376 |doi=10.1111/j.1558-5646.2008.00541.x |arxiv=0801.2610 |bibcode=2009Evolu..63..306W }}</ref> <ref name=Ward2005>{{cite journal |vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, De Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R |s2cid=46198018 |title=Abrupt and gradual extinction among Late Permian land vertebrates in the Karoo basin, South Africa |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5710 |pages=709–14 |date=February 2005 |pmid=15661973 |doi=10.1126/science.1107068 |bibcode=2005Sci...307..709W }}</ref> <ref name=Xu2006>{{cite journal |vauthors=Xu H, Andi B, Qian J, West AH, Cook PF |s2cid=22370361 |title=The alpha-aminoadipate pathway for lysine biosynthesis in fungi |journal=[[Cell Biochemistry and Biophysics]] |volume=46 |issue=1 |pages=43–64 |year=2006 |pmid=16943623 |doi=10.1385/CBB:46:1:43}}</ref> <ref name=Wu2007>{{cite journal |vauthors=Wu S, Schalk M, Clark A, Miles RB, Coates R, Chappell J |s2cid=23358348 |title=Redirection of cytosolic or plastidic isoprenoid precursors elevates terpene production in plants |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=24 |issue=11 |pages=1441–7 |date=November 2006 |pmid=17057703 |doi=10.1038/nbt1251}}</ref> <ref name=Zabriskie2000>{{cite journal |vauthors=Zabriskie TM, Jackson MD |title=Lysine biosynthesis and metabolism in fungi |journal=Natural Product Reports |volume=17 |issue=1 |pages=85–97 |date=February 2000 |pmid=10714900 |doi=10.1039/a801345d}}</ref> <ref name="Zhuo & Fan 2021">{{cite journal |last1=Zhuo |first1=Rui |last2=Fan |first2=Fangfang |title=A comprehensive insight into the application of white rot fungi and their lignocellulolytic enzymes in the removal of organic pollutants |journal=[[Science of the Total Environment]] |volume=778 |year=2021 |article-number=146132 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146132 |pmid=33714829 |bibcode=2021ScTEn.77846132Z |s2cid=232230208}}</ref> <ref name="Li et al 2021">{{cite journal |vauthors=Li Y, Steenwyk JL, Chang Y, Wang Y, James TY, Stajich JE, Spatafora JW, Groenewald M, Dunn CW, Hittinger CT, Shen X, Rokas, A |title=A genome-scale phylogeny of the kingdom Fungi |date=2021 |journal=[[Current Biology]] |volume=31 |issue=8 |pages=1653–1665 |doi=10.1016/j.cub.2021.01.074 |pmid=33607033 |pmc=8347878 |bibcode=2021CBio...31E1653L}}</ref> </references> === حوالو ڏنل ڪتاب === {{refbegin}} <!-- هتي ڪتابن جا موجوده حوالا رکجن --> {{refend}} k19pahf8gxahyi2a2nrq2xg77selod0 0 80638 427145 297234 2026-11-02T10:10:23Z Intisar Ali 8681 427145 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بهاولپور، پنجاب، پاڪستان ۾ تاريخ، آثارِ قديمه ۽ ثقافتي ورثي جو عجائب گهر}} {{Infobox museum | name = بهاولپور ميوزيم | native_name = بہاولپور عجائب گھر | native_name_lang = ur | image = Bahawalpur museum galleryfull.jpg | imagesize = 280 | caption = بهاولپور ميوزيم جي عمارت جو ٻاهريون ڏيک | alt = بهاولپور ميوزيم جي عمارت | established = 1976ع<ref name="PunjabMuseum"/> | location = [[بهاولپور]]، [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]]، [[پاڪستان]] | coordinates = {{coord|29.389988238891625|71.6855643739531|type:landmark_region:PK|display=inline,title}} | type = [[آثار قديمه]]، [[فن]]، [[ثقافتي ورثو]]، [[تاريخ]] ۽ مذهبي نوادرات جو عجائب گهر | visitors = 28,000<ref name="CommonsMuseum"/> | website = https://bahawalpur.punjab.gov.pk/bwp-museum }} '''بهاولپور ميوزيم''' (''Bahawalpur Museum'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] جي شهر [[بهاولپور]] ۾ واقع هڪ عجائب گهر آهي، جيڪو علائقي جي [[آثار قديمه]]، [[فن]]، [[ثقافتي ورثو|ثقافتي ورثي]]، روايتي ۽ جديد تاريخ، مذهبي نوادرات ۽ اڳوڻي [[بهاولپور رياست]] سان لاڳاپيل شين جي حفاظت ۽ نمائش لاءِ قائم ڪيو ويو. عجائب گهر جو قيام عام طور 1976ع ڄاڻايو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه سرڪاري بيانن ۾ 1974ع پڻ درج ٿيل آهي.<ref name="PunjabMuseum">{{حوالو ويب|url=https://bahawalpur.punjab.gov.pk/bwp-museum|title=Bahawalpur Museum|website=Government of the Punjab|language=en}}</ref><ref name="DOAMMuseum">{{حوالو ويب|url=https://doam.gov.pk/public/heritage-sites/783|title=Bahawalpur Museum, Bahawalpur|website=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan|language=en}}</ref> ميوزيم ۾ بهاولپور ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخي ۽ ثقافتي زندگيءَ سان لاڳاپيل آثار، تصويرون، سڪا، هٿيار، دستڪاريءَ جون شيون، مذهبي مخطوطا، روايتي لباس ۽ ٻيون تاريخي يادگار شيون محفوظ ڪيون ويون آهن. عجائب گهر جي مجموعن ۾ [[چولستان]] جي ثقافت ۽ اڳوڻي بهاولپور رياست جي تاريخ کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="PunjabMuseum"/><ref name="News2020">{{حوالو ويب|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/693852-retracing-bahawalpurs-glorious-past|title=Retracing Bahawalpur's glorious past|last=Ahmed|first=Mashal|date=2 August 2020|website=The News International|language=en}}</ref> عجائب گهر کي مقامي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ ۽ ثقافتي روايتن جي مطالعي جو هڪ مرڪز سمجهيو وڃي ٿو. هتي رکيل مجموعا بهاولپور جي شهري ۽ ڳوٺاڻي زندگيءَ سان گڏ چولستان جي ريگستاني آباديءَ جي سماجي ۽ ثقافتي روايتن بابت پڻ ڄاڻ فراهم ڪن ٿا.<ref name="News2020"/><ref name="Tribune2023">{{حوالو ويب|url=https://tribune.com.pk/story/2397322/bahawalpur-boasts-of-housing-tipus-sword|title=Bahawalpur boasts of housing Tipu's sword|date=23 January 2023|website=The Express Tribune|language=en}}</ref> == تاريخ == === قيام ۽ پسمنظر === بهاولپور ميوزيم جو قيام علائقي جي تاريخي نوادرات، ثقافتي شين ۽ اڳوڻي بهاولپور رياست جي ورثي کي محفوظ ڪرڻ جي ضرورت سان لاڳاپيل هو. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ويب صفحي ۽ پاڪستان جي آثارِ قديمه واري اداري جي بيانن ۾ ميوزيم جي قيام لاءِ 1976ع ۽ 1974ع ٻئي سال درج ٿيل آهن. تاريخي رپورٽن ۾ 1976ع کي عام طور قيام جو سال ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PunjabMuseum"/><ref name="DOAMMuseum"/><ref name="News2020"/> عجائب گهر جي ترقيءَ دوران مختلف تاريخي دورن سان لاڳاپيل نوادرات، تصويرون، مذهبي دستاويز، سڪا ۽ علائقائي دستڪاريءَ جون شيون گڏ ڪيون ويون. وقت سان گڏ نمائش لاءِ مخصوص حصن ۽ گيلرين ۾ واڌ ڪئي وئي.<ref name="Tribune2023"/><ref name="DailyNaps2022">{{حوالو ويب|url=https://dailynaps.com.pk/bahawalpur-museum-in-the-mirror-of-history-and-present/|title=بہاولپور میوزیم، ثقافتی روایتوں کا آئینہ دار|website=Daily Naps|language=ur}}</ref> === بهاولپور جي رياستي ورثي سان تعلق === بهاولپور ميوزيم جي تاريخي اهميت جو هڪ سبب ان جو اڳوڻي [[بهاولپور رياست]] جي ورثي سان لاڳاپو آهي. رياست جي حڪمرانن، سندن انتظامي ادارن، ثقافتي سرگرمين ۽ روزمره جي زندگيءَ سان لاڳاپيل شيون عجائب گهر جي تاريخي مجموعن جو حصو آهن. ميوزيم ۾ موجود تصويرون ۽ ٻيون تاريخي شيون رياست جي حڪمران خاندان جي زندگيءَ، مقامي هنر، دستڪاري ۽ مختلف تاريخي دورن جي سماجي حالتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.<ref name="News2020"/> === سلطاني ميوزيم ۽ شاهي مجموعن جو پسمنظر === بهاولپور ۾ تاريخي نوادرات گڏ ڪرڻ جي روايت موجوده عجائب گهر جي قيام کان اڳ جي آهي. 2023ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب نواب [[صادق محمد خان پنجون]] 1926ع ۾ ديره نواب صاحب جي [[صادق ڳڙهه محل]] ۾ '''سلطاني ميوزيم''' قائم ڪيو هو. رپورٽ موجب انهيءَ شاهي عجائب گهر ۾ مختلف دورن جا سڪا، ٽپال جون ٽڪليون، تمغا، هٿيار، مقامي پيداوار ۽ دستڪاريءَ جون شيون موجود هيون. سلطاني ميوزيم شاهي خاندان ۽ سندن مهمانن لاءِ مخصوص هو.<ref name="Tribune2023"/> سلطاني ميوزيم ۽ موجوده بهاولپور ميوزيم کي الڳ ادارن طور سمجهڻ گهرجي. پهريون شاهي مجموعي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته ٻيو علائقي جي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي جي عوامي نمائش لاءِ قائم ڪيل عجائب گهر آهي. === صادق خان يادگاري گيلري === 2006ع ۾ اخبار ''ڊان'' جي هڪ رپورٽ موجب بهاولپور ميوزيم ۾ اڳوڻي حڪمران جي نالي سان '''سر صادق خان يادگاري گيلري''' قائم ڪرڻ لاءِ هڪ ڪروڙ چاليهه لک رپين جو منصوبو پيش ڪيو ويو. ان وقت جي ميوزيم ڊائريڪٽر حافظ حسين احمد مدني موجب گيلري ۾ بهاولپور رياست سان لاڳاپيل شيون ۽ ڪجهه تاريخي نوادرات رکڻ جو منصوبو هو. رپورٽ ۾ عجائب گهر جي نوادرات بابت تحقيق لاءِ هڪ ڪميٽي قائم ڪرڻ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو.<ref name="Dawn2006">{{حوالو ويب|url=https://www.dawn.com/news/204492/sadiq-khan-gallery-at-bahawalpur-museum|title=Sadiq Khan gallery at Bahawalpur museum|date=4 August 2006|website=Dawn|language=en}}</ref> اها رپورٽ گيلري جي رٿابنديءَ بابت آهي؛ ان مان منصوبي جي مڪمل ٿيڻ جي تاريخ پاڻمرادو ثابت نٿي ٿئي. === گيلرين جي توسيع === بهاولپور ميوزيم ۾ مختلف دورن دوران نمائش وارن حصن ۾ تبديليون آيون آهن. سرڪاري تعارفي صفحن ۾ اٺ گيلريون ڄاڻايل آهن، جڏهن ته 2020ع ۾ شايع ٿيل تاريخي رپورٽ ۾ ڏهه حصا ڄاڻايا ويا.<ref name="PunjabMuseum"/><ref name="News2020"/> هڪ ٻي رپورٽ ۾ ڏهه گيلريون ۽ پنج هزار کان وڌيڪ نوادرات بيان ڪيا ويا آهن. انهن انگن ۾ فرق ممڪن آهي ته مختلف وقتن تي گيلرين جي نئين ترتيب، واڌ يا ڳڻپ جي طريقي سبب هجي؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي بنا تاريخ جي موجوده قطعي تعداد طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="DailyNaps2022"/> == عجائب گهر جا مجموعا == بهاولپور ميوزيم جا مجموعا تاريخ، آثارِ قديمه، مذهبي فن، علائقائي ثقافت ۽ دستڪاريءَ جي مختلف موضوعن تي مشتمل آهن. ميوزيم ۾ پاڪستان جي قيام واري تحريڪ، اڳوڻي بهاولپور رياست، چولستان جي ثقافت، سڪن ۽ اسلامي نوادرات بابت الڳ نمائشون پڻ ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="DOAMMuseum"/><ref name="PunjabMuseum"/> === پاڪستان تحريڪ گيلري === '''پاڪستان تحريڪ گيلري''' ۾ [[تحريڪ پاڪستان]] سان لاڳاپيل تصويرون ۽ تاريخي مواد رکيو ويو آهي. هن حصي ۾ تحريڪ جي اڳواڻن ۽ پاڪستان جي قيام سان لاڳاپيل واقعن جي تصويري تاريخ پيش ڪئي وڃي ٿي.<ref name="PunjabMuseum"/> بهاولپور رياست جي پاڪستان سان الحاق ۽ نئين ملڪ سان ان جي تاريخي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ پڻ هي موضوع اهم آهي. === آثارِ قديمه جي گيلري === '''آثارِ قديمه جي گيلري''' بهاولپور ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي قديم تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن حصي ۾ علائقي مان حاصل ٿيل تاريخي آثار ۽ قديم ثقافتن سان لاڳاپيل شيون ڏيکاريون وڃن ٿيون.<ref name="DOAMMuseum"/> ميوزيم سان لاڳاپيل تاريخدان ناديا نورين جي 2020ع واري انٽرويو موجب عجائب گهر ۾ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب ۽ قديم ٻڌمت سان لاڳاپيل ماڳن جا آثار پڻ موجود آهن.<ref name="News2020"/> === اسلامي فن ۽ مذهبي نوادرات === '''اسلامي گيلري''' ۾ اسلامي تاريخ، خطاطي، مذهبي مخطوطن، لکتن ۽ ٻين تاريخي دستاويزن سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيون وڃن ٿيون. سرڪاري بيانن موجب هن حصي ۾ مخطوطا، ڪتبا ۽ [[قرآن]] سان لاڳاپيل تاريخي دستاويز شامل آهن.<ref name="DOAMMuseum"/> مذهبي نوادرات جي مطالعي سان خطاطيءَ جي روايت، ڪتابت ۽ علائقي جي مذهبي ثقافت بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي. === علائقائي ثقافتي گيلري === '''علائقائي ثقافتي گيلري''' ۾ بهاولپور ۽ ڀرپاسي وارن ضلعن، خاص طور [[بهاولنگر ضلعو|بهاولنگر]]، [[بهاولپور ضلعو|بهاولپور]] ۽ [[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]] جي روايتي زندگيءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. هن مجموعي ۾ مقامي لباس، زيور، گهريلو استعمال جون شيون، ڪپڙا، دستڪاري ۽ روايتي هنر جا نمونا ملن ٿا.<ref name="PunjabMuseum"/><ref name="CommonsExhibits">{{حوالو ويب|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bahawalpur_Museum_exhibits|title=Category:Bahawalpur Museum exhibits|website=Wikimedia Commons|language=en}}</ref> [[فائل:CHARKHA Bahawalpur Museum.JPG|thumb|بهاولپور ميوزيم ۾ رکيل روايتي چرخي جو نمونو.]] === سڪن ۽ تمغن جو مجموعو === ميوزيم ۾ مختلف تاريخي دورن جا سڪا ۽ تمغا پڻ محفوظ آهن. سڪن جو مطالعو علائقي جي واپاري لاڳاپن، معاشي تاريخ ۽ سياسي اختيارن بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. سرڪاري تعارفي بيان ۾ آرٽ ۽ سڪن واري گيلريءَ جو ذڪر موجود آهي، جڏهن ته اڳوڻي مسودي ۾ ٽن سؤ کان وڌيڪ سڪن جو تعداد ڄاڻايو ويو هو. اهو مخصوص انگ تازن سرڪاري ماخذن مان الڳ تصديق نه ٿيڻ سبب هتي قطعي تعداد طور پيش نه ڪيو ويو آهي.<ref name="DOAMMuseum"/> === بهاولپور رياست جي تاريخي گيلري === '''بهاولپور گيلري''' ۾ اڳوڻي رياست جي حڪمرانن، تاريخي عمارتن، انتظامي زندگيءَ ۽ شاهي خاندان سان لاڳاپيل تصويرون ۽ شيون شامل آهن. 2020ع جي هڪ تاريخي رپورٽ موجب ميوزيم ۾ نوابن جي طرزِ زندگيءَ بابت تصويري گيلري پڻ موجود هئي. ساڳي رپورٽ ۾ نواب صادق خان جي استعمال ۾ رهندڙ هڪ پراڻي گاڏي ۽ ٻي عالمي جنگ سان لاڳاپيل هٿيارن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="News2020"/> === چولستان گيلري === '''چولستان گيلري''' ۾ [[چولستان]]، جنهن کي مقامي طور روهي پڻ چيو ويندو آهي، جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل شيون ڏيکاريون وڃن ٿيون. هن مجموعي ۾ ريگستاني علائقي جي روايتي لباس، زيورن، گهريلو شين، دستڪاري ۽ ٻين ثقافتي نمونن کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="PunjabMuseum"/><ref name="CommonsExhibits"/> چولستان جي تاريخي قلعن ۽ آبادين بابت ماڊل پڻ ميوزيم جي نمائش جو حصو رهيا آهن. تاريخدان ناديا نورين جي انٽرويو موجب [[دڙاوڙ قلعو|دڙاوڙ قلعي]] جو هڪ نمونو ميوزيم ۾ رکيل هو.<ref name="News2020"/> [[فائل:Rohi's Ornaments - Bahawalpur Museum.jpg|thumb|چولستان جي روايتي زيورن جا نمونا، بهاولپور ميوزيم.]] === صادق خان گيلري === '''صادق خان گيلري''' بهاولپور جي اڳوڻي حڪمران [[صادق محمد خان پنجون]] سان لاڳاپيل تاريخي مواد ۽ يادگارن جي نمائش سان تعلق رکي ٿي. 2006ع ۾ هن نالي سان يادگاري گيلريءَ جي رٿابنديءَ بابت خبر شايع ٿي هئي. ميوزيم جي بعد وارن نمائشي پروگرامن ۾ پڻ نواب صادق محمد خان جي زندگي ۽ تاريخي ڪردار کي موضوع بڻايو ويو.<ref name="Dawn2006"/><ref name="IUB2025">{{حوالو ويب|url=https://old.iub.edu.pk/vc-prof-dr-muhammad-kamran-attended-the-exhibition-of-nawab-sir-sadiq-v-at-bahawalpur-museum-as-a-special-guest|title=VC Prof. Dr. Muhammad Kamran attended the exhibition of Nawab Sir Sadiq V at Bahawalpur Museum as a special guest|date=23 May 2025|website=The Islamia University of Bahawalpur|language=en}}</ref> == گيلرين جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7; text-align:right;" | گيلري يا موضوع ! style="background:#dceaf7; text-align:right;" | نمايان مواد ! style="background:#dceaf7; text-align:right;" | تاريخي ۽ ثقافتي اهميت |- | پاڪستان تحريڪ | تاريخي تصويرون ۽ تحريڪ سان لاڳاپيل مواد | پاڪستان جي قيام جي تاريخ |- | آثارِ قديمه | قديم نوادرات ۽ علائقائي آثار | بهاولپور ۽ ڀرپاسي جي قديم تاريخ |- | اسلامي فن | مخطوطا، ڪتبا ۽ مذهبي دستاويز | اسلامي خطاطي ۽ مذهبي ثقافت |- | علائقائي ثقافت | لباس، دستڪاري ۽ گهريلو شيون | مقامي سماجي ۽ ثقافتي زندگي |- | سڪا ۽ تمغا | مختلف دورن جا سڪا ۽ تمغا | معاشي ۽ سياسي تاريخ |- | بهاولپور رياست | حڪمرانن جون تصويرون ۽ تاريخي شيون | اڳوڻي شاهي رياست جو ورثو |- | چولستان | ريگستاني ثقافت، زيور ۽ روايتي هنر | چولستان جي ثقافتي سڃاڻپ |- | صادق خان سان لاڳاپيل نمائشون | تصويرون ۽ حڪمران سان لاڳاپيل يادگار شيون | بهاولپور جي جديد رياستي تاريخ |} گيلرين جا عنوان ۽ سندن ترتيب مختلف دورن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي؛ مٿي ڏنل جدول ميوزيم جي ماخذن ۾ بيان ڪيل اهم نمائشي موضوعن جو گڏيل جائزو آهي، نه ته موجوده سرڪاري منزل وار نقشي جي قطعي فهرست.<ref name="PunjabMuseum"/><ref name="News2020"/><ref name="DailyNaps2022"/> == ثقافتي نوادرات ۽ دستڪاري == بهاولپور ميوزيم جي مجموعن ۾ مقامي دستڪاريءَ جي مختلف روايتن جا نمونا شامل آهن. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود ميوزيم جي تصويرن ۾ ڪاٺ جون سينگاريل صندوقون، پتل جا ٿانوَ، روايتي چرکا، ڪپڙا، زيور، مٽيءَ جا ٿانوَ ۽ نيري ڪاشيءَ جا نمونا ڏيکاريل آهن.<ref name="CommonsExhibits"/> انهن شين مان علائقي جي گهريلو زندگيءَ، لباس، هنر ۽ دستڪاريءَ جي روايتن بابت ڄاڻ ملي ٿي. [[فائل:The Wooden Boxes of Ornaments - Bahawalpur Museum.jpg|thumb|ميوزيم ۾ موجود سينگاريل ڪاٺ جون صندوقون.]] [[فائل:Utensils of Brass in Bahawalpur Museum.JPG|thumb|بهاولپور ميوزيم ۾ رکيل پتل جا روايتي ٿانوَ.]] === نيري ڪاشي ۽ سينگاريل شيون === بهاولپور ۽ ڏکڻ پنجاب جي ثقافتي هنر ۾ نيري ڪاشيءَ ۽ سينگاريل ٿانون جي روايت اهم حيثيت رکي ٿي. ميوزيم جي مجموعن ۾ نيري ڪاشيءَ جا نمونا، موزائيڪ ۽ سينگاريل تختيون پڻ شامل آهن، جن جون تصويرون وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود آهن.<ref name="CommonsExhibits"/> [[فائل:Blue Pottry Work on Mosaic and Tiles.JPG|thumb|بهاولپور ميوزيم ۾ نيري ڪاشيءَ ۽ موزائيڪ جي ڪم جا نمونا.]] == تاريخي ماڊل ۽ نمائشي شيون == ميوزيم ۾ علائقي جي تاريخي عمارتن ۽ يادگارن سان لاڳاپيل ماڊل پڻ موجود رهيا آهن. وڪيميڊيا ڪامنز جي تصويري مجموعي ۾ [[اُچ شريف]] جي تاريخي يادگارن جي ماڊل جي تصوير پڻ موجود آهي.<ref name="CommonsExhibits"/> اهڙا ماڊل تاريخي عمارتن جي جوڙجڪ ۽ علائقائي تعميراتي ورثي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[فائل:Model of UCH Monuments.JPG|thumb|اُچ شريف جي تاريخي يادگارن جو نمونو، بهاولپور ميوزيم.]] == تعليمي ۽ ثقافتي سرگرميون == بهاولپور ميوزيم ۾ تاريخي ۽ ثقافتي موضوعن تي نمائشون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن. 23 مئي 2025ع تي [[اسلاميه يونيورسٽي بهاولپور]] جي جاري ڪيل خبر موجب ميوزيم ۾ نواب صادق محمد خان عباسي پنجين جي ياد ۾ سندس استعمال ۾ رهندڙ شين ۽ تصويرن جي نمائش منعقد ڪئي وئي. نمائش جو عنوان ''Riyasat Ki Kahani – In the Words of Pictures'' هو. يونيورسٽي جي وائيس چانسلر پروفيسر ڊاڪٽر محمد ڪامران ان تقريب ۾ خاص مهمان طور شرڪت ڪئي.<ref name="IUB2025"/> اهڙيون نمائشون عجائب گهر جي مستقل مجموعن سان گڏ مخصوص تاريخي شخصيتن ۽ واقعن بابت عوامي ڄاڻ فراهم ڪرڻ جو ذريعو آهن. == انتظام == بهاولپور ميوزيم بابت پنجاب حڪومت ۽ پاڪستان جي آثارِ قديمه واري اداري جي تعارفي صفحن ۾ ضلعي سطح جي سرڪاري نگرانيءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="PunjabMuseum"/><ref name="DOAMMuseum"/> ميوزيم جي مختلف دورن جي انتظامي ذميوارن بابت شايع ٿيل رپورٽن ۾ حافظ حسين احمد مدني ۽ محمد زبير رباني جا نالا ملن ٿا. 2006ع جي ''ڊان'' رپورٽ ۾ حافظ حسين احمد مدني کي ڊائريڪٽر ڄاڻايو ويو هو، جڏهن ته 2023ع جي ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي رپورٽ ۾ محمد زبير رباني کي ڊائريڪٽر طور ڄاڻايو ويو.<ref name="Dawn2006"/><ref name="Tribune2023"/> سرڪاري ويب صفحي تي حسين احمد مدني جو نالو پڻ درج آهي، پر ان جي تازه ڪاريءَ جي تاريخ واضح نه هئڻ سبب ان کي موجوده عهديدار جي قطعي تصديق طور استعمال نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PunjabMuseum"/> == اهميت == بهاولپور ميوزيم ڏکڻ پنجاب جي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي جي دستاويزڪاريءَ سان لاڳاپيل ادارو آهي. ان جي مجموعن ۾ قديم آثارن، رياستي تاريخ، اسلامي فن، سڪن، علائقائي دستڪاري ۽ چولستان جي روايتن کي هڪ هنڌ گڏ ڪيو ويو آهي. ميوزيم جي نمائشون تاريخي نوادرات جي حفاظت سان گڏ علائقي جي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ مواد فراهم ڪن ٿيون.<ref name="News2020"/><ref name="PunjabMuseum"/> == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="160"> Bahawalpur Museum.JPG|بهاولپور ميوزيم جو ڏيک CHARKHA Bahawalpur Museum.JPG|روايتي چرکو Bed Sheets - Bahawalpur Museum.jpg|روايتي ڪپڙن جا نمونا The Wooden Boxes of Ornaments - Bahawalpur Museum.jpg|سينگاريل ڪاٺ جون صندوقون Rohi's Ornaments - Bahawalpur Museum.jpg|روهيءَ جا روايتي زيور Model of UCH Monuments.JPG|اُچ شريف جي يادگارن جو نمونو Earth baked Utensils.JPG|مٽيءَ جا روايتي ٿانوَ Blue Pottry Work on Mosaic and Tiles.JPG|نيري ڪاشيءَ جو ڪم </gallery> == پڻ ڏسو == * [[بهاولپور]] * [[بهاولپور رياست]] * [[چولستان]] * [[صادق محمد خان پنجون]] * [[نور محل]] * [[دڙاوڙ قلعو]] * [[اُچ شريف]] * [[پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست]] * [[آثار قديمه]] * [[ثقافتي ورثو]] == حوالا == <references> <ref name="CommonsMuseum">{{حوالو ويب|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bahawalpur_Museum|title=Category:Bahawalpur Museum|website=Wikimedia Commons|language=en}}</ref> </references> == وڌيڪ پڙهڻ == * Ahmad, Mashal. ''Retracing Bahawalpur's glorious past''. The News International، 2 August 2020. * ''Sadiq Khan gallery at Bahawalpur museum''. Dawn، 4 August 2006. * ''Bahawalpur boasts of housing Tipu's sword''. The Express Tribune، 23 January 2023. * ''Bahawalpur Museum''. Government of the Punjab. * ''Bahawalpur Museum, Bahawalpur''. Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://bahawalpur.punjab.gov.pk/bwp-museum پنجاب حڪومت: بهاولپور ميوزيم] * [https://doam.gov.pk/public/heritage-sites/783 پاڪستان جو آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن وارو ادارو: بهاولپور ميوزيم] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bahawalpur_Museum وڪيميڊيا ڪامنز تي بهاولپور ميوزيم جون تصويرون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bahawalpur_Museum_exhibits ميوزيم جي نوادرات ۽ نمائش وارين شين جون تصويرون] * [https://www.facebook.com/bahawalpur.museum بهاولپور ميوزيم جو فيسبوڪ صفحو] [[زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا عجائب گهر]] [[زمرو:بهاولپور]] [[زمرو:1976ع ۾ قائم ٿيل عجائب گهر]] c0l13rfr61ubaozmqiwje70ektq1tt3 0 83226 426999 354126 2026-11-01T13:45:36Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Cour-de-cassation-haiti-actunews7.jpg|Cour-de-cassation-haiti-actunews7.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:AFBorchert|AFBorchert]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Cour-de-cassation-haiti-actunews7.jpg| 426999 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital of Haiti}} {{Infobox settlement | name = پورٽ-او-پرنس | official_name = Pòtoprens (هيٽي ڪروئل) | other_name = | native_name = Port-au-Prince | settlement_type = [[Capital city|گادي وارو شهر]] ۽ ڪميون | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2 | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = The National Palace (White House of Haiti), September 2009 1.jpg | caption1 = نيشنل پئلس |image2=MUPANAH 2018 - Roof.jpg |caption2= اڳواڻن جو عجائب گهر | image3 = Port-au-Prince Haiti Temple - Pierre.jpg | caption3 = پورٽ-او-پرنس مندر | image4 = Equestrian statue of Jean-Jacques Dessalines in Port-au-Prince (close).jpg | caption4 = جين جاڪ ڊيسالينئ | image5 = | caption5 = سپريم ڪورٽ جي بلڊنگ }} | image_caption = "L’Hôpital"<br>(مهمان نواز)<br>"Je luis pour tous"<br />(تابنده، سڀ لاء) | image_shield = Armes de la Ville de Port-au-Prince.svg | seal_alt = | nickname = | motto = | pushpin_map = Haiti#North America | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|18|35|39|N|72|18|26|W|region:HT|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Haiti}} [[هيٽي]] | subdivision_type1 = ڊيپارٽمينٽ | subdivision_name1 = اويست ڊيپارٽمينٽ | subdivision_type2 = ريجن | subdivision_name2 = گوناوئ-آزوئي | subdivision_type3 = ڪائونٽي | subdivision_name3 = ڪيپيٽالي نيشنل | leader_title = ميئر | leader_name = لڪسونئ جئنويئر | leader_title1 = آبادي (2022ع) | leader_name1 = 12,00,000 | established_title = نو آبادياتي گادي<br><small> (سينٽ ڊومينيڪ) </small> | established_date = 1770ع | established_title2 = پوسٽل ڪوڊ | established_date2 = HT6110 | established_title3 = ايريا ڪوڊ | established_date3 = 21 | founder = | named_for = | area_footnotes = | area_total_km2 = 36.04 | area_urban_km2 = | elevation_m = 98 | population_footnotes = | population_as_of = 2022 est.<ref name=IHSI>{{cite web|url=http://www.ihsi.ht/pdf/projection/Estimat_PopTotal_18ans_Menag2015.pdf|title=Mars 2015 Population Totale, Population de 18 Ans et Plus Menages et Densites Estimes En 2015|publisher=Institut Haïtien de Statistique et d’Informatique (IHSI)|access-date=19 February 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106110552/http://www.ihsi.ht/pdf/projection/Estimat_PopTotal_18ans_Menag2015.pdf|archive-date=6 November 2015}}</ref> | population_total = 1,200,000 | population_density_km2 = 27,395 | population_density_metro_km2 = 16,523 | population_urban = 2914190<ref>[https://populationstat.com/haiti/port-au-prince]</ref> | population_demonym = ''Port-au-Princien(s)'' (masc.), ''Port-au-Princienne(s)'' (fem.) ([[English language|en]]) and ([[French language|fr]]) | timezone = [[Eastern Standard Time|EST]] | utc_offset = -05:00 | timezone_DST = [[Eastern Daylight Time|EDT]] | utc_offset_DST = -04:00 | postal_code_type = [[Postal code]] | postal_code = HT6110 | area_code = 21 | website = {{URL|http://www.portauprince.ht}} | footnotes = | blank_name = [[Human Development Index|HDI]] (2022) | blank_info = 0.582<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url= https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/HTI/|title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab}}</ref><br/> {{color|#fc0|medium}} · [[List of departments of Haiti by Human Development Index|1st]] | subdivision_type4 = ٺهيو | subdivision_type5 = بنياد رکيو | subdivision_name4 = 1749ع | subdivision_name5 = چارلس برنيئر، مارڪس آف لئرنئگ | subdivision_name6 = Le Prince" Ship | established_title1 = ھيٽي جي گادي | established_date1 = 1804ع | total_type = ڪل | subdivision_type6 = نالو رکيو ويو | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_alt = }} {{Sister cities |boxname=Sister cities |city1=بيٽن روج، [[لوئزيانا]]، {{flag|United States}}<ref name="Baton Rouge Morning Advocate (sec. A, p. 12)">{{cite web|author=Smiley Anders|date=26 July 1978|title=Visiting Haitian Mayor Seeking Builders for Housing Projects|url=http://infoweb.newsbank.com/resources/doc/nb/image/v2%3A138F0D9908AC8D5F%40EANX-13B10DC3AB7B3700%402443716-13B0A6E766C38B70%4011-13B0A6E766C38B70%40?p=AMNEWS&hlterms=%22Visiting+Haitian%22|work=Baton Rouge Morning Advocate (sec. A, p. 12)}}</ref> |country1={{flag|United States}} |city2=چارلٽ، [[اتر ڪيرولينا]]، {{flag|United States}}<ref name="Baton Rouge Morning Advocate (sec. A, p. 12)"/><ref>{{cite web|author=Emily Glaser|date=29 March 2017|title=Getting Down And Dirty With Two Of Charlotte's Freshest Garden Nonprofits|url=http://www.southcharlottelifestylepubs.com/2017/03/29/giving-back-with-gardens/|work=southcharlottelifestylepubs.com|access-date=2018-05-02|archive-date=2019-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715192615/http://www.southcharlottelifestylepubs.com/2017/03/29/giving-back-with-gardens/|url-status=dead}}</ref>|country2={{flag|United States}} |city3=[[ميامي]]، [[فلوريڊا]]، {{flag|United States}}<ref name="sisters">{{cite web|url=http://www.sister-cities.org/interactive-map/Port-au-Prince,%20Haiti|title=Sister City International Listings|publisher=[[Sister Cities International]]|access-date=2 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140913015737/http://www.sister-cities.org/interactive-map/Port-au-Prince,%20Haiti|archive-date=2014-09-13|url-status=dead}}</ref> |country3={{flag|United States}} |city4=[[مانٽريال]]، [[ڪيوبيڪ]]، {{flag|Canada}}<ref>{{cite web |url=https://charterforcompassion.org/sites/default/files/CharterSisterCities.pdf |title=International Campaign for Compassionate Cities |access-date=2014-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140501141525/http://charterforcompassion.org/sites/default/files/CharterSisterCities.pdf |archive-date=2014-05-01 }}</ref> |country4={{flag|Canada}} }} [[File:Commune of Port-au-Prince, Haiti.jpg|thumb|پورٽ-او-پرنس شهر جي سيٽلائيٽ تصوير (NASA)]] [[File:Hispaniola Vinckeboons4.jpg|thumb|300px|[[هسپانيولا]] ۽ [[پورٽو ريڪا]] جو نقشو، سال 1639ع]] '''پورٽ-او-پرنس''' (انگريزي: Port-au-Prince؛ هيٽي فرينچ: Pòtoprens) [[هيٽي]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. 2022ع ۾ شهر جي آبادي جو اندازو <small>'''12,00,000'''</small> هو. ميٽروپوليٽن علائقي سان گڏ ان جي آبادي جو اندازو <small>'''26,18,894'''</small> آهي. ميٽروپوليٽن علائقي کي IHSI پاران پورٽ-او-پرنس، ڊيلماس، سائٽي سوليل، ٽيبارئ، ڪيريفور ۽ پيشن وائل جي ڪميونٽيز سميت بيان ڪيو ويو آهي. پورٽ-او-پرنس شهر گوناوي جي نار تي آهي. اها نار جنهن تي شهر واقع آهي، هڪ قدرتي بندرگاهه طور ٽائنو جي تهذيبن کان وٺي معاشي سرگرمي کي برقرار رکيو آهي. اهو پهريون ڀيرو 1749ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ آيو. شهر جو لي آئوٽ هڪ ايمفي ٿيٽر وانگر آهي. تجارتي ضلعا پاڻي جي ويجها آهن، جڏهن ته رهائشي پاڙا مٿي ٽڪرين تي واقع آهن. شهر جي مٿان ٽڪرين ۾ ڪچي آبادين جي تيز واڌ جي ڪري ان جي آبادي جو اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي. جڏهن ته، تازي اندازي مطابق ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 37 لک آهي (ملڪ جي قومي آبادي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو).<ref>{{cite web|url=http://www.urbanres.net/docs/ToR-cityWidePlanning-Haiti_final.pdf|title=Urbanres.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401063101/http://www.urbanres.net/docs/ToR-cityWidePlanning-Haiti_final.pdf|archive-date=2017-04-01|access-date=2014-01-01|url-status=dead}}</ref> شهر 2010ع ۾ هڪ وڏي زلزلي کان تباهي سان متاثر ٿيو ۽ وڏي تعداد ۾ اڏاوتون خراب يا تباهه ٿي ويون هيون.<ref>[http://www.startribune.com/world/81268677.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115070416/http://www.startribune.com/world/81268677.html|date=15 January 2010}}</ref> هيٽي جي حڪومت موت جو انگ 2,30,000 ٻڌايو.<ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory?id=9790622|title=Haiti Raises Earthquake's Death Toll to 230,000|date=2010-02-09|access-date=2010-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100215155131/http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=9790622|archive-date=2010-02-15|agency=Associated Press|url-status=live}}</ref> گينگ تشدد وسيع آهي ۽ اغوا، قتل عام ۽ اجتماعي زيادتي عام واقعا آهن (اڪثر ڪري پوليس آفيسرن ۽ سياستدانن جي شراڪت سان).<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-63707429.amp "Haiti: Inside the capital city taken hostage by brutal gangs"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221205094500/https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-63707429.amp|date=2022-12-05}}, by Orla Guerin, ''The Independent'', 5 December 2022 (retrieved same date).</ref> ==نالو== ==تاريخ== ==جاگرافي== ==حڪومت== ==معيشت== ==ٽرانسپورٽ== ==آباديات== ==صحت== ==ثقافت== ==تعليم== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} * * [https://web.archive.org/web/20120327161612/http://www.rubenscardia.com.br/360graus/jornalismo/haiti/haiti.html Tour Virtual of Port au Prince – Brazilian Site] * [https://web.archive.org/web/20070127003637/http://portauprince.usembassy.gov/ Port-au-Prince U.S Embassy] * [https://news.televizyonlakay.com/category/media/radio/ Live Radios from Haiti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250211000049/https://news.televizyonlakay.com/category/media/radio/ |date=2025-02-11 }} * [https://web.archive.org/web/20100203021635/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1953379_1953494_1958231,00.html?xid=rss-world-huffpo "Scientists: Why Haiti Should Move Its Capital"]. ''[[Time (magazine)|Time]]'' magazine {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Port-au-Prince}} [[زمرو:هيٽي]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:پورٽ-او-پرنس]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:وچ آمريڪا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:هيٽي ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا بندرگاهه شھر]] [[Category:Capitals in the Caribbean]] [[Category:Port cities in the Caribbean]] ==حوالا== {{حوالا}} 8jdt30fatrmcg68xxntefv5wl9fft1l 14 86759 427005 340866 2026-11-01T13:52:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 427005 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1829ع]] [[زمرو:پکي بلحاظ سڃاڻپ جو سال]] 3su6ps6ga8ztbv3obycgt9o25d09h2r 14 87064 427009 342199 2026-11-01T13:55:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 427009 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1837ع]] [[زمرو:پکي بلحاظ سڃاڻپ جو سال]] foaxzzxc1dtr6hq7r10ufzh4ub4zet2 14 87311 427017 379318 2026-11-01T14:00:39Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پکين جي درجابندي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427017 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکي]] [[زمرو:نسلون (حياتيات)]] [[زمرو:پکين جي درجابندي]] 5ug3i1s80ayaest6rnznumlslv9y3as 427019 427017 2026-11-01T14:00:56Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:پکي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427019 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلون (حياتيات)]] [[زمرو:پکين جي درجابندي]] j67q8ikj5bzd8uwkqaicc0udzs9m15h 14 87574 427013 378853 2026-11-01T13:58:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 427013 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترتيب (حياتيات)]] [[زمرو:پکين جي درجابندي]] mn55glgcgewwooknbhqaam2f3fjruf8 0 90397 427091 407032 2026-11-01T22:58:57Z Intisar Ali 8681 427091 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انگريز طبيعيات دان (1818ع–1889ع)}} {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | native_name = James Prescott Joule | image = James Prescott Joule by John Collier, 1882.jpg | caption = جيمس پريسڪوٽ جول جي تصوير، جان ڪوليئر جي ٺاهيل، 1882ع | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = [[سالفورڊ]]، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = [[سيل، چيشائر]]، انگلينڊ | resting_place = بروڪلينڊز قبرستان، سيل، چيشائر | nationality = انگريز | field = [[طبيعيات]]، [[حرارتي حرڪيات]]، [[برقي مقناطيسيت]] | known_for = حرارت جو ميڪانياتي مساوي، جول جو قانون، جول–ٿامسن اثر، ميگنيٽوسٽرڪشن، توانائيءَ جي بقا بابت تحقيق | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847ع؛ وفات 1854ع) | children = 3 | awards = رائل ميڊل (1852ع)، ڪوپلي ميڊل (1870ع)، البرٽ ميڊل (1880ع) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (''James Prescott Joule''؛ اچار: جُول؛ 24 ڊسمبر 1818ع – 11 آڪٽوبر 1889ع) هڪ [[انگريز]] [[طبيعيات دان]] هو، جنهن حرارت، [[ميڪانياتي ڪم]] ۽ [[برقي توانائي]] جي وچ ۾ لاڳاپن بابت تجرباتي تحقيق ڪئي. سندس تحقيق [[توانائيءَ جي بقا جو قانون|توانائيءَ جي بقا واري اصول]] ۽ [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون|حرارتي حرڪيات جي پهرئين قانون]] جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. توانائي ۽ ڪم جي بين الاقوامي نظامِ اڪائين جي ماپي اڪائي '''جول''' سندس نالي پٺيان رکيل آهي.<ref name="RoyalSocietyBio">{{cite web|title=James Prescott Joule|url=https://makingscience.royalsociety.org/people/na7041/james-prescott-joule|website=The Royal Society: Science in the Making|publisher=The Royal Society|language=en}}</ref><ref name="ScienceMuseumBio">{{cite web|title=James Prescott Joule|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/people/cp37475/james-prescott-joule|website=Science Museum Group Collection|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> جول خاص طور حرارت جي ميڪانياتي مساوي (''Mechanical equivalent of heat'') جي تجرباتي تعين لاءِ مشهور آهي. هن ڏيکاريو ته ميڪانياتي ڪم کي حرارت ۾ تبديل ڪرڻ وقت ٻنهي جي وچ ۾ هڪ مقداري تعلق موجود هوندو آهي. سندس تحقيق حرارت کي هڪ محفوظ رهندڙ مادي، يعني ڪيلورڪ، سمجهڻ واري پراڻي نظرئي جي رد ٿيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="APS2015">{{cite web|title=June 1849: James Prescott Joule and the Mechanical Equivalent of Heat|url=https://www.aps.org/apsnews/2015/06/joule-mechanical-equivalent-heat|website=APS News|publisher=American Physical Society|date=June 2015|language=en}}</ref> هن [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] سان گڏ گيسن جي حرارتي خاصيتن تي پڻ تحقيق ڪئي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل ڪم مان جول–ٿامسن اثر جي وضاحت ٿي. جول مقناطيسي ميدان جي اثر هيٺ ڪجهه ڌاتن جي شڪل ۾ معمولي تبديليءَ جو مشاهدو پڻ ڪيو، جنهن کي ميگنيٽوسٽرڪشن چيو وڃي ٿو.<ref name="GlasgowKelvin">{{cite web|title=James Prescott Joule|url=https://www.gla.ac.uk/myglasgow/library/files/special/exhibns/Kelvin/joule.html|website=University of Glasgow Library|publisher=University of Glasgow|language=en}}</ref><ref name="RoyalSocietyCatalogue">{{cite web|title=Joule, James Prescott (1818–1889)|url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?id=NA7041&src=CalmView.Persons|website=The Royal Society Catalogue|publisher=The Royal Society|language=en}}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == جيمس پريسڪوٽ جول 24 ڊسمبر 1818ع تي انگلينڊ جي لنڪاشائر واري علائقي ۾ سالفورڊ جي نيو بيلي اسٽريٽ تي پيدا ٿيو. سندس پيءُ بينجمن جول شراب ٺاهڻ جي ڪاروبار سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته سندس ماءُ ايلس پريسڪوٽ هئي. خاندان جي مالي حالت نسبتاً مستحڪم هئي، جنهن سبب جول کي سائنسي تجربن لاءِ وسيلا ميسر ٿيا.<ref name="RoyalSocietyBio"/><ref name="ScienceMuseumBio"/> جول ابتدائي تعليم گهڻو ڪري خانگي استادن کان حاصل ڪئي. نوجوانيءَ ۾ هن مانچسٽر جي مشهور سائنسدان [[جان ڊالٽن]] کان پڻ تعليم ورتي. ڊالٽن جو اثر جول جي سائنسي دلچسپين ۽ تجرباتي طريقي تي پيو.<ref name="ScienceMuseumBio"/> جول پنهنجي پيءُ جي ڪاروبار ۾ ڪم ڪرڻ سان گڏ بجلي، مقناطيسيت، حرارت ۽ ميڪانياتي قوت بابت تجربا ڪندو رهيو. هن پنهنجي رهائش ۽ خانداني ڪاروبار سان لاڳاپيل هنڌن تي تجرباتي سامان نصب ڪيو. سندس شروعاتي تحقيق ۾ برقي موٽرن جي ڪارڪردگي ۽ توانائيءَ جي تبديلين جو مطالعو شامل هو.<ref name="APS2015"/><ref name="ScienceMuseumBio"/> == سائنسي تحقيق == === بجليءَ مان حرارت جي پيداوار === جول جي ابتدائي تحقيق جو هڪ اهم موضوع برقي رو جي اثر سان حرارت پيدا ٿيڻ هو. هن مختلف ڌاتن جي تارن ۽ برقي سرڪٽن ۾ حرارت جي پيداوار جو تجرباتي مطالعو ڪيو. 1840ع ۾ شايع ٿيل تحقيق ذريعي هن ڏيکاريو ته ڪنهن موصل ۾ پيدا ٿيندڙ حرارت برقي رو جي شدت جي مربع، موصل جي مزاحمت ۽ رو جي گذرڻ واري وقت سان لاڳاپيل هوندي آهي. هن تعلق کي '''جول جو پهريون قانون''' يا '''جول جي حرارتي قانون''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="ScienceMuseumBio"/> انهيءَ قانون کي هن ريت لکيو ويندو آهي: :<math>Q=I^2Rt</math> جتي ''Q'' پيدا ٿيل حرارتي توانائي، ''I'' برقي رو، ''R'' برقي مزاحمت ۽ ''t'' وقت کي ظاهر ڪري ٿو. هي تعلق اهڙي حالت لاءِ آهي، جنهن ۾ برقي رو ۽ مزاحمت مستقل هجن. هن قانون سان برقي توانائيءَ جي حرارت ۾ تبديليءَ جي مقداري وضاحت ممڪن ٿي. ان جا عملي استعمال برقي هيٽرن، مزاحمتي تارن ۽ ٻين برقي اوزارن ۾ ملن ٿا. === حرارت جو ميڪانياتي مساوي === [[File:Joule Apparatus.jpg|thumb|جول جي حرارت جي ميڪانياتي مساوي واري تحقيق سان لاڳاپيل تجرباتي سامان.]] جول جي سائنسي ڪم جو مرڪزي موضوع حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ مقداري لاڳاپي جو تعين هو. ان دور ۾ حرارت جي نوعيت بابت مختلف نظريا موجود هئا. ڪيلورڪ نظرئي موجب حرارت کي هڪ خاص مادي جي صورت ۾ سمجهيو ويندو هو، جڏهن ته جول جي تجربن حرارت ۽ ميڪانياتي توانائيءَ جي وچ ۾ تبديليءَ کي واضح ڪيو.<ref name="APS2015"/> جول برقي موٽرن، پاڻيءَ جي رڳڙ، گيسن جي دٻاءَ ۽ ٻين ميڪانياتي طريقن ذريعي حرارت پيدا ٿيڻ جا تجربا ڪيا. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته هڪ مقرر مقدار جي حرارت پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترو ميڪانياتي ڪم گهربل هوندو آهي.<ref name="Joule1843">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Calorific Effects of Magneto-Electricity, and on the Mechanical Value of Heat|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|volume=23|year=1843|pages=263–276, 347–355, 435–443|language=en}}</ref> ==== 1843ع جا تجربا ==== آگسٽ 1843ع ۾ جول آئرلينڊ جي شهر ڪارڪ ۾ برٽش ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف سائنس جي اجلاس ۾ پنهنجي تحقيق پيش ڪئي. سندس مقالي جو عنوان ''On the Calorific Effects of Magneto-Electricity, and on the Mechanical Value of Heat'' هو. هن تحقيق ۾ مقناطيسي ۽ برقي عملن سان پيدا ٿيندڙ حرارت جي مقدار کي ميڪانياتي ڪم سان ڀيٽيو ويو. جول جا نتيجا ان ڳالهه جي حمايت ڪندا هئا ته ڪم ۽ حرارت هڪٻئي سان مقداري طور لاڳاپيل آهن.<ref name="Joule1843"/><ref name="ScienceMuseumBio"/> ان دور ۾ سندس نتيجن کي فوري طور وڏي قبوليت حاصل نه ٿي، پر جول پنهنجي تجربن ۽ ماپن کي وڌيڪ بهتر ڪرڻ جو سلسلو جاري رکيو.<ref name="APS2015"/> ==== پاڻيءَ جي رڳڙ جا تجربا ==== جول پاڻيءَ کي سوراخدار اوزارن مان دٻاءَ سان گذاري ان ۾ پيدا ٿيندڙ حرارت جو مطالعو ڪيو. هن رڳڙ سبب پيدا ٿيندڙ حرارت کي استعمال ٿيل ميڪانياتي ڪم سان ڀيٽيو. انهن تجربن مان حاصل ٿيل نتيجن ۽ برقي طريقن سان حاصل ٿيل ماپن جي ويجهڙائي جول لاءِ ان ڳالهه جو ثبوت هئي ته ميڪانياتي ڪم کي حرارت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> جول پنهنجي تجربن جي نتيجن کي حرارت جي هڪ مقرر مقدار جي مقابلي ۾ گهربل ميڪانياتي ڪم جي صورت ۾ ظاهر ڪندو هو. تاريخي ماپن ۾ فوٽ-پائونڊ قوت في برطانوي حرارتي اڪائي استعمال ٿيندي هئي. ==== گيسن جي دٻاءَ جا تجربا ==== جول گيسن کي دٻائڻ ۽ ڦهلائڻ دوران حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ تعلق جو پڻ مطالعو ڪيو. هن گيس جي دٻاءَ لاءِ خرچ ٿيندڙ ڪم ۽ ان سان لاڳاپيل حرارتي تبديليءَ کي ماپڻ جي ڪوشش ڪئي. 1844ع ۾ هن هوا جي دٻاءَ ۽ ڦهلاءَ سان پيدا ٿيندڙ گرمي پد جي تبديلين بابت رائل سوسائٽي ڏانهن مقالو موڪليو. اهو مقالو رائل سوسائٽي جي آرڪائيو ۾ غيرشايع ٿيل مقالي طور محفوظ آهي.<ref name="RoyalSociety1844">{{cite web|title=Unpublished paper, 'On the changes of temperature produced by rarefaction and condensation of air' by James Prescott Joule|url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?id=AP%2F27%2F5&src=CalmView.Catalog|website=The Royal Society Catalogue|date=6 June 1844|language=en}}</ref> جول جا اهڙا تجربا حرارت، ڪم ۽ گيسن جي اندروني توانائيءَ جي تعلق کي سمجهڻ ۾ اهم هئا. ==== 1845ع جو پيڊل ڦيٿي وارو تجربو ==== [[File:Joule's Apparatus (Harper's Scan).png|thumb|جول جي پيڊل ڦيٿي واري تجربي جو تاريخي خاڪو.]] 1845ع ۾ جول پنهنجي مشهور پيڊل ڦيٿي واري تجربي جا نتيجا پيش ڪيا. هن تجربي ۾ هيٺ ڪرندڙ وزنن جي ڪشش ثقل واري توانائي استعمال ڪري پاڻيءَ ۾ رکيل پيڊل ڦيٿي کي ڦيرايو ويندو هو. پيڊل ڦيٿي جي گردش پاڻيءَ ۾ رڳڙ ۽ حرڪت پيدا ڪندي هئي، جنهن سبب پاڻيءَ جي گرمي پد ۾ معمولي واڌ ٿيندي هئي. جول وزنن جي حرڪت مان حاصل ٿيندڙ ميڪانياتي ڪم ۽ پاڻيءَ جي گرمي پد ۾ واڌ جي مدد سان حرارت جو ميڪانياتي مساوي معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Joule1845">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Magazine|year=1845|volume=27|pages=205–207|language=en}}</ref> هن تجربي جي اهميت اها هئي ته حرارت جي پيداوار لاءِ برقي رو بدران سڌو ميڪانياتي ڪم استعمال ڪيو ويو. ان سان حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ تعلق کي وڌيڪ واضح تجرباتي بنياد مليو.<ref name="APS2015"/> ==== 1850ع جي وڌيڪ درست ماپ ==== جول پنهنجي تجرباتي سامان، ٿرماميٽرن ۽ ماپن کي مسلسل بهتر بڻايو. 1849ع ۾ سندس مشهور مقالو ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' رائل سوسائٽي ۾ پڙهيو ويو ۽ 1850ع ۾ ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London'' ۾ شايع ٿيو.<ref name="RoyalSociety1850">{{cite web|title=Paper, 'On the mechanical equivalent of heat' by James P. Joule|url=https://makingscience.royalsociety.org/items/pt_37_3/paper-on-the-mechanical-equivalent-of-heat-by-james-p-prescott-joule|website=The Royal Society: Science in the Making|publisher=The Royal Society|language=en}}</ref> هن مقالي ۾ جول حرارت جي ميڪانياتي مساوي لاءِ وڌيڪ درست نتيجا پيش ڪيا. هن جي ماپن مان اهو ظاهر ٿيو ته مختلف طريقن سان پيدا ٿيندڙ حرارت ۽ خرچ ٿيندڙ ڪم جي وچ ۾ مستقل مقداري لاڳاپو موجود آهي.<ref name="Joule1850"/> جول جي تاريخي نتيجن کي جديد بين الاقوامي اڪائين ۾ تبديل ڪرڻ وقت استعمال ٿيل ڪيلوري ۽ برطانوي حرارتي اڪائيءَ جي تعريف کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. جديد ٿرموڪيميائي ڪيلوري جي تعريف موجب: :<math>1\ \mathrm{cal}=4.184\ \mathrm{J}</math> هي جديد معياري تبديلي آهي، جول جي 1843ع واري تجربي جي اصل ماپ نه آهي. == توانائيءَ جي بقا ۽ حرارتي حرڪيات == جول جي تجربن اهو ثابت ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ته حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم توانائيءَ جي هڪٻئي ۾ تبديل ٿيندڙ صورتن سان لاڳاپيل آهن. سندس تحقيق توانائيءَ جي بقا واري اصول جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم هئي. انهيءَ اصول جي ترقيءَ ۾ [[جوليس رابرٽ ميئر]]، [[هرمن فان هيلم هولٽز]] ۽ ٻين سائنسدانن جو پڻ حصو هو. تنهنڪري توانائيءَ جي بقا واري قانون کي رڳو هڪ سائنسدان جي دريافت قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان نامڪمل هوندو.<ref name="APS2015"/> [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون]] توانائيءَ جي بقا واري اصول کي حرارتي نظامن تي لاڳو ڪري ٿو. بند نظام لاءِ، جڏهن نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم کي مثبت سمجهيو وڃي، قانون کي هن ريت ظاهر ڪري سگهجي ٿو: :<math>\Delta U=Q-W</math> جتي: * <math>\Delta U</math> نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي آهي. * <math>Q</math> نظام کي حرارت جي صورت ۾ فراهم ڪيل توانائي آهي. * <math>W</math> نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم آهي. هن قانون موجب نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، ان کي فراهم ڪيل حرارت ۽ ان پاران ڪيل ڪم جي فرق جي برابر هوندي آهي. هي مساوات ڪم جي مٿي ڄاڻايل علامتي روايت تي ٻڌل آهي. == جول–ٿامسن اثر == [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] ۽ جول جي گڏيل تحقيق گيسن جي حرارتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم هئي. ٻنهي سائنسدانن جي ملاقات 1847ع ۾ آڪسفورڊ ۾ برٽش ايسوسيئيشن جي اجلاس دوران ٿي. ان کان پوءِ سندن سائنسي تعاون ۽ خط و ڪتابت جاري رهي.<ref name="GlasgowKelvin"/> '''جول–ٿامسن اثر''' (''Joule–Thomson effect'') ان گرمي پد واري تبديليءَ کي چيو ويندو آهي، جيڪا ڪنهن حقيقي گيس يا سيال جي مناسب حرارتي طور الڳ ٿيل ٿروٽلنگ عمل دوران پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ان جي اينٿالپي تقريباً مستقل رهي ٿي. گيس جي نوعيت، شروعاتي گرمي پد ۽ دٻاءَ مطابق ان عمل دوران گرمي پد گهٽجي يا وڌي سگهي ٿو. هي اثر ريفريجريشن ۽ گيسن کي مايع ڪرڻ واري ٽيڪنالاجيءَ ۾ اهميت رکي ٿو.<ref name="GlasgowKelvin"/> جول ۽ ٿامسن جي گڏيل تحقيق حرارتي حرڪيات جي ترقيءَ ۽ گيسن جي حرارتي رويي جي وضاحت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == ميگنيٽوسٽرڪشن == '''ميگنيٽوسٽرڪشن''' (''Magnetostriction'') اهو عمل آهي، جنهن ۾ ڪجهه مقناطيسي مادَن جي مقناطيسي حالت بدلجڻ سان انهن جي ڊيگهه يا شڪل ۾ معمولي تبديلي پيدا ٿئي ٿي. جول مقناطيسيت ۽ ڌاتن جي ميڪانياتي خاصيتن جي وچ ۾ لاڳاپي بابت تحقيق ڪئي. سندس مشاهدا ميگنيٽوسٽرڪشن جي تاريخي مطالعي جو اهم حصو آهن.<ref name="RoyalSocietyCatalogue"/> هي اثر جديد سينسرن، ايڪٽيويٽرن ۽ ٻين مقناطيسي-ميڪانياتي اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي. == جول جي توسيع == '''جول جي توسيع''' (''Joule expansion'') يا آزاد توسيع اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ گيس ڪنهن خالي جاءِ ۾ ڦهلجي ٿي ۽ ان عمل دوران ٻاهرين دٻاءَ جي خلاف ڪم نٿي ڪري. مثالي گيس جي حرارتي طور الڳ ٿيل آزاد توسيع ۾ اندروني توانائي مستقل رهندي آهي. مثالي گيس جي اندروني توانائي رڳو گرمي پد تي دارومدار رکڻ سبب اهڙي حالت ۾ گرمي پد پڻ مستقل رهندو آهي. حقيقي گيسن ۾ ماليڪيولن جي وچ ۾ لاڳاپن سبب رويي ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. جول جي اهڙي تحقيق گيسن جي اندروني توانائي ۽ حرارتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="RoyalSociety1844"/> == اهم سائنسي لاڳاپا == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | موضوع ! style="background:#dceaf7;" | رياضياتي اظهار ! style="background:#dceaf7;" | وضاحت |- | جول جي حرارتي قانون | <math>Q=I^2Rt</math> | برقي مزاحمت ۾ پيدا ٿيندڙ حرارتي توانائي. |- | حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون | <math>\Delta U=Q-W</math> | بند نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي. |- | ڪم ۽ توانائيءَ جي اڪائي | <math>1\ \mathrm{J}=1\ \mathrm{N\,m}</math> | هڪ نيوٽن قوت سان قوت جي رخ ۾ هڪ ميٽر بيهڪ جي تبديليءَ لاءِ ڪيل ڪم. |- | جديد ٿرموڪيميائي ڪيلوري | <math>1\ \mathrm{cal}=4.184\ \mathrm{J}</math> | ڪيلوري ۽ جول جي وچ ۾ معياري تبديلي. |- | مستقل رو لاءِ برقي توانائي | <math>E=VIt</math> | برقي وولٽيج، رو ۽ وقت مان حاصل ٿيندڙ توانائي. |} == ذاتي زندگي == جول 18 آگسٽ 1847ع تي اميليا گريمز سان شادي ڪئي. سندن ٽي ٻار هئا: بينجمن آرٿر، ايلس اميليا ۽ هينري. سندس زال 1854ع ۾ وفات ڪري وئي.<ref name="RoyalSocietyBio"/> جول پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو مانچسٽر ۽ ان جي ڀرپاسي گذاريو. هو خانداني ڪاروبار سان گڏ سائنسي تجربن ۽ علمي سرگرمين ۾ مصروف رهيو. سندس ڪم جو اهم ادارتي تعلق مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي سان هو. هو 1842ع ۾ هن سوسائٽي جو ميمبر ٿيو ۽ بعد ۾ ڪيترائي ڀيرا ان جو صدر رهيو.<ref name="ScienceMuseumBio"/><ref name="ManchesterLitPhil">{{cite web|title=James Prescott Joule|url=https://www.manlitphil.ac.uk/past-members/james-prescott-joule/|website=Manchester Literary and Philosophical Society|language=en}}</ref> == علمي ميمبرشپ ۽ اعزاز == جول کي سندس سائنسي تحقيق جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا. 6 جون 1850ع تي هو [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو چونڊيو ويو. کيس 1852ع ۾ رائل ميڊل ۽ 1870ع ۾ ڪوپلي ميڊل ڏنو ويو.<ref name="RoyalSocietyCatalogue"/> 1880ع ۾ کيس البرٽ ميڊل مليو، جيڪو حرارت، بجلي ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ لاڳاپن بابت سندس تحقيق جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="ManchesterLitPhil"/> هو 1867ع ۾ رائل سوسائٽي آف ايڊنبرا جو اعزازي فيلو پڻ چونڊيو ويو.<ref name="RSEFellows">{{cite web|title=Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh, 1783–2002|url=https://rse.org.uk/wp-content/uploads/2024/06/RSE-Fellows-BiographicalIndex-1.pdf|publisher=Royal Society of Edinburgh|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | سال ! style="background:#dceaf7;" | اعزاز يا عهدو ! style="background:#dceaf7;" | ادارو |- | 1842ع | ميمبرشپ | مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي |- | 1850ع | فيلوشپ | رائل سوسائٽي |- | 1852ع | رائل ميڊل | رائل سوسائٽي |- | 1867ع | اعزازي فيلوشپ | رائل سوسائٽي آف ايڊنبرا |- | 1870ع | ڪوپلي ميڊل | رائل سوسائٽي |- | 1880ع | البرٽ ميڊل | رائل سوسائٽي آف آرٽس |} == وفات == جيمس پريسڪوٽ جول 11 آڪٽوبر 1889ع تي انگلينڊ جي چيشائر واري علائقي ۾ سيل جي وارڊل روڊ تي وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 70 سال هئي. کيس 16 آڪٽوبر 1889ع تي سيل جي بروڪلينڊز قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RoyalSocietyCatalogue"/> [[File:James Prescott Joule gravestone.JPG|thumb|سيل جي بروڪلينڊز قبرستان ۾ جيمس پريسڪوٽ جول جي قبر.]] == سائنسي ورثو == جول جي تجربن حرارت، ڪم ۽ توانائيءَ جي وچ ۾ لاڳاپن کي مقداري بنياد فراهم ڪيو. سندس تحقيق حرارتي حرڪيات جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ جديد طبيعيات ۾ توانائيءَ جي بقا واري اصول کي تجرباتي حمايت ڏني.<ref name="APS2015"/> سندس نالي پٺيان توانائي ۽ ڪم جي بين الاقوامي ماپي اڪائي '''جول''' مقرر ڪئي وئي. هڪ جول، هڪ نيوٽن قوت سان قوت جي رخ ۾ هڪ ميٽر بيهڪ جي تبديليءَ لاءِ ڪيل ڪم جي برابر آهي. جول جي نالي سان لاڳاپيل سائنسي اصطلاحن ۾ جول جي حرارتي قانون، جول–ٿامسن اثر، جول جي توسيع ۽ جول جو چڪر شامل آهن. == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="160"> Joule James sitting.jpg|جيمس پريسڪوٽ جول جي ويٺل حالت ۾ تصوير James Prescott Joule by John Collier, 1882.jpg|جان ڪوليئر جو ٺاهيل پورٽريٽ، 1882ع Joule Apparatus.jpg|حرارت جي ميڪانياتي مساوي سان لاڳاپيل اوزار Joule's Apparatus (Harper's Scan).png|جول جي تجربي جو تاريخي خاڪو James Joule's electric motor (Hunterian museum).jpg|هنٽيرين ميوزيم ۾ محفوظ جول جي برقي موٽر James Prescott Joule gravestone.JPG|جول جي قبر </gallery> == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[جول]] * [[جول جو قانون]] * [[جول–ٿامسن اثر]] * [[ميڪانياتي ڪم]] * [[برقي توانائي]] * [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] * [[جان ڊالٽن]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Joule, James Prescott. ''The Scientific Papers of James Prescott Joule''. Physical Society of London، 1884. * Joule, James Prescott. ''On the Mechanical Equivalent of Heat''. ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London''، جلد 140، 1850ع، صفحا 61–82. * Cardwell, Donald S. L. ''James Joule: A Biography''. Manchester University Press، 1989. * Reynolds, Osborne. ''Memoir of James Prescott Joule''. Manchester Literary and Philosophical Society، 1892. * Kargon, Robert H. ''Science in Victorian Manchester: Enterprise and Expertise''. Johns Hopkins University Press، 1977. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://makingscience.royalsociety.org/people/na7041/james-prescott-joule رائل سوسائٽي ۾ جيمس پريسڪوٽ جول جو تاريخي رڪارڊ] * [https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/people/cp37475/james-prescott-joule سائنس ميوزيم ۾ جول بابت معلومات] * [https://www.manlitphil.ac.uk/past-members/james-prescott-joule/ مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي ۾ جول بابت مضمون] * [https://www.gla.ac.uk/myglasgow/library/files/special/exhibns/Kelvin/joule.html گلاسگو يونيورسٽي ۾ جول ۽ ڪيلون جي خط و ڪتابت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:James_Prescott_Joule وڪيميڊيا ڪامنز ۾ جول جون تصويرون] * [https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule جول جا سائنسي مقالا] * [https://archive.org/stream/scientificpapers00joul جول جي سائنسي مقالن جو تاريخي مجموعو] {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:برقي مقناطيسيت]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] sgsqt1wca9vxdblzfxaqcxis18pb3ow 14 97472 427015 379977 2026-11-01T13:59:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 427015 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:پکين جي درجابندي]] a8i9c3fe8wc8dfa1edls9pa35o129cv 427016 427015 2026-11-01T13:59:50Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:خاندان]]; added [[Category:خاندان (حياتيات)]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427016 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خاندان (حياتيات)]] [[زمرو:پکين جي درجابندي]] 0igx3e4hns39b9uius3zzlblx7fchzi 14 98171 427010 382365 2026-11-01T13:56:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 427010 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکين جي درجابندي]] [[زمرو:ڪارل لينئي پاران رکيل جانورن جا ٽيڪسا]] cf7kuoeu4itxq55akgjbk20wavsdsmb 0 104509 427125 422756 2026-11-02T05:54:31Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀولڙا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427125 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=مڪڙو ڀولڙو<br>Spider monkey<ref name=msw3/>|image=Ateles fusciceps Colombia.JPG|image_caption=[[Black-headed spider monkey]] (''Ateles fusciceps'')|regnum=[[جانور]]|phylum=[[حبلیات]]|classis=[[ممالیہ]]ia|infraclassis=[[Eutheria]]|ordo=[[حیوانات رئیسہ]]s|familia=[[Atelidae]]|subfamilia=[[Atelinae]]|genus='''''Ateles'''''|genus_authority=[[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|E. Geoffroy]], 1806|type_species=''[[Red-faced Spider Monkey|Simia paniscus]]''|type_species_authority=[[لنی اس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]|range_map=Spider monkey (Ateles) range.png|range_map_caption=Range of the spider monkeys|subdivision_ranks=Species|subdivision=''[[White-fronted Spider Monkey|Ateles belzebuth]]''<br/> ''[[Peruvian Spider Monkey|Ateles chamek]]''<br/> ''[[Brown Spider Monkey|Ateles hybridus]]''<br/> ''[[White-cheeked Spider Monkey|Ateles marginatus]]''<br/> ''[[Black-headed Spider Monkey|Ateles fusciceps]]''<br/> ''[[Geoffroy's Spider Monkey|Ateles geoffroyi]]''<br/> ''[[Red-faced Spider Monkey|Ateles paniscus]]''}} '''مڪڙو ڀولڙو''' (<small>Spider Monkey</small>) اصل ۾ لنگور جو هڪ قسم آهي. هي <small>Atelidae</small> خاندان سان تعلق رکي ٿو. مڪڙي ڀولڙن جي سائنسي نسل <small>Ateles</small> آهي ۽ <small>Atelinae</small> جي ذيلي خاندان ان جو خاندان آهي. هي ڀولڙا وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي گهاٽي ٻيلن ۾ مليا آهن. مڪڙي ڀولڙن جو سڀ کان وڏو تعداد ڏکڻ ميڪسيڪو کان برازيل تائين جي علائقن ۾ ملي ٿو. مڪڙي ڀولڙن کي ٻن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: ڪاري مٿي وارا ۽ ڀورا يا ڳاڙهو مٿي وارا "انٽرنيشنل جرنل آف پرائمٽولاجي" (شايع ٿيل 2002) جي مطابق، انهن ڀولڙن کي نئين دنيا جي ڀولڙن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. هي ڀولڙا زمين جي سطح کان مٿي برساتي ٻيلن ۾ وڏي مقدار ۾ مليا آهن. هي ٻيلا عام طور تي 25 کان 30 ميٽر جي اوچائي تي واقع آهن. [[ڀارت]] ۾ پڻ، ڪارا ڀولڙا ترائي جي ٻيلن ۾ وڻن تي خوشي سان کيڏندا آهن ۽ انسانن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن سان مشابهت رکڻ جي سخت خواهش رکندا آهن. بالغ مڪڙي ڀولڙي جو وزن لڳ ڀڳ <small>11</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي، جڏهن ته مادي (<small>female</small>) جو وزن لڳ ڀڳ <small>9.58</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي. پڇ لڳ ڀڳ <small>35</small> انچ ڊگهي آهي ۽ ان تي تمام گهٽ وار آهن. انهن جا مٿا ننڍا آهن ۽ منهن تي وار نه آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{ٻيا منصوبا |commons=Category:Ateles |wikispecies=Ateles }} * {{MSW | 12100393 | ''Ateles'' | É. Geoffroy, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{Tolweb|Ateles|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ITIS|572812|''Ateles'' É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{TPDB|92603|''Ateles'' Geoffroy 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ADW|Ateles|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{NCBI|9506|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{UICN taxons | 107892 | Ateles | رسائي جي تاريخ = 6 جنوري، 2023}} {{Portal|primates}} {{DEFAULTSORT:Atele}} [[زمرو:مڪڙو ڀولڙو]] [[زمرو:حيوانات]] [[زمرو:اٽيليڊائي]] [[زمرو:پرائيميٽ]] [[زمرو:ڀولڙا]] drf507y6d5en4nhl6bhsw7bmzx0lvrz 427126 427125 2026-11-02T05:59:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 427126 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=مڪڙو ڀولڙو<br>Spider monkey<ref name=msw3/>|image=Ateles fusciceps Colombia.JPG|image_caption=[[Black-headed spider monkey]] (''Ateles fusciceps'')|regnum=[[جانور]]|phylum=[[حبلیات]]|classis=[[ممالیہ]]ia|infraclassis=[[Eutheria]]|ordo=[[حیوانات رئیسہ]]s|familia=[[Atelidae]]|subfamilia=[[Atelinae]]|genus='''''Ateles'''''|genus_authority=[[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|E. Geoffroy]], 1806|type_species=''[[Red-faced Spider Monkey|Simia paniscus]]''|type_species_authority=[[لنی اس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]|range_map=Spider monkey (Ateles) range.png|range_map_caption=Range of the spider monkeys|subdivision_ranks=Species|subdivision=''[[White-fronted Spider Monkey|Ateles belzebuth]]''<br/> ''[[Peruvian Spider Monkey|Ateles chamek]]''<br/> ''[[Brown Spider Monkey|Ateles hybridus]]''<br/> ''[[White-cheeked Spider Monkey|Ateles marginatus]]''<br/> ''[[Black-headed Spider Monkey|Ateles fusciceps]]''<br/> ''[[Geoffroy's Spider Monkey|Ateles geoffroyi]]''<br/> ''[[Red-faced Spider Monkey|Ateles paniscus]]''}} '''ڪوريئڙو ڀولڙو''' (<small>Spider Monkey</small>) اصل ۾ لنگور جو هڪ قسم آهي. هي <small>Atelidae</small> خاندان سان تعلق رکي ٿو. ڪوريئڙي ڀولڙن جي سائنسي نسل <small>Ateles</small> آهي ۽ <small>Atelinae</small> جي ذيلي خاندان ان جو خاندان آهي. هي ڀولڙا وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي گهاٽي ٻيلن ۾ مليا آهن. ڪوريئڙي ڀولڙن جو سڀ کان وڏو تعداد ڏکڻ ميڪسيڪو کان برازيل تائين جي علائقن ۾ ملي ٿو. ڪوريئڙي ڀولڙن کي ٻن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: ڪاري مٿي وارا ۽ ڀورا يا ڳاڙهو مٿي وارا "انٽرنيشنل جرنل آف پرائمٽولاجي" (شايع ٿيل 2002ع) جي مطابق، انهن ڀولڙن کي نئين دنيا جي ڀولڙن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. هي ڀولڙا زمين جي سطح کان مٿي برساتي ٻيلن ۾ وڏي مقدار ۾ مليا آهن. هي ٻيلا عام طور تي 25 کان 30 ميٽر جي اوچائي تي واقع آهن. [[ڀارت]] ۾ پڻ، ڪارا ڀولڙا ترائي جي ٻيلن ۾ وڻن تي خوشي سان کيڏندا آهن ۽ انسانن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن سان مشابهت رکڻ جي سخت خواهش رکندا آهن. بالغ ڪوريئڙي ڀولڙي جو وزن لڳ ڀڳ <small>11</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي، جڏهن ته مادي (<small>female</small>) جو وزن لڳ ڀڳ <small>9.58</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي. پڇ لڳ ڀڳ <small>35</small> انچ ڊگهي آهي ۽ ان تي تمام گهٽ وار آهن. انهن جا مٿا ننڍا آهن ۽ منهن تي وار نه آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{ٻيا منصوبا |commons=Category:Ateles |wikispecies=Ateles }} * {{MSW | 12100393 | ''Ateles'' | É. Geoffroy, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{Tolweb|Ateles|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ITIS|572812|''Ateles'' É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{TPDB|92603|''Ateles'' Geoffroy 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ADW|Ateles|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{NCBI|9506|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{UICN taxons | 107892 | Ateles | رسائي جي تاريخ = 6 جنوري، 2023}} {{Portal|primates}} {{DEFAULTSORT:Atele}} [[زمرو:مڪڙو ڀولڙو]] [[زمرو:حيوانات]] [[زمرو:اٽيليڊائي]] [[زمرو:پرائيميٽ]] [[زمرو:ڀولڙا]] t1toa9cz5axlkamk5rzlz2oe0sm93cn 427127 427126 2026-11-02T05:59:38Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[مڪڙو ڀولڙو]] کي [[ڪوريئڙو ڀولڙو]] ڏانھن چوريو 427126 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=مڪڙو ڀولڙو<br>Spider monkey<ref name=msw3/>|image=Ateles fusciceps Colombia.JPG|image_caption=[[Black-headed spider monkey]] (''Ateles fusciceps'')|regnum=[[جانور]]|phylum=[[حبلیات]]|classis=[[ممالیہ]]ia|infraclassis=[[Eutheria]]|ordo=[[حیوانات رئیسہ]]s|familia=[[Atelidae]]|subfamilia=[[Atelinae]]|genus='''''Ateles'''''|genus_authority=[[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|E. Geoffroy]], 1806|type_species=''[[Red-faced Spider Monkey|Simia paniscus]]''|type_species_authority=[[لنی اس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]|range_map=Spider monkey (Ateles) range.png|range_map_caption=Range of the spider monkeys|subdivision_ranks=Species|subdivision=''[[White-fronted Spider Monkey|Ateles belzebuth]]''<br/> ''[[Peruvian Spider Monkey|Ateles chamek]]''<br/> ''[[Brown Spider Monkey|Ateles hybridus]]''<br/> ''[[White-cheeked Spider Monkey|Ateles marginatus]]''<br/> ''[[Black-headed Spider Monkey|Ateles fusciceps]]''<br/> ''[[Geoffroy's Spider Monkey|Ateles geoffroyi]]''<br/> ''[[Red-faced Spider Monkey|Ateles paniscus]]''}} '''ڪوريئڙو ڀولڙو''' (<small>Spider Monkey</small>) اصل ۾ لنگور جو هڪ قسم آهي. هي <small>Atelidae</small> خاندان سان تعلق رکي ٿو. ڪوريئڙي ڀولڙن جي سائنسي نسل <small>Ateles</small> آهي ۽ <small>Atelinae</small> جي ذيلي خاندان ان جو خاندان آهي. هي ڀولڙا وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي گهاٽي ٻيلن ۾ مليا آهن. ڪوريئڙي ڀولڙن جو سڀ کان وڏو تعداد ڏکڻ ميڪسيڪو کان برازيل تائين جي علائقن ۾ ملي ٿو. ڪوريئڙي ڀولڙن کي ٻن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: ڪاري مٿي وارا ۽ ڀورا يا ڳاڙهو مٿي وارا "انٽرنيشنل جرنل آف پرائمٽولاجي" (شايع ٿيل 2002ع) جي مطابق، انهن ڀولڙن کي نئين دنيا جي ڀولڙن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. هي ڀولڙا زمين جي سطح کان مٿي برساتي ٻيلن ۾ وڏي مقدار ۾ مليا آهن. هي ٻيلا عام طور تي 25 کان 30 ميٽر جي اوچائي تي واقع آهن. [[ڀارت]] ۾ پڻ، ڪارا ڀولڙا ترائي جي ٻيلن ۾ وڻن تي خوشي سان کيڏندا آهن ۽ انسانن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن سان مشابهت رکڻ جي سخت خواهش رکندا آهن. بالغ ڪوريئڙي ڀولڙي جو وزن لڳ ڀڳ <small>11</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي، جڏهن ته مادي (<small>female</small>) جو وزن لڳ ڀڳ <small>9.58</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي. پڇ لڳ ڀڳ <small>35</small> انچ ڊگهي آهي ۽ ان تي تمام گهٽ وار آهن. انهن جا مٿا ننڍا آهن ۽ منهن تي وار نه آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{ٻيا منصوبا |commons=Category:Ateles |wikispecies=Ateles }} * {{MSW | 12100393 | ''Ateles'' | É. Geoffroy, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{Tolweb|Ateles|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ITIS|572812|''Ateles'' É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{TPDB|92603|''Ateles'' Geoffroy 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ADW|Ateles|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{NCBI|9506|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{UICN taxons | 107892 | Ateles | رسائي جي تاريخ = 6 جنوري، 2023}} {{Portal|primates}} {{DEFAULTSORT:Atele}} [[زمرو:مڪڙو ڀولڙو]] [[زمرو:حيوانات]] [[زمرو:اٽيليڊائي]] [[زمرو:پرائيميٽ]] [[زمرو:ڀولڙا]] t1toa9cz5axlkamk5rzlz2oe0sm93cn 427132 427127 2026-11-02T06:05:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 427132 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=ڪوريئڙو ڀولڙو<br>Spider monkey<ref name=msw3/>|image=Ateles fusciceps Colombia.JPG|image_caption=ڪاري مٿي وارو ڪوريئڙو ڀولڙو ("اٽيليس فسيسيپز")|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊيٽا|classis=[[ممالیہ]]ia|infraclassis=يوٿيريا|ordo=پرائيميٽ|familia=[[Atelidae]]|subfamilia=[[Atelinae]]|genus='''''Ateles'''''|genus_authority=[[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|E. Geoffroy]], 1806|type_species=''[[Red-faced Spider Monkey|Simia paniscus]]''|type_species_authority=[[لنی اس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]|range_map=Spider monkey (Ateles) range.png|range_map_caption=Range of the spider monkeys|subdivision_ranks=Species|subdivision=''[[White-fronted Spider Monkey|Ateles belzebuth]]''<br/> ''[[Peruvian Spider Monkey|Ateles chamek]]''<br/> ''[[Brown Spider Monkey|Ateles hybridus]]''<br/> ''[[White-cheeked Spider Monkey|Ateles marginatus]]''<br/> ''[[Black-headed Spider Monkey|Ateles fusciceps]]''<br/> ''[[Geoffroy's Spider Monkey|Ateles geoffroyi]]''<br/> ''[[Red-faced Spider Monkey|Ateles paniscus]]''}} '''ڪوريئڙو ڀولڙو''' (<small>Spider Monkey</small>) اصل ۾ لنگور جو هڪ قسم آهي. هي <small>Atelidae</small> خاندان سان تعلق رکي ٿو. ڪوريئڙي ڀولڙن جي سائنسي نسل <small>Ateles</small> آهي ۽ <small>Atelinae</small> جي ذيلي خاندان ان جو خاندان آهي. هي ڀولڙا وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي گهاٽي ٻيلن ۾ مليا آهن. ڪوريئڙي ڀولڙن جو سڀ کان وڏو تعداد ڏکڻ ميڪسيڪو کان برازيل تائين جي علائقن ۾ ملي ٿو. ڪوريئڙي ڀولڙن کي ٻن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: ڪاري مٿي وارا ۽ ڀورا يا ڳاڙهو مٿي وارا "انٽرنيشنل جرنل آف پرائمٽولاجي" (شايع ٿيل 2002ع) جي مطابق، انهن ڀولڙن کي نئين دنيا جي ڀولڙن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. هي ڀولڙا زمين جي سطح کان مٿي برساتي ٻيلن ۾ وڏي مقدار ۾ مليا آهن. هي ٻيلا عام طور تي 25 کان 30 ميٽر جي اوچائي تي واقع آهن. [[ڀارت]] ۾ پڻ، ڪارا ڀولڙا ترائي جي ٻيلن ۾ وڻن تي خوشي سان کيڏندا آهن ۽ انسانن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن سان مشابهت رکڻ جي سخت خواهش رکندا آهن. بالغ ڪوريئڙي ڀولڙي جو وزن لڳ ڀڳ <small>11</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي، جڏهن ته مادي (<small>female</small>) جو وزن لڳ ڀڳ <small>9.58</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي. پڇ لڳ ڀڳ <small>35</small> انچ ڊگهي آهي ۽ ان تي تمام گهٽ وار آهن. انهن جا مٿا ننڍا آهن ۽ منهن تي وار نه آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{ٻيا منصوبا |commons=Category:Ateles |wikispecies=Ateles }} * {{MSW | 12100393 | ''Ateles'' | É. Geoffroy, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{Tolweb|Ateles|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ITIS|572812|''Ateles'' É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{TPDB|92603|''Ateles'' Geoffroy 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ADW|Ateles|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{NCBI|9506|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{UICN taxons | 107892 | Ateles | رسائي جي تاريخ = 6 جنوري، 2023}} {{Portal|primates}} {{DEFAULTSORT:Atele}} [[زمرو:مڪڙو ڀولڙو]] [[زمرو:حيوانات]] [[زمرو:اٽيليڊائي]] [[زمرو:پرائيميٽ]] [[زمرو:ڀولڙا]] tlsh00ouirvvq0yly2cuncxcf3etzj9 427133 427132 2026-11-02T06:10:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 427133 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=ڪوريئڙو ڀولڙو<br>Spider monkey<ref name=msw3/>|image=Ateles fusciceps Colombia.JPG|image_caption=ڪاري مٿي وارو ڪوريئڙو ڀولڙو ("اٽيليس فسيسيپز")|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊيٽا|classis=[[ممالیہ]]ia|infraclassis=يوٿيريا|ordo=پرائيميٽ|familia=[[Atelidae]]|subfamilia=[[Atelinae]]|genus='''''Ateles'''''|genus_authority=[[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|E. Geoffroy]], 1806|type_species=''[[Red-faced Spider Monkey|Simia paniscus]]''|type_species_authority=[[لنی اس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]|range_map=Spider monkey (Ateles) range.png|range_map_caption=Range of the spider monkeys|subdivision_ranks=Species|subdivision=''[[White-fronted Spider Monkey|Ateles belzebuth]]''<br/> ''[[Peruvian Spider Monkey|Ateles chamek]]''<br/> ''[[Brown Spider Monkey|Ateles hybridus]]''<br/> ''[[White-cheeked Spider Monkey|Ateles marginatus]]''<br/> ''[[Black-headed Spider Monkey|Ateles fusciceps]]''<br/> ''[[Geoffroy's Spider Monkey|Ateles geoffroyi]]''<br/> ''[[Red-faced Spider Monkey|Ateles paniscus]]''}} '''ڪوريئڙو ڀولڙو''' (<small>Spider Monkey</small>) اصل ۾ باندرن جو هڪ قسم آهي. هي اٽيليڊاء (<small>Atelidae)</small> خاندان سان تعلق رکي ٿو. ڪوريئڙي ڀولڙن جي سائنسي نسل اٽيليس ( <small>Ateles</small> ) آهي ۽( <small>Atelinae</small> ) جي ذيلي خاندان ان جو خاندان آهي. هي ڀولڙا وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي گهاٽي ٻيلن ۾ مليا آهن. ڪوريئڙي ڀولڙن جو سڀ کان وڏو تعداد ڏکڻ ميڪسيڪو کان برازيل تائين جي علائقن ۾ ملي ٿو. ڪوريئڙي ڀولڙن کي ٻن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: ڪاري مٿي وارا ۽ ڀورا يا ڳاڙهو مٿي وارا "انٽرنيشنل جرنل آف پرائمٽولاجي" (شايع ٿيل 2002ع) جي مطابق، انهن ڀولڙن کي نئين دنيا جي ڀولڙن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. هي ڀولڙا زمين جي سطح کان مٿي برساتي ٻيلن ۾ وڏي مقدار ۾ مليا آهن. هي ٻيلا عام طور تي 25 کان 30 ميٽر جي اوچائي تي واقع آهن. [[ڀارت]] ۾ پڻ، ڪارا ڀولڙا ترائي جي ٻيلن ۾ وڻن تي خوشي سان کيڏندا آهن ۽ انسانن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن سان مشابهت رکڻ جي سخت خواهش رکندا آهن. بالغ ڪوريئڙي ڀولڙي جو وزن لڳ ڀڳ <small>11</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي، جڏهن ته مادي (<small>female</small>) جو وزن لڳ ڀڳ <small>9.58</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي. پڇ لڳ ڀڳ <small>35</small> انچ ڊگهي آهي ۽ ان تي تمام گهٽ وار آهن. انهن جا مٿا ننڍا آهن ۽ منهن تي وار نه آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{ٻيا منصوبا |commons=Category:Ateles |wikispecies=Ateles }} * {{MSW | 12100393 | ''Ateles'' | É. Geoffroy, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{Tolweb|Ateles|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ITIS|572812|''Ateles'' É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{TPDB|92603|''Ateles'' Geoffroy 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ADW|Ateles|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{NCBI|9506|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{UICN taxons | 107892 | Ateles | رسائي جي تاريخ = 6 جنوري، 2023}} {{Portal|primates}} {{DEFAULTSORT:Atele}} [[زمرو:مڪڙو ڀولڙو]] [[زمرو:حيوانات]] [[زمرو:اٽيليڊائي]] [[زمرو:پرائيميٽ]] [[زمرو:ڀولڙا]] dd9dgfuwr8vlqod39fbcwtcgtrbwhra 427134 427133 2026-11-02T06:15:59Z Ibne maryam 17680 /* */ 427134 wikitext text/x-wiki ڪوريئڙو ڀولڙا (Spider monkeys) نئين دنيا جا بندر آهن، جن جو تعلق جانورن جي نسل’اٽيليس‘ (Ateles)، ذيلي خاندان ’اٽيلينائي‘ (Atelinae) ۽ خاندان ’اٽيليڊي‘ (Atelidae) سان آهي. ٻين ’اٽيلينائي‘ (atelines) وانگر، اهي به وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي استوائي (tropical) جهنگلن ۾، ڏکڻ ميڪسيڪو کان وٺي برازيل تائين ملن ٿا. هن نسل ۾ ست نوعون (species) شامل آهن، جن مان سڀئي خطري هيٺ آهن؛ خاص طور تي ’ناسي ڪوريئڙو ڀولڙو‘ (brown spider monkey) ته انتهائي خطري ۾ آهي. اهي ان ڳالهه جي ڪري پڻ مشهور آهن ته انهن کي قيد يا مصنوعي ماحول ۾ آسانيءَ سان پالڻ ۽ نسل وڌائڻ ممڪن آهي. {{Taxobox|name=ڪوريئڙو ڀولڙو<br>Spider monkey<ref name=msw3/>|image=Ateles fusciceps Colombia.JPG|image_caption=ڪاري مٿي وارو ڪوريئڙو ڀولڙو ("اٽيليس فسيسيپز")|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊيٽا|classis=[[ممالیہ]]ia|infraclassis=يوٿيريا|ordo=پرائيميٽ|familia=[[Atelidae]]|subfamilia=[[Atelinae]]|genus='''''Ateles'''''|genus_authority=[[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|E. Geoffroy]], 1806|type_species=''[[Red-faced Spider Monkey|Simia paniscus]]''|type_species_authority=[[لنی اس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]|range_map=Spider monkey (Ateles) range.png|range_map_caption=Range of the spider monkeys|subdivision_ranks=Species|subdivision=''[[White-fronted Spider Monkey|Ateles belzebuth]]''<br/> ''[[Peruvian Spider Monkey|Ateles chamek]]''<br/> ''[[Brown Spider Monkey|Ateles hybridus]]''<br/> ''[[White-cheeked Spider Monkey|Ateles marginatus]]''<br/> ''[[Black-headed Spider Monkey|Ateles fusciceps]]''<br/> ''[[Geoffroy's Spider Monkey|Ateles geoffroyi]]''<br/> ''[[Red-faced Spider Monkey|Ateles paniscus]]''}} '''ڪوريئڙو ڀولڙو''' (<small>Spider Monkey</small>) اصل ۾ باندرن جو هڪ قسم آهي. هي اٽيليڊاء (<small>Atelidae)</small> خاندان سان تعلق رکي ٿو. ڪوريئڙي ڀولڙن جي سائنسي نسل اٽيليس ( <small>Ateles</small> ) آهي ۽( <small>Atelinae</small> ) جي ذيلي خاندان ان جو خاندان آهي. هي ڀولڙا وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي گهاٽي ٻيلن ۾ مليا آهن. ڪوريئڙي ڀولڙن جو سڀ کان وڏو تعداد ڏکڻ ميڪسيڪو کان برازيل تائين جي علائقن ۾ ملي ٿو. ڪوريئڙي ڀولڙن کي ٻن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: ڪاري مٿي وارا ۽ ڀورا يا ڳاڙهو مٿي وارا "انٽرنيشنل جرنل آف پرائمٽولاجي" (شايع ٿيل 2002ع) جي مطابق، انهن ڀولڙن کي نئين دنيا جي ڀولڙن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. هي ڀولڙا زمين جي سطح کان مٿي برساتي ٻيلن ۾ وڏي مقدار ۾ مليا آهن. هي ٻيلا عام طور تي 25 کان 30 ميٽر جي اوچائي تي واقع آهن. [[ڀارت]] ۾ پڻ، ڪارا ڀولڙا ترائي جي ٻيلن ۾ وڻن تي خوشي سان کيڏندا آهن ۽ انسانن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن سان مشابهت رکڻ جي سخت خواهش رکندا آهن. بالغ ڪوريئڙي ڀولڙي جو وزن لڳ ڀڳ <small>11</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي، جڏهن ته مادي (<small>female</small>) جو وزن لڳ ڀڳ <small>9.58</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي. پڇ لڳ ڀڳ <small>35</small> انچ ڊگهي آهي ۽ ان تي تمام گهٽ وار آهن. انهن جا مٿا ننڍا آهن ۽ منهن تي وار نه آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{ٻيا منصوبا |commons=Category:Ateles |wikispecies=Ateles }} * {{MSW | 12100393 | ''Ateles'' | É. Geoffroy, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{Tolweb|Ateles|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ITIS|572812|''Ateles'' É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{TPDB|92603|''Ateles'' Geoffroy 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ADW|Ateles|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{NCBI|9506|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{UICN taxons | 107892 | Ateles | رسائي جي تاريخ = 6 جنوري، 2023}} {{Portal|primates}} {{DEFAULTSORT:Atele}} [[زمرو:مڪڙو ڀولڙو]] [[زمرو:حيوانات]] [[زمرو:اٽيليڊائي]] [[زمرو:پرائيميٽ]] [[زمرو:ڀولڙا]] d3jkwaqyehil2r8rjds4r3fn22wif5x 427135 427134 2026-11-02T06:23:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 427135 wikitext text/x-wiki '''ڪوريئڙا ڀولڙا''' (<small>Spider monkeys</small>) نئين دنيا جا ڀولڙا آهن، جن جو تعلق [[نسل (حياتيات)|نسل]] "اٽيليس" (<small>Ateles</small>)، ذيلي خاندان "اٽيلينائي" (<small>Atelinae</small>) ۽ [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] "اٽيليڊي" (<small>Atelidae</small>) سان آهي. ٻين "اٽيلينائي" وانگر، اهي به وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي استوائي ٻيلن ۾، ڏکڻ ميڪسيڪو کان وٺي برازيل تائين ملن ٿا. هن نسل ۾ ست [[نوع (حياتيات)|نوعون]] (<small>species</small>) شامل آهن، جن مان سڀئي خطري هيٺ آهن؛ خاص طور تي "ناسي ڪوريئڙو ڀولڙو" (<small>brown</small> <small>spider</small> <small>monkey</small>) ته انتهائي خطري ۾ آهي. اهي ان ڳالهه جي ڪري پڻ مشهور آهن ته انهن کي قيد يا مصنوعي ماحول ۾ آسانيءَ سان پالڻ ۽ نسل وڌائڻ ممڪن آهي. {{Taxobox|name=ڪوريئڙو ڀولڙو<br>Spider monkey<ref name=msw3/>|image=Ateles fusciceps Colombia.JPG|image_caption=ڪاري مٿي وارو ڪوريئڙو ڀولڙو ("اٽيليس فسيسيپز")|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊيٽا|classis=[[ممالیہ]]ia|infraclassis=يوٿيريا|ordo=پرائيميٽ|familia=[[Atelidae]]|subfamilia=[[Atelinae]]|genus='''''Ateles'''''|genus_authority=[[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|E. Geoffroy]], 1806|type_species=''[[Red-faced Spider Monkey|Simia paniscus]]''|type_species_authority=[[لنی اس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]|range_map=Spider monkey (Ateles) range.png|range_map_caption=Range of the spider monkeys|subdivision_ranks=Species|subdivision=''[[White-fronted Spider Monkey|Ateles belzebuth]]''<br/> ''[[Peruvian Spider Monkey|Ateles chamek]]''<br/> ''[[Brown Spider Monkey|Ateles hybridus]]''<br/> ''[[White-cheeked Spider Monkey|Ateles marginatus]]''<br/> ''[[Black-headed Spider Monkey|Ateles fusciceps]]''<br/> ''[[Geoffroy's Spider Monkey|Ateles geoffroyi]]''<br/> ''[[Red-faced Spider Monkey|Ateles paniscus]]''}} '''ڪوريئڙو ڀولڙو''' (<small>Spider Monkey</small>) اصل ۾ باندرن جو هڪ قسم آهي. هي اٽيليڊاء (<small>Atelidae)</small> خاندان سان تعلق رکي ٿو. ڪوريئڙي ڀولڙن جي سائنسي نسل اٽيليس ( <small>Ateles</small> ) آهي ۽( <small>Atelinae</small> ) جي ذيلي خاندان ان جو خاندان آهي. هي ڀولڙا وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي گهاٽي ٻيلن ۾ مليا آهن. ڪوريئڙي ڀولڙن جو سڀ کان وڏو تعداد ڏکڻ ميڪسيڪو کان برازيل تائين جي علائقن ۾ ملي ٿو. ڪوريئڙي ڀولڙن کي ٻن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: ڪاري مٿي وارا ۽ ڀورا يا ڳاڙهو مٿي وارا "انٽرنيشنل جرنل آف پرائمٽولاجي" (شايع ٿيل 2002ع) جي مطابق، انهن ڀولڙن کي نئين دنيا جي ڀولڙن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. هي ڀولڙا زمين جي سطح کان مٿي برساتي ٻيلن ۾ وڏي مقدار ۾ مليا آهن. هي ٻيلا عام طور تي 25 کان 30 ميٽر جي اوچائي تي واقع آهن. [[ڀارت]] ۾ پڻ، ڪارا ڀولڙا ترائي جي ٻيلن ۾ وڻن تي خوشي سان کيڏندا آهن ۽ انسانن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن سان مشابهت رکڻ جي سخت خواهش رکندا آهن. بالغ ڪوريئڙي ڀولڙي جو وزن لڳ ڀڳ <small>11</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي، جڏهن ته مادي (<small>female</small>) جو وزن لڳ ڀڳ <small>9.58</small> ڪلوگرام تائين هوندو آهي. پڇ لڳ ڀڳ <small>35</small> انچ ڊگهي آهي ۽ ان تي تمام گهٽ وار آهن. انهن جا مٿا ننڍا آهن ۽ منهن تي وار نه آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{ٻيا منصوبا |commons=Category:Ateles |wikispecies=Ateles }} * {{MSW | 12100393 | ''Ateles'' | É. Geoffroy, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{Tolweb|Ateles|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ITIS|572812|''Ateles'' É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{TPDB|92603|''Ateles'' Geoffroy 1806|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{ADW|Ateles|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{NCBI|9506|''Ateles''|رسائي جي تاريخ = 8 آڪٽوبر، 2012 }} * {{UICN taxons | 107892 | Ateles | رسائي جي تاريخ = 6 جنوري، 2023}} {{Portal|primates}} {{DEFAULTSORT:Atele}} [[زمرو:مڪڙو ڀولڙو]] [[زمرو:حيوانات]] [[زمرو:اٽيليڊائي]] [[زمرو:پرائيميٽ]] [[زمرو:ڀولڙا]] ts2q4ooz4y3nqmcqc0j52cf3m97lmhm 0 104510 427129 423110 2026-11-02T06:04:05Z Xqbot 776 Fixing double redirect from [[مڪڙو ڀولڙو]] to [[ڪوريئڙو ڀولڙو]] 427129 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪوريئڙو ڀولڙو]] rr1ieyxoq6cum7tq9r5ymgb4ubs1xv6 0 104514 427130 423107 2026-11-02T06:04:10Z Xqbot 776 Fixing double redirect from [[مڪڙو ڀولڙو]] to [[ڪوريئڙو ڀولڙو]] 427130 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪوريئڙو ڀولڙو]] rr1ieyxoq6cum7tq9r5ymgb4ubs1xv6 0 104515 427131 422747 2026-11-02T06:04:15Z Xqbot 776 Fixing double redirect from [[مڪڙو ڀولڙو]] to [[ڪوريئڙو ڀولڙو]] 427131 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪوريئڙو ڀولڙو]] rr1ieyxoq6cum7tq9r5ymgb4ubs1xv6 0 105141 426965 426964 2026-11-01T12:15:15Z Ibne maryam 17680 /* درجه بندي */ 426965 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1" /> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> black crowned crane was [[Species description|formally described]] in 1758 by the Swedish naturalist [[Carl Linnaeus]] in the [[10th edition of Systema Naturae|tenth edition]] of his ''[[Systema Naturae]]''. He placed it with the cranes and herons in the [[genus]] ''[[Ardea (bird)|Ardea]]'' and coined the [[binomial name]] ''Ardea pavonina''. He specified the [[type locality (biology)|type locality]] as simply "Africa".<ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref><ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> Linnaeus cited earlier authors including the English naturalist [[George Edwards (naturalist)|George Edwards]] who in 1751 had included a description and a hand-colour etching of the "Crowned African Crane" in the fourth volume of his ''A Natural History of Uncommon Birds''.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> The black crowned crane is now placed together with the grey crowned crane in the genus ''[[Balearica]]'' that was introduced in 1760 by the French zoologist [[Mathurin Jacques Brisson]]. The genus name is from [[Latin]] ''Baliaricus'' meaning "of the Balearic Islands". The specific epithet ''pavonina'' is Latin meaning "peacock-like" or "patterned or coloured like the peacock's tail". * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== ==رويو== تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Gruidae|state=all}} {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] 9t0qkmyiq2k0mwehfoyapa723qf1uqa 426981 426965 2026-11-01T13:11:51Z Ibne maryam 17680 /* درجه بندي */ 426981 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. <ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref> <ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== ==رويو== تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Gruidae|state=all}} {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] 14zx5axkkchmkf4snj4ndvdskfg3csm 426982 426981 2026-11-01T13:13:14Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ڪاري تاج وارو ٻگهه]] کي [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] ڏانھن چوريو 426981 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. <ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref> <ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== ==رويو== تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Gruidae|state=all}} {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] 14zx5axkkchmkf4snj4ndvdskfg3csm 426984 426982 2026-11-01T13:13:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 426984 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪارو تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. <ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref> <ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== ==رويو== تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Gruidae|state=all}} {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] ge07tec9ow7fp5gi1bi37rnc9h15hk5 426986 426984 2026-11-01T13:16:11Z Ibne maryam 17680 426986 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪارو تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. <ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref> <ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== ==رويو== تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:يوگنڊا جون قومي علامتون]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] kh3pu5qfza7hlas5cbzswnfmpqh7803 426990 426986 2026-11-01T13:18:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:قومي علامتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 426990 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪارو تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. <ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref> <ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== ==رويو== تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:يوگنڊا جون قومي علامتون]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] [[زمرو:قومي علامتون]] mcbnjz7mrqgpy0qr1sdele2q5mhvp05 426992 426990 2026-11-01T13:20:48Z Ibne maryam 17680 /* رويو */ 426992 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪارو تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. <ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref> <ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== ==رويو== [[File:Balearica_pavonina2.ogv|thumb|Black crowned crane at [[Disney's Animal Kingdom]]]] === Vocalization === Black crowned crane vocalization is characterized as generally low-pitched and mellow "honk" and "ka-wonk ka-wonk ka-wonk" expressions.<ref name="Archibald-2020" /><ref name="Walkinshaw-1964" /> === Diet === Black crowned cranes are generalist feeders, with a diet consisting of insects like grasshoppers, locust, and flies; other [[invertebrate]]s, like [[Mollusca|molluscs]], millipedes, and [[crustacean]]s; fish, [[amphibian]]s, and small reptiles.<ref name="Archibald-2020" /> They will be mostly resident to wetlands except during the dry season and will sometimes forage in short and dry grasses or in upland areas by livestock where insect numbers are high.<ref name="Meles-2019" /> Black crowned cranes may also forage in croplands and feed on rice, corn, teff, millet, chickpea, and lentil.<ref name="Aynalem" /> They will seldom dig for food but rather will peck at it off surfaces. As an alternative to digging, they might stomp their feet to disturb and reveal invertebrates in the soil.<ref name="Archibald-2020" /> === Breeding === Breeding may occur from May to December for the West African black crowned crane and from July to January for the Sudan black crowned crane.<ref name="Meles-2019" /> The margins for breeding time are wide as breeding success is dependent on the wet and dry seasons and the suitability of the environment.<ref name="Aynalem" /><ref name="Meles-2019" /> Black crowned crane numbers will peak in the dry season where flocks may include several hundred individuals.<ref name="Meles-2019" /> They gather in this way before the next breeding season commences, which allows for juvenile cranes to merge with other young flocks that have not yet reached the first breeding age of 3–5 years.<ref name="Meles-2019" /> In the breeding season, Black crowned cranes are usually found in pairs but are also observed in groups of up to 20 individuals.<ref name="Meles-2019" /> Nests (base of 69–109&nbsp;mm x 71–140&nbsp;mm diameters) are built within or on the edges of dense wetlands and are constructed with grasses and sedges modified into circular platforms.<ref name="Archibald-2020" /> Due to their opportunistic nature regarding food availability and shelter, Black crowned cranes may alter their nesting sites accordingly with the season.<ref name="Meles-2019" /> Clutch sizes for the black crowned crane are made up of 1 to 3 eggs,<ref name="Aynalem">{{Cite journal|last1=Aynalem |first1=S. |last2=Nowald |first2=G. |last3=Schröder |first3=W. |title=Biology and Ecology of Cranes: Wattled Cranes (Grus carunculatus), Blackcrowned Cranes (Balearica pavonina), and Eurasian Cranes (Grus grus) at Lake Tana, Ethiopia |url=https://www.researchgate.net/publication/272492001 |journal=Proceedings of the VIIth Crane Conference}}</ref> which will be {{convert|122|–|168|g|abbr=on}} in mass.<ref name="Archibald-2020" /> Incubation of eggs will be performed by both males and females and will last 28–31 days.<ref name="Archibald-2020" /> Males are known to stand guard by the nest in nearby trees, prepared to signal a threat, as females forage.<ref name="Meles-2019" /> Chicks will forage with their parents in grassland areas the day after hatching. Fledging takes place between 60–100 days.<ref name="Archibald-2020" /> ==تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:يوگنڊا جون قومي علامتون]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] [[زمرو:قومي علامتون]] 608dj9pwhhmzxvenvhvfy8sqp8rv8wq 426993 426992 2026-11-01T13:22:15Z Ibne maryam 17680 /* رهائش ۽ ورڇ */ 426993 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪارو تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. <ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref> <ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== The black crowned crane is found across the [[Sahel]] and [[Sudan]] savanna regions of Africa, occupying open areas such as grasslands, shallow wetlands, marshes, as well as the margins of lakes and rivers.<ref name="Aticho-2018">{{Cite journal|last1=Aticho |first1=Abebayehu |last2=Gemeda |first2=Dessalegn Obsi |last3=Feyssa |first3=Debela Hunde |last4=Jiru |first4=Dereje Bekele |last5=Beyene |first5=Abebe |last6=Seyoum |first6=Dinberu |last7=Snelder |first7=Denyse J. |last8=Feyisa |first8=Gudina Legese |last9=Aynalem |first9=Shimelis |last10=Archibald |first10=George |last11=Gutema |first11=Tariku Mekonnen |year=2018|title=Assessment of black crowned crane and wattled crane population and spatiotemporal distribution in Jimma Zone, Southwest Ethiopia|journal=Global Ecology and Conservation|volume=16|article-number=e00459|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00459|doi-access=free|bibcode=2018GEcoC..1600459A |hdl=1871.1/06a3b208-208d-4e3c-9256-b33d59056a48 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tréca|first=Bernard|date=1993|title=Wetland habitats for black crowned cranes in West and Central Africa|url=https://www.savingcranes.org/wp-content/uploads/2008/05/africa_crane_and_wetland_workshop_combined.pdf|journal=Proceedings 1993 African Crane and Wetland Training Workshop|pages=99–101|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016205902/https://www.savingcranes.org/wp-content/uploads/2008/05/africa_crane_and_wetland_workshop_combined.pdf|archive-date=16 October 2020}}</ref> It is also known to roost in trees.{{citation needed|date=June 2023}} Its range extends from the Senegal Basin and Guinea-Bissau Drainage in West Africa to the [[Ethiopian Highlands]] and South-West [[Rift Valley lakes|Rift Valley]] in East Africa.{{cn|date=January 2021}} ''Balearica pavonina pavonina'' occupies the western part of this range, while ''Balearica pavonina ceciliae'' is found in the east with the greatest numbers in Sudan.<ref name="Meles-2019">{{Cite journal|last1=Meles |first1=Seyoum Kiros |last2=Gemeda |first2=Dessalegn Obsi|year=2019|title=Effects of habitat loss and human influence on the survival of black-crowned cranes in Africa|url=https://www.researchgate.net/publication/332112523|journal=Journal of Degraded and Mining Lands Management|volume=6|issue=3|pages=1705–1711|doi=10.15243/jdmlm.2019.063.1705|doi-access=free}}</ref> ==رويو== [[File:Balearica_pavonina2.ogv|thumb|Black crowned crane at [[Disney's Animal Kingdom]]]] === Vocalization === Black crowned crane vocalization is characterized as generally low-pitched and mellow "honk" and "ka-wonk ka-wonk ka-wonk" expressions.<ref name="Archibald-2020" /><ref name="Walkinshaw-1964" /> === Diet === Black crowned cranes are generalist feeders, with a diet consisting of insects like grasshoppers, locust, and flies; other [[invertebrate]]s, like [[Mollusca|molluscs]], millipedes, and [[crustacean]]s; fish, [[amphibian]]s, and small reptiles.<ref name="Archibald-2020" /> They will be mostly resident to wetlands except during the dry season and will sometimes forage in short and dry grasses or in upland areas by livestock where insect numbers are high.<ref name="Meles-2019" /> Black crowned cranes may also forage in croplands and feed on rice, corn, teff, millet, chickpea, and lentil.<ref name="Aynalem" /> They will seldom dig for food but rather will peck at it off surfaces. As an alternative to digging, they might stomp their feet to disturb and reveal invertebrates in the soil.<ref name="Archibald-2020" /> === Breeding === Breeding may occur from May to December for the West African black crowned crane and from July to January for the Sudan black crowned crane.<ref name="Meles-2019" /> The margins for breeding time are wide as breeding success is dependent on the wet and dry seasons and the suitability of the environment.<ref name="Aynalem" /><ref name="Meles-2019" /> Black crowned crane numbers will peak in the dry season where flocks may include several hundred individuals.<ref name="Meles-2019" /> They gather in this way before the next breeding season commences, which allows for juvenile cranes to merge with other young flocks that have not yet reached the first breeding age of 3–5 years.<ref name="Meles-2019" /> In the breeding season, Black crowned cranes are usually found in pairs but are also observed in groups of up to 20 individuals.<ref name="Meles-2019" /> Nests (base of 69–109&nbsp;mm x 71–140&nbsp;mm diameters) are built within or on the edges of dense wetlands and are constructed with grasses and sedges modified into circular platforms.<ref name="Archibald-2020" /> Due to their opportunistic nature regarding food availability and shelter, Black crowned cranes may alter their nesting sites accordingly with the season.<ref name="Meles-2019" /> Clutch sizes for the black crowned crane are made up of 1 to 3 eggs,<ref name="Aynalem">{{Cite journal|last1=Aynalem |first1=S. |last2=Nowald |first2=G. |last3=Schröder |first3=W. |title=Biology and Ecology of Cranes: Wattled Cranes (Grus carunculatus), Blackcrowned Cranes (Balearica pavonina), and Eurasian Cranes (Grus grus) at Lake Tana, Ethiopia |url=https://www.researchgate.net/publication/272492001 |journal=Proceedings of the VIIth Crane Conference}}</ref> which will be {{convert|122|–|168|g|abbr=on}} in mass.<ref name="Archibald-2020" /> Incubation of eggs will be performed by both males and females and will last 28–31 days.<ref name="Archibald-2020" /> Males are known to stand guard by the nest in nearby trees, prepared to signal a threat, as females forage.<ref name="Meles-2019" /> Chicks will forage with their parents in grassland areas the day after hatching. Fledging takes place between 60–100 days.<ref name="Archibald-2020" /> ==تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:يوگنڊا جون قومي علامتون]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] [[زمرو:قومي علامتون]] c5f94zn2d6it9xx2ag63odla83m3aem 426995 426993 2026-11-01T13:32:20Z Ibne maryam 17680 /* رهائش ۽ ورڇ */ 426995 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪارو تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. <ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref> <ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== ڪارو تاج وارو ٻگهه آفريڪا جي ساحيل (<small>Sahel</small>) ۽ سوڊان جي سوانا وارن علائقن ۾ ملي ٿي. هي پکي کليل علائقن ۾، جهڙوڪ گاهه جا ميدان، گهٽ اونهائي وارا آبي علائقا، دلدلون ۽ ڍنڍن توڙي دريائن جا ڪنارن تي رهندو آهي.<ref name="Aticho-2018">{{Cite journal|last1=Aticho |first1=Abebayehu |last2=Gemeda |first2=Dessalegn Obsi |last3=Feyssa |first3=Debela Hunde |last4=Jiru |first4=Dereje Bekele |last5=Beyene |first5=Abebe |last6=Seyoum |first6=Dinberu |last7=Snelder |first7=Denyse J. |last8=Feyisa |first8=Gudina Legese |last9=Aynalem |first9=Shimelis |last10=Archibald |first10=George |last11=Gutema |first11=Tariku Mekonnen |year=2018|title=Assessment of black crowned crane and wattled crane population and spatiotemporal distribution in Jimma Zone, Southwest Ethiopia|journal=Global Ecology and Conservation|volume=16|article-number=e00459|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00459|doi-access=free|bibcode=2018GEcoC..1600459A |hdl=1871.1/06a3b208-208d-4e3c-9256-b33d59056a48 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tréca|first=Bernard|date=1993|title=Wetland habitats for black crowned cranes in West and Central Africa|url=https://www.savingcranes.org/wp-content/uploads/2008/05/africa_crane_and_wetland_workshop_combined.pdf|journal=Proceedings 1993 African Crane and Wetland Training Workshop|pages=99–101|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016205902/https://www.savingcranes.org/wp-content/uploads/2008/05/africa_crane_and_wetland_workshop_combined.pdf|archive-date=16 October 2020}}</ref> اهو وڻن تي به آرام ڪندو يا رات گذاريندو آهي. ان جي پکيڙ اولهه آفريڪا ۾ سينيگال بيسن ۽ گني-بسائو جي علائقن کان وٺي، اوڀر آفريڪا ۾ ايٿوپيا جي مٿانهين علائقن ۽ ڏکڻ-اولهه رفٽ وادي تائين آهي. هن پکيءَ جي هڪ قسم، "بئلياريڪا پاوونينا پاوونينا" (<small>Balearica</small> <small>pavonina</small> <small>pavonina</small>)، جو مسڪن هن علائقي جو اولهه وارو حصو آهي، جڏهن ته ٻيو قسم، "بئلياريڪا پاوونينا سيسلياء" (<small>Balearica</small> <small>pavonina</small> <small>ceciliae</small>)، اوڀر طرف ملي ٿو، جنهن جو سڀ کان وڏو تعداد سوڊان ۾ موجود آهي.<ref name="Meles-2019">{{Cite journal|last1=Meles |first1=Seyoum Kiros |last2=Gemeda |first2=Dessalegn Obsi|year=2019|title=Effects of habitat loss and human influence on the survival of black-crowned cranes in Africa|url=https://www.researchgate.net/publication/332112523|journal=Journal of Degraded and Mining Lands Management|volume=6|issue=3|pages=1705–1711|doi=10.15243/jdmlm.2019.063.1705|doi-access=free}}</ref> ==رويو== [[File:Balearica_pavonina2.ogv|thumb|Black crowned crane at [[Disney's Animal Kingdom]]]] === Vocalization === Black crowned crane vocalization is characterized as generally low-pitched and mellow "honk" and "ka-wonk ka-wonk ka-wonk" expressions.<ref name="Archibald-2020" /><ref name="Walkinshaw-1964" /> === Diet === Black crowned cranes are generalist feeders, with a diet consisting of insects like grasshoppers, locust, and flies; other [[invertebrate]]s, like [[Mollusca|molluscs]], millipedes, and [[crustacean]]s; fish, [[amphibian]]s, and small reptiles.<ref name="Archibald-2020" /> They will be mostly resident to wetlands except during the dry season and will sometimes forage in short and dry grasses or in upland areas by livestock where insect numbers are high.<ref name="Meles-2019" /> Black crowned cranes may also forage in croplands and feed on rice, corn, teff, millet, chickpea, and lentil.<ref name="Aynalem" /> They will seldom dig for food but rather will peck at it off surfaces. As an alternative to digging, they might stomp their feet to disturb and reveal invertebrates in the soil.<ref name="Archibald-2020" /> === Breeding === Breeding may occur from May to December for the West African black crowned crane and from July to January for the Sudan black crowned crane.<ref name="Meles-2019" /> The margins for breeding time are wide as breeding success is dependent on the wet and dry seasons and the suitability of the environment.<ref name="Aynalem" /><ref name="Meles-2019" /> Black crowned crane numbers will peak in the dry season where flocks may include several hundred individuals.<ref name="Meles-2019" /> They gather in this way before the next breeding season commences, which allows for juvenile cranes to merge with other young flocks that have not yet reached the first breeding age of 3–5 years.<ref name="Meles-2019" /> In the breeding season, Black crowned cranes are usually found in pairs but are also observed in groups of up to 20 individuals.<ref name="Meles-2019" /> Nests (base of 69–109&nbsp;mm x 71–140&nbsp;mm diameters) are built within or on the edges of dense wetlands and are constructed with grasses and sedges modified into circular platforms.<ref name="Archibald-2020" /> Due to their opportunistic nature regarding food availability and shelter, Black crowned cranes may alter their nesting sites accordingly with the season.<ref name="Meles-2019" /> Clutch sizes for the black crowned crane are made up of 1 to 3 eggs,<ref name="Aynalem">{{Cite journal|last1=Aynalem |first1=S. |last2=Nowald |first2=G. |last3=Schröder |first3=W. |title=Biology and Ecology of Cranes: Wattled Cranes (Grus carunculatus), Blackcrowned Cranes (Balearica pavonina), and Eurasian Cranes (Grus grus) at Lake Tana, Ethiopia |url=https://www.researchgate.net/publication/272492001 |journal=Proceedings of the VIIth Crane Conference}}</ref> which will be {{convert|122|–|168|g|abbr=on}} in mass.<ref name="Archibald-2020" /> Incubation of eggs will be performed by both males and females and will last 28–31 days.<ref name="Archibald-2020" /> Males are known to stand guard by the nest in nearby trees, prepared to signal a threat, as females forage.<ref name="Meles-2019" /> Chicks will forage with their parents in grassland areas the day after hatching. Fledging takes place between 60–100 days.<ref name="Archibald-2020" /> ==تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:يوگنڊا جون قومي علامتون]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] [[زمرو:قومي علامتون]] jel5x1atampfg2u5r14lmonkejeexa8 427000 426995 2026-11-01T13:46:46Z Ibne maryam 17680 /* رويو */ 427000 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪارو تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. <ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref> <ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== ڪارو تاج وارو ٻگهه آفريڪا جي ساحيل (<small>Sahel</small>) ۽ سوڊان جي سوانا وارن علائقن ۾ ملي ٿي. هي پکي کليل علائقن ۾، جهڙوڪ گاهه جا ميدان، گهٽ اونهائي وارا آبي علائقا، دلدلون ۽ ڍنڍن توڙي دريائن جا ڪنارن تي رهندو آهي.<ref name="Aticho-2018">{{Cite journal|last1=Aticho |first1=Abebayehu |last2=Gemeda |first2=Dessalegn Obsi |last3=Feyssa |first3=Debela Hunde |last4=Jiru |first4=Dereje Bekele |last5=Beyene |first5=Abebe |last6=Seyoum |first6=Dinberu |last7=Snelder |first7=Denyse J. |last8=Feyisa |first8=Gudina Legese |last9=Aynalem |first9=Shimelis |last10=Archibald |first10=George |last11=Gutema |first11=Tariku Mekonnen |year=2018|title=Assessment of black crowned crane and wattled crane population and spatiotemporal distribution in Jimma Zone, Southwest Ethiopia|journal=Global Ecology and Conservation|volume=16|article-number=e00459|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00459|doi-access=free|bibcode=2018GEcoC..1600459A |hdl=1871.1/06a3b208-208d-4e3c-9256-b33d59056a48 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tréca|first=Bernard|date=1993|title=Wetland habitats for black crowned cranes in West and Central Africa|url=https://www.savingcranes.org/wp-content/uploads/2008/05/africa_crane_and_wetland_workshop_combined.pdf|journal=Proceedings 1993 African Crane and Wetland Training Workshop|pages=99–101|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016205902/https://www.savingcranes.org/wp-content/uploads/2008/05/africa_crane_and_wetland_workshop_combined.pdf|archive-date=16 October 2020}}</ref> اهو وڻن تي به آرام ڪندو يا رات گذاريندو آهي. ان جي پکيڙ اولهه آفريڪا ۾ سينيگال بيسن ۽ گني-بسائو جي علائقن کان وٺي، اوڀر آفريڪا ۾ ايٿوپيا جي مٿانهين علائقن ۽ ڏکڻ-اولهه رفٽ وادي تائين آهي. هن پکيءَ جي هڪ قسم، "بئلياريڪا پاوونينا پاوونينا" (<small>Balearica</small> <small>pavonina</small> <small>pavonina</small>)، جو مسڪن هن علائقي جو اولهه وارو حصو آهي، جڏهن ته ٻيو قسم، "بئلياريڪا پاوونينا سيسلياء" (<small>Balearica</small> <small>pavonina</small> <small>ceciliae</small>)، اوڀر طرف ملي ٿو، جنهن جو سڀ کان وڏو تعداد سوڊان ۾ موجود آهي.<ref name="Meles-2019">{{Cite journal|last1=Meles |first1=Seyoum Kiros |last2=Gemeda |first2=Dessalegn Obsi|year=2019|title=Effects of habitat loss and human influence on the survival of black-crowned cranes in Africa|url=https://www.researchgate.net/publication/332112523|journal=Journal of Degraded and Mining Lands Management|volume=6|issue=3|pages=1705–1711|doi=10.15243/jdmlm.2019.063.1705|doi-access=free}}</ref> ==رويو== [[File:Balearica_pavonina2.ogv|thumb|"ڊزني جي انيمل ڪنگڊم" ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه]] === آواز === ڪارو تاج وارو ٻگهه جي آواز کي عام طور تي گهٽ-پچ ۽ نرم "هونڪ" ۽ "ڪا-وونڪ ڪا-وونڪ ڪا-وونڪ" اظهار جي طور تي بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /><ref name="Walkinshaw-1964" /> === غذا === ڪاري تاج واري ڪرين عام طور تي کارائيندڙ آهن، جن جي غذا ۾ ٽِڊڙي، ٽِڊڙي ۽ مکڻ جهڙا حشرات شامل آهن؛ ٻيا غير فقاري جانور، جهڙوڪ مولسڪ، مليپيڊس، ۽ ڪرسٽيشين؛ مڇي، ايمفيبين، ۽ ننڍا رينگڻ. اهي گهڻو ڪري خشڪ موسم کان سواءِ ويٽ لينڊ ۾ رهائش پذير هوندا ۽ ڪڏهن ڪڏهن ننڍن ۽ سڪل گاهه ۾ يا چوپائي مال جي مٿانهين علائقن ۾ چارا ڪندا جتي حشرات جو تعداد وڌيڪ هوندو آهي. ڪاري تاج واري ڪرين فصلن ۾ به چارا ڪري سگهن ٿا ۽ چانورن، مکڻ، ٽيف، باجرا، چڻا ۽ دال کائي سگهن ٿا. اهي ڪڏهن ڪڏهن کاڌي لاءِ کوٽندا پر ان کي مٿاڇري تان ڇڪيندا. کوٽڻ جي متبادل طور، اهي مٽي ۾ غير فقاري جانورن کي پريشان ڪرڻ ۽ ظاهر ڪرڻ لاءِ پنهنجا پير دٻائي سگهن ٿا. نسل: اولهه آفريڪي ڪاري تاج واري ڪرين لاءِ مئي کان ڊسمبر تائين ۽ سوڊان ڪاري تاج واري ڪرين لاءِ جولاءِ کان جنوري تائين نسل پيدا ٿي سگهي ٿو. نسل جي وقت لاءِ حدون وسيع آهن ڇاڪاڻ ته نسل جي ڪاميابي گندي ۽ خشڪ موسمن ۽ ماحول جي مناسبيت تي منحصر آهي. ڪاري تاج واري ڪرين جو تعداد خشڪ موسم ۾ چوٽي تي هوندو جتي ٻڪرين ۾ ڪيترائي سو فرد شامل ٿي سگهن ٿا. اهي ايندڙ نسل جي موسم شروع ٿيڻ کان اڳ هن طريقي سان گڏ ٿيندا آهن، جيڪو نوجوان ڪرين کي ٻين نوجوان ڌڻن سان ضم ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو جيڪي اڃا تائين 3-5 سالن جي پهرين نسل جي عمر تائين نه پهتا آهن. نسل جي موسم ۾، ڪاري تاج واري ڪرين عام طور تي جوڙن ۾ مليا آهن پر 20 فردن تائين جي گروپن ۾ پڻ ڏٺا ويندا آهن. * گھڻا (69-109 ملي ميٽر x 71-140 ملي ميٽر قطر جو بنياد) گھڻ آبي زمينن جي اندر يا ڪنارن تي ٺهيل آهن ۽ گھاس ۽ سيج سان ٺهيل آهن جيڪي گول پليٽ فارمن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. کاڌي جي دستيابي ۽ پناهه جي حوالي سان انهن جي موقعي پرست طبيعت جي ڪري، ڪاري تاج واري ڪرين موسم سان مطابق پنهنجي آکيري جي جڳهن کي تبديل ڪري سگهن ٿيون. ڪاري تاج واري ڪرين (Black-crowned Crane) جي هڪ دفعي ڏنل آنن جو تعداد 1 کان 3 هوندو آهي، جن مان هر هڪ جو وزن 122 کان 168 گرام (4.3 کان 5.9 آونس) هوندو آهي. نر ۽ مادي ٻئي ملي ڪري آنن تي ويهندا (اُڀاريندا) آهن، جنهن ۾ 28 کان 31 ڏينهن لڳندا آهن. جڏهن مادي کاڌي جي ڳولا ۾ ويندي آهي، ته نر آشياني جي ويجهو وڻن تي پهرو ڏيندو آهي، ته جيئن ڪنهن به خطري جي صورت ۾ خبردار ڪري سگهي. ٻچا آنن مان نڪرڻ جي ٻئي ڏينهن ئي پنهنجي والدين سان گڏ گاهه وارن علائقن ۾ کاڌي جي ڳولا لاءِ نڪري پوندا آهن. اهي 60 کان 100 ڏينهن جي عمر ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن. crowned cranes are generalist feeders, with a diet consisting of insects like grasshoppers, locust, and flies; other [[invertebrate]]s, like [[Mollusca|molluscs]], millipedes, and [[crustacean]]s; fish, [[amphibian]]s, and small reptiles.<ref name="Archibald-2020" /> They will be mostly resident to wetlands except during the dry season and will sometimes forage in short and dry grasses or in upland areas by livestock where insect numbers are high.<ref name="Meles-2019" /> Black crowned cranes may also forage in croplands and feed on rice, corn, teff, millet, chickpea, and lentil.<ref name="Aynalem" /> They will seldom dig for food but rather will peck at it off surfaces. As an alternative to digging, they might stomp their feet to disturb and reveal invertebrates in the soil.<ref name="Archibald-2020" /> === Breeding === Breeding may occur from May to December for the West African black crowned crane and from July to January for the Sudan black crowned crane.<ref name="Meles-2019" /> The margins for breeding time are wide as breeding success is dependent on the wet and dry seasons and the suitability of the environment.<ref name="Aynalem" /><ref name="Meles-2019" /> Black crowned crane numbers will peak in the dry season where flocks may include several hundred individuals.<ref name="Meles-2019" /> They gather in this way before the next breeding season commences, which allows for juvenile cranes to merge with other young flocks that have not yet reached the first breeding age of 3–5 years.<ref name="Meles-2019" /> In the breeding season, Black crowned cranes are usually found in pairs but are also observed in groups of up to 20 individuals.<ref name="Meles-2019" /> Nests (base of 69–109&nbsp;mm x 71–140&nbsp;mm diameters) are built within or on the edges of dense wetlands and are constructed with grasses and sedges modified into circular platforms.<ref name="Archibald-2020" /> Due to their opportunistic nature regarding food availability and shelter, Black crowned cranes may alter their nesting sites accordingly with the season.<ref name="Meles-2019" /> Clutch sizes for the black crowned crane are made up of 1 to 3 eggs,<ref name="Aynalem">{{Cite journal|last1=Aynalem |first1=S. |last2=Nowald |first2=G. |last3=Schröder |first3=W. |title=Biology and Ecology of Cranes: Wattled Cranes (Grus carunculatus), Blackcrowned Cranes (Balearica pavonina), and Eurasian Cranes (Grus grus) at Lake Tana, Ethiopia |url=https://www.researchgate.net/publication/272492001 |journal=Proceedings of the VIIth Crane Conference}}</ref> which will be {{convert|122|–|168|g|abbr=on}} in mass.<ref name="Archibald-2020" /> Incubation of eggs will be performed by both males and females and will last 28–31 days.<ref name="Archibald-2020" /> Males are known to stand guard by the nest in nearby trees, prepared to signal a threat, as females forage.<ref name="Meles-2019" /> Chicks will forage with their parents in grassland areas the day after hatching. Fledging takes place between 60–100 days.<ref name="Archibald-2020" /> ==تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:يوگنڊا جون قومي علامتون]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] [[زمرو:قومي علامتون]] cv1lir0o7xsefx8kiufv67qoukw0th6 427054 427000 2026-11-01T15:46:30Z Memon2025 21315 /* رويو */ 427054 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪارو تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. <ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref> <ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== ڪارو تاج وارو ٻگهه آفريڪا جي ساحيل (<small>Sahel</small>) ۽ سوڊان جي سوانا وارن علائقن ۾ ملي ٿي. هي پکي کليل علائقن ۾، جهڙوڪ گاهه جا ميدان، گهٽ اونهائي وارا آبي علائقا، دلدلون ۽ ڍنڍن توڙي دريائن جا ڪنارن تي رهندو آهي.<ref name="Aticho-2018">{{Cite journal|last1=Aticho |first1=Abebayehu |last2=Gemeda |first2=Dessalegn Obsi |last3=Feyssa |first3=Debela Hunde |last4=Jiru |first4=Dereje Bekele |last5=Beyene |first5=Abebe |last6=Seyoum |first6=Dinberu |last7=Snelder |first7=Denyse J. |last8=Feyisa |first8=Gudina Legese |last9=Aynalem |first9=Shimelis |last10=Archibald |first10=George |last11=Gutema |first11=Tariku Mekonnen |year=2018|title=Assessment of black crowned crane and wattled crane population and spatiotemporal distribution in Jimma Zone, Southwest Ethiopia|journal=Global Ecology and Conservation|volume=16|article-number=e00459|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00459|doi-access=free|bibcode=2018GEcoC..1600459A |hdl=1871.1/06a3b208-208d-4e3c-9256-b33d59056a48 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tréca|first=Bernard|date=1993|title=Wetland habitats for black crowned cranes in West and Central Africa|url=https://www.savingcranes.org/wp-content/uploads/2008/05/africa_crane_and_wetland_workshop_combined.pdf|journal=Proceedings 1993 African Crane and Wetland Training Workshop|pages=99–101|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016205902/https://www.savingcranes.org/wp-content/uploads/2008/05/africa_crane_and_wetland_workshop_combined.pdf|archive-date=16 October 2020}}</ref> اهو وڻن تي به آرام ڪندو يا رات گذاريندو آهي. ان جي پکيڙ اولهه آفريڪا ۾ سينيگال بيسن ۽ گني-بسائو جي علائقن کان وٺي، اوڀر آفريڪا ۾ ايٿوپيا جي مٿانهين علائقن ۽ ڏکڻ-اولهه رفٽ وادي تائين آهي. هن پکيءَ جي هڪ قسم، "بئلياريڪا پاوونينا پاوونينا" (<small>Balearica</small> <small>pavonina</small> <small>pavonina</small>)، جو مسڪن هن علائقي جو اولهه وارو حصو آهي، جڏهن ته ٻيو قسم، "بئلياريڪا پاوونينا سيسلياء" (<small>Balearica</small> <small>pavonina</small> <small>ceciliae</small>)، اوڀر طرف ملي ٿو، جنهن جو سڀ کان وڏو تعداد سوڊان ۾ موجود آهي.<ref name="Meles-2019">{{Cite journal|last1=Meles |first1=Seyoum Kiros |last2=Gemeda |first2=Dessalegn Obsi|year=2019|title=Effects of habitat loss and human influence on the survival of black-crowned cranes in Africa|url=https://www.researchgate.net/publication/332112523|journal=Journal of Degraded and Mining Lands Management|volume=6|issue=3|pages=1705–1711|doi=10.15243/jdmlm.2019.063.1705|doi-access=free}}</ref> ==رويو== [[File:Balearica_pavonina2.ogv|thumb|"ڊزني جي انيمل ڪنگڊم" ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه]] === آواز === ڪارو تاج وارو ٻگهه جي آواز کي عام طور تي گهٽ-پچ ۽ نرم "هونڪ" ۽ "ڪا-وونڪ ڪا-وونڪ ڪا-وونڪ" اظهار جي طور تي بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /><ref name="Walkinshaw-1964" /> === غذا === ڪاري تاج واري ڪرين عام طور تي کارائيندڙ آهن، جن جي غذا ۾ ٽِڊڙي، ٽِڊڙي ۽ مکڻ جهڙا حشرات شامل آهن؛ ٻيا غير فقاري جانور، جهڙوڪ مولسڪ، مليپيڊس، ۽ ڪرسٽيشين؛ مڇي، ايمفيبين ۽ ننڍا رينگڻ شامل آهن.<ref name="Archibald-2020" /> اهي گهڻو ڪري خشڪ موسم کان سواءِ ويٽ لينڊ ۾ رهائش پذير هوندا ۽ ڪڏهن ڪڏهن ننڍن ۽ سڪل گاهه ۾ يا چوپائي مال جي مٿانهين علائقن ۾ چارا ڪندا جتي حشرات جو تعداد وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="Meles-2019" /> ڪاري تاج واري ڪرين فصلن ۾ به چارا ڪري سگهن ٿا ۽ چانورن، مکڻ، ٽيف، باجرا، چڻا ۽ دال کائي سگهن ٿا.<ref name="Aynalem">{{Cite journal|last1=Aynalem |first1=S. |last2=Nowald |first2=G. |last3=Schröder |first3=W. |title=Biology and Ecology of Cranes: Wattled Cranes (Grus carunculatus), Blackcrowned Cranes (Balearica pavonina), and Eurasian Cranes (Grus grus) at Lake Tana, Ethiopia |url=https://www.researchgate.net/publication/272492001 |journal=Proceedings of the VIIth Crane Conference}}</ref> اهي ڪڏهن ڪڏهن کاڌي لاءِ کوٽندا پر ان کي مٿاڇري تان ڇڪيندا. کوٽڻ جي متبادل طور، اهي مٽي ۾ غير فقاري جانورن کي پريشان ڪرڻ ۽ ظاهر ڪرڻ لاءِ پنهنجا پير دٻائي سگهن ٿا.<ref name="Archibald-2020" /> === نسل === اولهه آفريڪي ڪاري تاج واري ڪرين لاءِ مئي کان ڊسمبر تائين ۽ سوڊان ڪاري تاج واري ڪرين لاءِ جولاءِ کان جنوري تائين نسل پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref name="Meles-2019" /> نسل جي وقت لاءِ حدون وسيع آهن ڇاڪاڻ ته نسل جي ڪاميابي گندي ۽ خشڪ موسمن ۽ ماحول جي مناسبيت تي منحصر آهي.<ref name="Aynalem" /> ڪاري تاج واري ڪرين جو تعداد خشڪ موسم ۾ چوٽي تي هوندو جتي ٻڪرين ۾ ڪيترائي سو فرد شامل ٿي سگهن ٿا. اهي ايندڙ نسل جي موسم شروع ٿيڻ کان اڳ هن طريقي سان گڏ ٿيندا آهن، جيڪو نوجوان ڪرين کي ٻين نوجوان ڌڻن سان ضم ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو جيڪي اڃا تائين 3-5 سالن جي پهرين نسل جي عمر تائين نه پهتا آهن. نسل جي موسم ۾، ڪاري تاج واري ڪرين عام طور تي جوڙن ۾ مليا آهن پر 20 فردن تائين جي گروپن ۾ پڻ ڏٺا ويندا آهن. <ref name="Aynalem" /> گھڻا (69-109 ملي ميٽر x 71-140 ملي ميٽر قطر جو بنياد) گھڻ آبي زمينن جي اندر يا ڪنارن تي ٺهيل آهن ۽ گھاس ۽ سيج سان ٺهيل آهن جيڪي گول پليٽ فارمن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. کاڌي جي دستيابي ۽ پناهه جي حوالي سان انهن جي موقعي پرست طبيعت جي ڪري، ڪاري تاج واري ڪرين موسم سان مطابق پنهنجي آکيري جي جڳهن کي تبديل ڪري سگهن ٿيون. ڪاري تاج واري ڪرين (Black-crowned Crane) جي هڪ دفعي ڏنل آنن جو تعداد 1 کان 3 هوندو آهي، جن مان هر هڪ جو وزن 122 کان 168 گرام (4.3 کان 5.9 آونس) هوندو آهي. نر ۽ مادي ٻئي ملي ڪري آنن تي ويهندا (اُڀاريندا) آهن، جنهن ۾ 28 کان 31 ڏينهن لڳندا آهن. جڏهن مادي کاڌي جي ڳولا ۾ ويندي آهي، ته نر آشياني جي ويجهو وڻن تي پهرو ڏيندو آهي، ته جيئن ڪنهن به خطري جي صورت ۾ خبردار ڪري سگهي. ٻچا آنن مان نڪرڻ جي ٻئي ڏينهن ئي پنهنجي والدين سان گڏ گاهه وارن علائقن ۾ کاڌي جي ڳولا لاءِ نڪري پوندا آهن. اهي 60 کان 100 ڏينهن جي عمر ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Archibald-2020" /> ==تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:يوگنڊا جون قومي علامتون]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] [[زمرو:قومي علامتون]] ti3hsegzkpg6hzq8b718663was77zvh 427055 427054 2026-11-01T15:53:14Z Memon2025 21315 /* رويو */ 427055 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪارو تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. <ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref> <ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== ڪارو تاج وارو ٻگهه آفريڪا جي ساحيل (<small>Sahel</small>) ۽ سوڊان جي سوانا وارن علائقن ۾ ملي ٿي. هي پکي کليل علائقن ۾، جهڙوڪ گاهه جا ميدان، گهٽ اونهائي وارا آبي علائقا، دلدلون ۽ ڍنڍن توڙي دريائن جا ڪنارن تي رهندو آهي.<ref name="Aticho-2018">{{Cite journal|last1=Aticho |first1=Abebayehu |last2=Gemeda |first2=Dessalegn Obsi |last3=Feyssa |first3=Debela Hunde |last4=Jiru |first4=Dereje Bekele |last5=Beyene |first5=Abebe |last6=Seyoum |first6=Dinberu |last7=Snelder |first7=Denyse J. |last8=Feyisa |first8=Gudina Legese |last9=Aynalem |first9=Shimelis |last10=Archibald |first10=George |last11=Gutema |first11=Tariku Mekonnen |year=2018|title=Assessment of black crowned crane and wattled crane population and spatiotemporal distribution in Jimma Zone, Southwest Ethiopia|journal=Global Ecology and Conservation|volume=16|article-number=e00459|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00459|doi-access=free|bibcode=2018GEcoC..1600459A |hdl=1871.1/06a3b208-208d-4e3c-9256-b33d59056a48 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tréca|first=Bernard|date=1993|title=Wetland habitats for black crowned cranes in West and Central Africa|url=https://www.savingcranes.org/wp-content/uploads/2008/05/africa_crane_and_wetland_workshop_combined.pdf|journal=Proceedings 1993 African Crane and Wetland Training Workshop|pages=99–101|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016205902/https://www.savingcranes.org/wp-content/uploads/2008/05/africa_crane_and_wetland_workshop_combined.pdf|archive-date=16 October 2020}}</ref> اهو وڻن تي به آرام ڪندو يا رات گذاريندو آهي. ان جي پکيڙ اولهه آفريڪا ۾ سينيگال بيسن ۽ گني-بسائو جي علائقن کان وٺي، اوڀر آفريڪا ۾ ايٿوپيا جي مٿانهين علائقن ۽ ڏکڻ-اولهه رفٽ وادي تائين آهي. هن پکيءَ جي هڪ قسم، "بئلياريڪا پاوونينا پاوونينا" (<small>Balearica</small> <small>pavonina</small> <small>pavonina</small>)، جو مسڪن هن علائقي جو اولهه وارو حصو آهي، جڏهن ته ٻيو قسم، "بئلياريڪا پاوونينا سيسلياء" (<small>Balearica</small> <small>pavonina</small> <small>ceciliae</small>)، اوڀر طرف ملي ٿو، جنهن جو سڀ کان وڏو تعداد سوڊان ۾ موجود آهي.<ref name="Meles-2019">{{Cite journal|last1=Meles |first1=Seyoum Kiros |last2=Gemeda |first2=Dessalegn Obsi|year=2019|title=Effects of habitat loss and human influence on the survival of black-crowned cranes in Africa|url=https://www.researchgate.net/publication/332112523|journal=Journal of Degraded and Mining Lands Management|volume=6|issue=3|pages=1705–1711|doi=10.15243/jdmlm.2019.063.1705|doi-access=free}}</ref> ==رويو== [[File:Balearica_pavonina2.ogv|thumb|"ڊزني جي انيمل ڪنگڊم" ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه]] === آواز === ڪارو تاج وارو ٻگهه جي آواز کي عام طور تي گهٽ-پچ ۽ نرم "هونڪ" ۽ "ڪا-وونڪ ڪا-وونڪ ڪا-وونڪ" اظهار جي طور تي بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /><ref name="Walkinshaw-1964" /> === غذا === ڪارو تاج وارو ٻگهه عام طور تي کارائيندڙ آهن، جن جي غذا ۾ ٽِڊڙي ۽ مک جهڙا حشرات شامل آهن؛ ٻيا غير فقاري جانور، جهڙوڪ [[مولسڪا|مولسڪ]]، مليپيڊس ۽ ڪرسٽيشين؛ [[مڇي]]، ايمفيبين ۽ ننڍا رينگڻ شامل آهن.<ref name="Archibald-2020" /> اهي گهڻو ڪري خشڪ موسم کان سواءِ ويٽ لينڊ ۾ رهائش پذير هوندا ۽ ڪڏهن ڪڏهن ننڍن ۽ سڪل گاهه ۾ يا چوپائي مال جي مٿانهين علائقن ۾ چارا ڪندا جتي حشرات جو تعداد وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="Meles-2019" /> ڪارو تاج وارو ٻگهه فصلن ۾ به چارا ڪري سگهن ٿا ۽ چانورن، مکڻ، ٽيف، باجرا، چڻا ۽ دال کائي سگهن ٿا.<ref name="Aynalem">{{Cite journal|last1=Aynalem |first1=S. |last2=Nowald |first2=G. |last3=Schröder |first3=W. |title=Biology and Ecology of Cranes: Wattled Cranes (Grus carunculatus), Blackcrowned Cranes (Balearica pavonina), and Eurasian Cranes (Grus grus) at Lake Tana, Ethiopia |url=https://www.researchgate.net/publication/272492001 |journal=Proceedings of the VIIth Crane Conference}}</ref> اهي ڪڏهن ڪڏهن کاڌي لاءِ کوٽندا پر ان کي مٿاڇري تان ڇڪيندا. کوٽڻ جي متبادل طور، اهي مٽي ۾ غير فقاري جانورن کي پريشان ڪرڻ ۽ ظاهر ڪرڻ لاءِ پنهنجا پير دٻائي سگهن ٿا.<ref name="Archibald-2020" /> === نسل === اولهه آفريڪي ڪارو تاج وارو ٻگهه مئي کان ڊسمبر تائين ۽ سوڊاني ڪارو تاج وارو ٻگهه جولاءِ کان جنوري تائين نسل پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref name="Meles-2019" /> نسل جي وقت لاءِ حدون وسيع آهن ڇاڪاڻ ته نسل جي ڪاميابي گندي ۽ خشڪ موسمن ۽ ماحول جي مناسبيت تي منحصر آهي.<ref name="Aynalem" /> ڪارو تاج وارو ٻگهه جو تعداد خشڪ موسم ۾ چوٽي تي هوندو جتي ٻڪرين ۾ ڪيترائي سو فرد شامل ٿي سگهن ٿا. اهي ايندڙ نسل جي موسم شروع ٿيڻ کان اڳ هن طريقي سان گڏ ٿيندا آهن، جيڪو نوجوان ٻگهه کي ٻين نوجوان ڌڻن سان ضم ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو جيڪي اڃا تائين 3-5 سالن جي پهرين نسل جي عمر تائين نه پهتا آهن. نسل جي موسم ۾، ڪاري تاج واري ڪرين عام طور تي جوڙن ۾ مليا آهن پر 20 فردن تائين جي گروپن ۾ پڻ ڏٺا ويندا آهن. <ref name="Aynalem" /> گھڻا (69-109 ملي ميٽر x 71-140 ملي ميٽر قطر جو بنياد) گھڻ آبي زمينن جي اندر يا ڪنارن تي ٺهيل آهن ۽ گھاس ۽ سيج سان ٺهيل آهن جيڪي گول پليٽ فارمن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. کاڌي جي دستيابي ۽ پناهه جي حوالي سان انهن جي موقعي پرست طبيعت جي ڪري، ڪاري تاج واري ڪرين موسم سان مطابق پنهنجي آکيري جي جڳهن کي تبديل ڪري سگهن ٿيون. ڪارو تاج وارو ٻگهه جي هڪ دفعي ڏنل آنن جو تعداد 1 کان 3 هوندو آهي، جن مان هر هڪ جو وزن 122 کان 168 گرام (4.3 کان 5.9 آونس) هوندو آهي. نر ۽ مادي ٻئي ملي ڪري آنن تي ويهندا (اُڀاريندا) آهن، جنهن ۾ 28 کان 31 ڏينهن لڳندا آهن. جڏهن مادي کاڌي جي ڳولا ۾ ويندي آهي، ته نر آشياني جي ويجهو وڻن تي پهرو ڏيندو آهي، ته جيئن ڪنهن به خطري جي صورت ۾ خبردار ڪري سگهي. ٻچا آنن مان نڪرڻ جي ٻئي ڏينهن ئي پنهنجي والدين سان گڏ گاهه وارن علائقن ۾ کاڌي جي ڳولا لاءِ نڪري پوندا آهن. اهي 60 کان 100 ڏينهن جي عمر ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Archibald-2020" /> ==تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:يوگنڊا جون قومي علامتون]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] [[زمرو:قومي علامتون]] iwzouwpsdbtm20fe62e4n1e6f90a9u7 427056 427055 2026-11-01T15:54:49Z Memon2025 21315 /* تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا */ 427056 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Other uses|تاج وارو ٻگهه}} {{Speciesbox | image = Black Crowned Crane 1194px.jpg | image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | genus = Balearica | species = pavonina | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&nbsp;1758}} | range_map = Balearica pavonina dist.jpg }} '''ڪارو تاج وارو ٻگهه''' (<small>black crowned crane،</small> سائنسي نالو: <small>Balearica pavonina</small>) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري ٻگهه سان گڏ، "گروڊاءِ" (<small>Gruidae</small>) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو. ==درجه بندي== ڪارو تاج وارو ٻگهه کي <small>1758</small>ع ۾ سويڊن جي قدرتي ماهر [[ڪارل لينيئس|ڪارل لينيئ]] پنهنجي ڪتاب "سسٽما نيچرا" جي ڏهين ايڊيشن ۾ باضابطه طور تي بيان ڪيو هو. هن ان کي ترتيبي نسل ۾ ۽ بڳهن سان گڏ رکيو ۽ ٻہ نالي وارو نالو آرڊيا پاوونينا ايجاد ڪيو. هن قسم جي جڳهه کي صرف "آفريڪا" طور بيان ڪيو. <ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}</ref> <ref>{{cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}</ref> لينيئ اڳوڻن ليکڪن جو حوالو ڏنو، جن ۾ انگريز فطرت پسند جارج ايڊورڊز شامل هو، جنهن سال <small>1751</small>ع ۾ پنهنجي ڪتاب " آ نيچرل هسٽري آف ان-ڪامن برڊز" (<small>A Natural History</small> <small>of</small> <small>Uncommon</small> <small>Birds</small>) جي چوٿين جلد ۾ "تاج وارو آفريڪي ٻگهه" (<small>Crowned African Crane</small>) جي وضاحت ۽ هٿ سان رنگيل نقاشي شامل ڪئي هئي.<ref name=":1">{{cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}</ref> ڪاري تاج واري ڪرين کي هاڻي سائو تاج وارو ٻگهه سان گڏ بيلاريڪا نسل ۾ رکيو ويو آهي جيڪو 1760ع ۾ فرانسيسي زولوجسٽ مٿرين جيڪس برسن پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref name="ioc">{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}</ref> نسل جو نالو لاطيني بئلياريڪس مان آهي جنهن جي معنيٰ آهي "بئليارڪ ٻيٽن جو". مخصوص نالو پاوونينا لاطيني آهي جنهن جي معنيٰ آهي "مور جهڙو" يا "مور جي دم وانگر نموني يا رنگين". <ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}</ref> ٻه ذيلي نوعون تسليم ٿيل آهن:<ref name="ioc" /> * بيليريڪا پاوونينا سيسيلي مچل، پي سي، 1904 - ڏکڻ اولهه [[چاڊ]] کان اولهه [[ايٿوپيا]] کان اتر اولهه [[ڪينيا]] ۽ اتر [[يوگنڊا]] تائين. * بيليريڪا پاوونينا پاوونينا (ڪارل لينيئس، 1758) - [[سينيگال]] ۽ [[گيمبيا]] کان [[چاڊ]] تائين. ==وضاحت== [[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] [[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾، ڪارو تاج وارو ٻگهه]] [[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]] ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.<ref name="Archibald-2020">{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}</ref> قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.<ref name="Walkinshaw-1964">{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}</ref> انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /> ==رهائش ۽ ورڇ== ڪارو تاج وارو ٻگهه آفريڪا جي ساحيل (<small>Sahel</small>) ۽ سوڊان جي سوانا وارن علائقن ۾ ملي ٿي. هي پکي کليل علائقن ۾، جهڙوڪ گاهه جا ميدان، گهٽ اونهائي وارا آبي علائقا، دلدلون ۽ ڍنڍن توڙي دريائن جا ڪنارن تي رهندو آهي.<ref name="Aticho-2018">{{Cite journal|last1=Aticho |first1=Abebayehu |last2=Gemeda |first2=Dessalegn Obsi |last3=Feyssa |first3=Debela Hunde |last4=Jiru |first4=Dereje Bekele |last5=Beyene |first5=Abebe |last6=Seyoum |first6=Dinberu |last7=Snelder |first7=Denyse J. |last8=Feyisa |first8=Gudina Legese |last9=Aynalem |first9=Shimelis |last10=Archibald |first10=George |last11=Gutema |first11=Tariku Mekonnen |year=2018|title=Assessment of black crowned crane and wattled crane population and spatiotemporal distribution in Jimma Zone, Southwest Ethiopia|journal=Global Ecology and Conservation|volume=16|article-number=e00459|doi=10.1016/j.gecco.2018.e00459|doi-access=free|bibcode=2018GEcoC..1600459A |hdl=1871.1/06a3b208-208d-4e3c-9256-b33d59056a48 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tréca|first=Bernard|date=1993|title=Wetland habitats for black crowned cranes in West and Central Africa|url=https://www.savingcranes.org/wp-content/uploads/2008/05/africa_crane_and_wetland_workshop_combined.pdf|journal=Proceedings 1993 African Crane and Wetland Training Workshop|pages=99–101|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016205902/https://www.savingcranes.org/wp-content/uploads/2008/05/africa_crane_and_wetland_workshop_combined.pdf|archive-date=16 October 2020}}</ref> اهو وڻن تي به آرام ڪندو يا رات گذاريندو آهي. ان جي پکيڙ اولهه آفريڪا ۾ سينيگال بيسن ۽ گني-بسائو جي علائقن کان وٺي، اوڀر آفريڪا ۾ ايٿوپيا جي مٿانهين علائقن ۽ ڏکڻ-اولهه رفٽ وادي تائين آهي. هن پکيءَ جي هڪ قسم، "بئلياريڪا پاوونينا پاوونينا" (<small>Balearica</small> <small>pavonina</small> <small>pavonina</small>)، جو مسڪن هن علائقي جو اولهه وارو حصو آهي، جڏهن ته ٻيو قسم، "بئلياريڪا پاوونينا سيسلياء" (<small>Balearica</small> <small>pavonina</small> <small>ceciliae</small>)، اوڀر طرف ملي ٿو، جنهن جو سڀ کان وڏو تعداد سوڊان ۾ موجود آهي.<ref name="Meles-2019">{{Cite journal|last1=Meles |first1=Seyoum Kiros |last2=Gemeda |first2=Dessalegn Obsi|year=2019|title=Effects of habitat loss and human influence on the survival of black-crowned cranes in Africa|url=https://www.researchgate.net/publication/332112523|journal=Journal of Degraded and Mining Lands Management|volume=6|issue=3|pages=1705–1711|doi=10.15243/jdmlm.2019.063.1705|doi-access=free}}</ref> ==رويو== [[File:Balearica_pavonina2.ogv|thumb|"ڊزني جي انيمل ڪنگڊم" ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه]] === آواز === ڪارو تاج وارو ٻگهه جي آواز کي عام طور تي گهٽ-پچ ۽ نرم "هونڪ" ۽ "ڪا-وونڪ ڪا-وونڪ ڪا-وونڪ" اظهار جي طور تي بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="Archibald-2020" /><ref name="Walkinshaw-1964" /> === غذا === ڪارو تاج وارو ٻگهه عام طور تي کارائيندڙ آهن، جن جي غذا ۾ ٽِڊڙي ۽ مک جهڙا حشرات شامل آهن؛ ٻيا غير فقاري جانور، جهڙوڪ [[مولسڪا|مولسڪ]]، مليپيڊس ۽ ڪرسٽيشين؛ [[مڇي]]، ايمفيبين ۽ ننڍا رينگڻ شامل آهن.<ref name="Archibald-2020" /> اهي گهڻو ڪري خشڪ موسم کان سواءِ ويٽ لينڊ ۾ رهائش پذير هوندا ۽ ڪڏهن ڪڏهن ننڍن ۽ سڪل گاهه ۾ يا چوپائي مال جي مٿانهين علائقن ۾ چارا ڪندا جتي حشرات جو تعداد وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="Meles-2019" /> ڪارو تاج وارو ٻگهه فصلن ۾ به چارا ڪري سگهن ٿا ۽ چانورن، مکڻ، ٽيف، باجرا، چڻا ۽ دال کائي سگهن ٿا.<ref name="Aynalem">{{Cite journal|last1=Aynalem |first1=S. |last2=Nowald |first2=G. |last3=Schröder |first3=W. |title=Biology and Ecology of Cranes: Wattled Cranes (Grus carunculatus), Blackcrowned Cranes (Balearica pavonina), and Eurasian Cranes (Grus grus) at Lake Tana, Ethiopia |url=https://www.researchgate.net/publication/272492001 |journal=Proceedings of the VIIth Crane Conference}}</ref> اهي ڪڏهن ڪڏهن کاڌي لاءِ کوٽندا پر ان کي مٿاڇري تان ڇڪيندا. کوٽڻ جي متبادل طور، اهي مٽي ۾ غير فقاري جانورن کي پريشان ڪرڻ ۽ ظاهر ڪرڻ لاءِ پنهنجا پير دٻائي سگهن ٿا.<ref name="Archibald-2020" /> === نسل === اولهه آفريڪي ڪارو تاج وارو ٻگهه مئي کان ڊسمبر تائين ۽ سوڊاني ڪارو تاج وارو ٻگهه جولاءِ کان جنوري تائين نسل پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref name="Meles-2019" /> نسل جي وقت لاءِ حدون وسيع آهن ڇاڪاڻ ته نسل جي ڪاميابي گندي ۽ خشڪ موسمن ۽ ماحول جي مناسبيت تي منحصر آهي.<ref name="Aynalem" /> ڪارو تاج وارو ٻگهه جو تعداد خشڪ موسم ۾ چوٽي تي هوندو جتي ٻڪرين ۾ ڪيترائي سو فرد شامل ٿي سگهن ٿا. اهي ايندڙ نسل جي موسم شروع ٿيڻ کان اڳ هن طريقي سان گڏ ٿيندا آهن، جيڪو نوجوان ٻگهه کي ٻين نوجوان ڌڻن سان ضم ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو جيڪي اڃا تائين 3-5 سالن جي پهرين نسل جي عمر تائين نه پهتا آهن. نسل جي موسم ۾، ڪاري تاج واري ڪرين عام طور تي جوڙن ۾ مليا آهن پر 20 فردن تائين جي گروپن ۾ پڻ ڏٺا ويندا آهن. <ref name="Aynalem" /> گھڻا (69-109 ملي ميٽر x 71-140 ملي ميٽر قطر جو بنياد) گھڻ آبي زمينن جي اندر يا ڪنارن تي ٺهيل آهن ۽ گھاس ۽ سيج سان ٺهيل آهن جيڪي گول پليٽ فارمن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. کاڌي جي دستيابي ۽ پناهه جي حوالي سان انهن جي موقعي پرست طبيعت جي ڪري، ڪاري تاج واري ڪرين موسم سان مطابق پنهنجي آکيري جي جڳهن کي تبديل ڪري سگهن ٿيون. ڪارو تاج وارو ٻگهه جي هڪ دفعي ڏنل آنن جو تعداد 1 کان 3 هوندو آهي، جن مان هر هڪ جو وزن 122 کان 168 گرام (4.3 کان 5.9 آونس) هوندو آهي. نر ۽ مادي ٻئي ملي ڪري آنن تي ويهندا (اُڀاريندا) آهن، جنهن ۾ 28 کان 31 ڏينهن لڳندا آهن. جڏهن مادي کاڌي جي ڳولا ۾ ويندي آهي، ته نر آشياني جي ويجهو وڻن تي پهرو ڏيندو آهي، ته جيئن ڪنهن به خطري جي صورت ۾ خبردار ڪري سگهي. ٻچا آنن مان نڪرڻ جي ٻئي ڏينهن ئي پنهنجي والدين سان گڏ گاهه وارن علائقن ۾ کاڌي جي ڳولا لاءِ نڪري پوندا آهن. اهي 60 کان 100 ڏينهن جي عمر ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Archibald-2020" /> ==تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا== سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ٻگهه کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. ==ثقافت ۾== ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ==گيلري== <gallery> File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight File:Balearica pavonina1.jpg Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}} |File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina''] *[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane] *[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]] {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q379761}} [[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]] [[زمرو:ٻگهه]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:يوگنڊا جون قومي علامتون]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] [[زمرو:قومي علامتون]] thfq8qfvy278o7gg96vm0ox1z38lq6f 0 105142 426985 426873 2026-11-01T13:16:08Z Xqbot 776 Fixing double redirect from [[ڪاري تاج وارو ٻگهه]] to [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] 426985 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] h0gg5n9bkydazlxkf7u254x9mlironk 0 105146 426987 426871 2026-11-01T13:16:13Z Xqbot 776 Fixing double redirect from [[ڪاري تاج وارو ٻگهه]] to [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] 426987 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] h0gg5n9bkydazlxkf7u254x9mlironk 14 105150 427002 426892 2026-11-01T13:51:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 427002 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1758ع]] [[زمرو:پکي بلحاظ سڃاڻپ جو سال]] l9n6yod09h0rgjr03zxsp50f982uula 10 105151 427027 426928 2026-11-01T14:17:18Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[سانچو:Main]] to [[سانچو:اصل مضمون]] 427027 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سانچو:اصل مضمون]] 04i7rb1c88nbce4l52kcuxb7utr9250 0 105154 426977 2026-11-01T12:39:32Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[محمد نگڙ]] کي [[محمد نگر]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 426977 wikitext text/x-wiki #چوريو [[محمد نگر]] ldhoj364qs260xryqd3uvv70isj09kq 0 105155 426983 2026-11-01T13:13:15Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ڪاري تاج وارو ٻگهه]] کي [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] ڏانھن چوريو 426983 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] h0gg5n9bkydazlxkf7u254x9mlironk 14 105156 426988 2026-11-01T13:16:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:قومي علامتون]] 426988 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:قومي علامتون]] f0a4mhnvhcyz58vh6q82b609xrm0l34 14 105157 427003 2026-11-01T13:52:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پکي]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سال]] 427003 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکي]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سال]] mv30y7uivi64crymn4d2h4qf5as7465 14 105158 427006 2026-11-01T13:53:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 427006 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 427007 427006 2026-11-01T13:53:51Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اڻويھين صدي جا سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427007 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] npzpf2on6xtyq0xjgyy18hhs0xllt2u 427008 427007 2026-11-01T13:54:04Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427008 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq 14 105159 427011 2026-11-01T13:56:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پکي]] 427011 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکي]] 3izjti8zacnu40lr1ts532ov0faubiu 427012 427011 2026-11-01T13:57:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٽيڪسانومي (حيوانات)]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427012 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ٽيڪسانومي (حيوانات)]] rzfq0vovc6oauq5frbpse3avt7cx7j5 0 105160 427035 2026-11-01T14:35:04Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/11603224|بڑا لم ڈھینگ]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 427035 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="IUCN">{{cite iucn |author1=BirdLife International |author-link=BirdLife International |title=''Phoenicopterus roseus'' |amends=2018 |date=2019 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22697360A155527405.en |access-date=15 February 2022|زبان=en}}</ref>|status2=CITES_A2|status2_system=CITES|status2_ref=<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Appendices {{!}} CITES|یوآرایل=https://cites.org/eng/app/appendices.php|تاریخ رسائی=2022-01-14|ویب گاہ=cites.org|زبان=en}}</ref>|image=010 Greater flamingos male and female in the Camargue during mating season Photo by Giles Laurent.jpg|image_caption=نر ۽ مادي|image2=Phoenicopterus roseus (Rosaflamingo - Greater Flamingo) — Weltvogelpark Walsrode 2013.ogg|image2_caption=آواز|genus=Phoenicopterus|species=roseus|authority=پلاس، 1811ع}} '''وڏو راج هنس''' (<small>Greater flamingo</small>)، ڪجهه آفريقي ملڪن، ڏکڻ ايشيا ۾ هندستان ۽ پاڪستان سميت ۽ ڏکڻ يورپي ملڪن جهڙوڪ اسپين، پرتگال، فرانس، البانيا وغيره ۾ ملي ٿو. اهو پنج فوٽ ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ چار ڪلوگرام وزن تائين وڌي سگهي ٿو. ان جو رنگ اڇو-گلابي آهي ۽ ان کي انگريزي کان سواءِ ٻين ٻولين ۾، گلاب جي گل جي رنگ جي حوالي سان، "گلابي راج هنس" سڏيو ويندو آهي. ان جي ٻارن جو رنگ اڇو هوندو آهي، جيڪا وقت سان گڏ گلابي ٿي ويندو آهي. هن وڏي راج هنس جو سٺ سالن تائين جيئرو رهڻ جو رڪارڊ ڪيو ويو آهي. سڀئي راج هنس جو تعلق پکين جي خاندان، "<small>'''فينيڪوپيٽيريڊي'''</small>" سان آهي. adys21qpsab6xkg772yueezps0ffebv 427036 427035 2026-11-01T14:35:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پکي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427036 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="IUCN">{{cite iucn |author1=BirdLife International |author-link=BirdLife International |title=''Phoenicopterus roseus'' |amends=2018 |date=2019 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22697360A155527405.en |access-date=15 February 2022|زبان=en}}</ref>|status2=CITES_A2|status2_system=CITES|status2_ref=<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Appendices {{!}} CITES|یوآرایل=https://cites.org/eng/app/appendices.php|تاریخ رسائی=2022-01-14|ویب گاہ=cites.org|زبان=en}}</ref>|image=010 Greater flamingos male and female in the Camargue during mating season Photo by Giles Laurent.jpg|image_caption=نر ۽ مادي|image2=Phoenicopterus roseus (Rosaflamingo - Greater Flamingo) — Weltvogelpark Walsrode 2013.ogg|image2_caption=آواز|genus=Phoenicopterus|species=roseus|authority=پلاس، 1811ع}} '''وڏو راج هنس''' (<small>Greater flamingo</small>)، ڪجهه آفريقي ملڪن، ڏکڻ ايشيا ۾ هندستان ۽ پاڪستان سميت ۽ ڏکڻ يورپي ملڪن جهڙوڪ اسپين، پرتگال، فرانس، البانيا وغيره ۾ ملي ٿو. اهو پنج فوٽ ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ چار ڪلوگرام وزن تائين وڌي سگهي ٿو. ان جو رنگ اڇو-گلابي آهي ۽ ان کي انگريزي کان سواءِ ٻين ٻولين ۾، گلاب جي گل جي رنگ جي حوالي سان، "گلابي راج هنس" سڏيو ويندو آهي. ان جي ٻارن جو رنگ اڇو هوندو آهي، جيڪا وقت سان گڏ گلابي ٿي ويندو آهي. هن وڏي راج هنس جو سٺ سالن تائين جيئرو رهڻ جو رڪارڊ ڪيو ويو آهي. سڀئي راج هنس جو تعلق پکين جي خاندان، "<small>'''فينيڪوپيٽيريڊي'''</small>" سان آهي. [[زمرو:پکي]] g5qzjp9h9ts67w6p2t2gq6opp0pakz9 427037 427036 2026-11-01T14:35:57Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پکين جا خاندان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427037 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="IUCN">{{cite iucn |author1=BirdLife International |author-link=BirdLife International |title=''Phoenicopterus roseus'' |amends=2018 |date=2019 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22697360A155527405.en |access-date=15 February 2022|زبان=en}}</ref>|status2=CITES_A2|status2_system=CITES|status2_ref=<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Appendices {{!}} CITES|یوآرایل=https://cites.org/eng/app/appendices.php|تاریخ رسائی=2022-01-14|ویب گاہ=cites.org|زبان=en}}</ref>|image=010 Greater flamingos male and female in the Camargue during mating season Photo by Giles Laurent.jpg|image_caption=نر ۽ مادي|image2=Phoenicopterus roseus (Rosaflamingo - Greater Flamingo) — Weltvogelpark Walsrode 2013.ogg|image2_caption=آواز|genus=Phoenicopterus|species=roseus|authority=پلاس، 1811ع}} '''وڏو راج هنس''' (<small>Greater flamingo</small>)، ڪجهه آفريقي ملڪن، ڏکڻ ايشيا ۾ هندستان ۽ پاڪستان سميت ۽ ڏکڻ يورپي ملڪن جهڙوڪ اسپين، پرتگال، فرانس، البانيا وغيره ۾ ملي ٿو. اهو پنج فوٽ ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ چار ڪلوگرام وزن تائين وڌي سگهي ٿو. ان جو رنگ اڇو-گلابي آهي ۽ ان کي انگريزي کان سواءِ ٻين ٻولين ۾، گلاب جي گل جي رنگ جي حوالي سان، "گلابي راج هنس" سڏيو ويندو آهي. ان جي ٻارن جو رنگ اڇو هوندو آهي، جيڪا وقت سان گڏ گلابي ٿي ويندو آهي. هن وڏي راج هنس جو سٺ سالن تائين جيئرو رهڻ جو رڪارڊ ڪيو ويو آهي. سڀئي راج هنس جو تعلق پکين جي خاندان، "<small>'''فينيڪوپيٽيريڊي'''</small>" سان آهي. [[زمرو:پکي]] [[زمرو:پکين جا خاندان]] 6kc10s137kesvw7ft3x7c3ncp867wd6 427038 427037 2026-11-01T14:37:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 427038 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="IUCN">{{cite iucn |author1=BirdLife International |author-link=BirdLife International |title=''Phoenicopterus roseus'' |amends=2018 |date=2019 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22697360A155527405.en |access-date=15 February 2022|زبان=en}}</ref>|status2=CITES_A2|status2_system=CITES|status2_ref=<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Appendices {{!}} CITES|یوآرایل=https://cites.org/eng/app/appendices.php|تاریخ رسائی=2022-01-14|ویب گاہ=cites.org|زبان=en}}</ref>|image=010 Greater flamingos male and female in the Camargue during mating season Photo by Giles Laurent.jpg|image_caption=نر ۽ مادي|image2=Phoenicopterus roseus (Rosaflamingo - Greater Flamingo) — Weltvogelpark Walsrode 2013.ogg|image2_caption=آواز|genus=Phoenicopterus|species=roseus|authority=پلاس، 1811ع}} '''وڏو راج هنس''' (<small>Greater flamingo</small>)، ڪجهه آفريقي ملڪن، ڏکڻ ايشيا ۾ هندستان ۽ پاڪستان سميت ۽ ڏکڻ يورپي ملڪن جهڙوڪ اسپين، پرتگال، فرانس، البانيا وغيره ۾ ملي ٿو. اهو پنج فوٽ ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ چار ڪلوگرام وزن تائين وڌي سگهي ٿو. ان جو رنگ اڇو-گلابي آهي ۽ ان کي انگريزي کان سواءِ ٻين ٻولين ۾، گلاب جي گل جي رنگ جي حوالي سان، "گلابي راج هنس" سڏيو ويندو آهي. ان جي ٻارن جو رنگ اڇو هوندو آهي، جيڪا وقت سان گڏ گلابي ٿي ويندو آهي. هن وڏي راج هنس جو سٺ سالن تائين جيئرو رهڻ جو رڪارڊ ڪيو ويو آهي. سڀئي راج هنس جو تعلق پکين جي خاندان، "<small>'''فينيڪوپيٽيريڊي'''</small>" سان آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڏو راج هنس]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:فينيڪوپيٽيريڊي]] q17mw2v00wcic90eq7nri8rk1mmwlhy 427040 427038 2026-11-01T14:39:30Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 427040 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="IUCN">{{cite iucn |author1=BirdLife International |author-link=BirdLife International |title=''Phoenicopterus roseus'' |amends=2018 |date=2019 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22697360A155527405.en |access-date=15 February 2022|زبان=en}}</ref>|status2=CITES_A2|status2_system=CITES|status2_ref=<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Appendices {{!}} CITES|یوآرایل=https://cites.org/eng/app/appendices.php|تاریخ رسائی=2022-01-14|ویب گاہ=cites.org|زبان=en}}</ref>|image=010 Greater flamingos male and female in the Camargue during mating season Photo by Giles Laurent.jpg|image_caption=نر ۽ مادي|image2=Phoenicopterus roseus (Rosaflamingo - Greater Flamingo) — Weltvogelpark Walsrode 2013.ogg|image2_caption=آواز|genus=Phoenicopterus|species=roseus|authority=پلاس، 1811ع}} '''وڏو راج هنس''' (<small>Greater flamingo</small>)، ڪجهه آفريقي ملڪن، ڏکڻ ايشيا ۾ هندستان ۽ پاڪستان سميت ۽ ڏکڻ يورپي ملڪن جهڙوڪ اسپين، پرتگال، فرانس، البانيا وغيره ۾ ملي ٿو. اهو پنج فوٽ ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ چار ڪلوگرام وزن تائين وڌي سگهي ٿو. ان جو رنگ اڇو-گلابي آهي ۽ ان کي انگريزي کان سواءِ ٻين ٻولين ۾، گلاب جي گل جي رنگ جي حوالي سان، "گلابي راج هنس" سڏيو ويندو آهي. ان جي ٻارن جو رنگ اڇو هوندو آهي، جيڪا وقت سان گڏ گلابي ٿي ويندو آهي. هن وڏي راج هنس جو سٺ سالن تائين جيئرو رهڻ جو رڪارڊ ڪيو ويو آهي. سڀئي راج هنس جو تعلق پکين جي خاندان، "<small>'''فينيڪوپيٽيريڊي'''</small>" سان آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڏو راج هنس]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:فليمنگو]] [[زمرو:ڦئنيڪاپٽيريڊائي]] rdoyckz759o0tu2fcdq0x63r44iicns 14 105161 427039 2026-11-01T14:38:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پکين جا خاندان]] 427039 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکين جا خاندان]] ed8cksjq1hjh99yblgvgpm0lp38seq7 14 105162 427041 2026-11-01T14:40:04Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فليمنگو]] [[زمرو:ڦئنيڪاپٽيريڊائي]] 427041 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فليمنگو]] [[زمرو:ڦئنيڪاپٽيريڊائي]] hzzqf3j9b3dcaz63tz2e7pxpu2l0650 0 105163 427044 2026-11-01T15:00:03Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1378638033|Arabian oryx]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 427044 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=عربي ٽاڪرو ٻڪرو<br> Arabian oryx|status=VU|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Oryx leucoryx'' |author=IUCN SSC Antelope Specialist Group |date=2017 |article-number=e.T15569A50191626 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-2.RLTS.T15569A50191626.en |access-date=16 January 2022}}</ref>|status2=CITES_A1|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name=iucn/>|image=Arabian oryx (oryx leucoryx).jpg|image_caption=دبئي ريگستان محفوظ علائقي ۾ هڪ نر|taxon=Oryx leucoryx|authority=([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1777)}} '''عربي ٽاڪرو ٻڪرو''' (<small>Arabian Oryx</small>؛ سائنسي نالو: اوريڪس ليوڪوريڪس) هڪ وچولي سائيز جو هرڻ آهي جنهن جي ڪلهي تي هڪ واضح ڌڪ، ڊگها، سڌا سڱ ۽ هڪ ٽُفٽ ٿيل پڇ هوندي آهي. <ref name="talbot_1960">{{Cite book |last=Talbot |first=L. M. |title=A Look at Threatened Species |publisher=The Fauna Preservation Society |year=1960 |pages=84–91 |author-link=Lee M. Talbot}}</ref> هي هڪ بووڊ آهي ۽ ''اوريڪس'' نسل جو سڀ کان ننڍو ميمبر آهي، جيڪو [[عرب جزيري نما|عربي جزيره نما]] جي ريگستاني ۽ ميداني علائقن جو رهواسي آهي. عربي اوريڪس 1970ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ جهنگلن م ختم ٿي چڪو هو، پر چڙيا گهرن ۽ خانگي ذخيرن ۾ محفوظ هو ۽ 1980ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيھر متعارف ڪرايو ويو. سال 1986ع ۾، عربين اوريڪس کي IUCN ريڊ لسٽ تي [[خطري ھيٺ جنسون|خطري ھيٺ جنس]] جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو ۽ سال 2011ع ۾، اهو پهريون جانور هو جيڪو جهنگلي ۾ ناپيد جي طور تي درج ٿيڻ کان پوءِ [[غير محفوظ نوعون|غير محفوظ نوع]] جي حيثيت ۾ واپس آيو. اهو CITES ضميمه I ۾ درج ٿيل آهي. سال 2016ع ۾، آبادي جو اندازو جهنگل ۾ 1,220 فردن تي لڳايو ويو، جنهن ۾ 850 بالغ فرد شامل هئا، ۽ سڄي دنيا ۾ 6,000کان 7,000 نجي ذخيرن ۾ هئا. 0viqf5ljd01lwpopid96rl8i6ir9vt7 427045 427044 2026-11-01T15:01:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مماليا جا عام نالا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427045 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=عربي ٽاڪرو ٻڪرو<br> Arabian oryx|status=VU|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Oryx leucoryx'' |author=IUCN SSC Antelope Specialist Group |date=2017 |article-number=e.T15569A50191626 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-2.RLTS.T15569A50191626.en |access-date=16 January 2022}}</ref>|status2=CITES_A1|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name=iucn/>|image=Arabian oryx (oryx leucoryx).jpg|image_caption=دبئي ريگستان محفوظ علائقي ۾ هڪ نر|taxon=Oryx leucoryx|authority=([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1777)}} '''عربي ٽاڪرو ٻڪرو''' (<small>Arabian Oryx</small>؛ سائنسي نالو: اوريڪس ليوڪوريڪس) هڪ وچولي سائيز جو هرڻ آهي جنهن جي ڪلهي تي هڪ واضح ڌڪ، ڊگها، سڌا سڱ ۽ هڪ ٽُفٽ ٿيل پڇ هوندي آهي. <ref name="talbot_1960">{{Cite book |last=Talbot |first=L. M. |title=A Look at Threatened Species |publisher=The Fauna Preservation Society |year=1960 |pages=84–91 |author-link=Lee M. Talbot}}</ref> هي هڪ بووڊ آهي ۽ ''اوريڪس'' نسل جو سڀ کان ننڍو ميمبر آهي، جيڪو [[عرب جزيري نما|عربي جزيره نما]] جي ريگستاني ۽ ميداني علائقن جو رهواسي آهي. عربي اوريڪس 1970ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ جهنگلن م ختم ٿي چڪو هو، پر چڙيا گهرن ۽ خانگي ذخيرن ۾ محفوظ هو ۽ 1980ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيھر متعارف ڪرايو ويو. سال 1986ع ۾، عربين اوريڪس کي IUCN ريڊ لسٽ تي [[خطري ھيٺ جنسون|خطري ھيٺ جنس]] جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو ۽ سال 2011ع ۾، اهو پهريون جانور هو جيڪو جهنگلي ۾ ناپيد جي طور تي درج ٿيڻ کان پوءِ [[غير محفوظ نوعون|غير محفوظ نوع]] جي حيثيت ۾ واپس آيو. اهو CITES ضميمه I ۾ درج ٿيل آهي. سال 2016ع ۾، آبادي جو اندازو جهنگل ۾ 1,220 فردن تي لڳايو ويو، جنهن ۾ 850 بالغ فرد شامل هئا، ۽ سڄي دنيا ۾ 6,000کان 7,000 نجي ذخيرن ۾ هئا. [[زمرو:مماليا جا عام نالا]] 2ubb9er7la2pm6cwzizc7wnl7vf7cyy 427046 427045 2026-11-01T15:03:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مماليا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427046 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=عربي ٽاڪرو ٻڪرو<br> Arabian oryx|status=VU|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Oryx leucoryx'' |author=IUCN SSC Antelope Specialist Group |date=2017 |article-number=e.T15569A50191626 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-2.RLTS.T15569A50191626.en |access-date=16 January 2022}}</ref>|status2=CITES_A1|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name=iucn/>|image=Arabian oryx (oryx leucoryx).jpg|image_caption=دبئي ريگستان محفوظ علائقي ۾ هڪ نر|taxon=Oryx leucoryx|authority=([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1777)}} '''عربي ٽاڪرو ٻڪرو''' (<small>Arabian Oryx</small>؛ سائنسي نالو: اوريڪس ليوڪوريڪس) هڪ وچولي سائيز جو هرڻ آهي جنهن جي ڪلهي تي هڪ واضح ڌڪ، ڊگها، سڌا سڱ ۽ هڪ ٽُفٽ ٿيل پڇ هوندي آهي. <ref name="talbot_1960">{{Cite book |last=Talbot |first=L. M. |title=A Look at Threatened Species |publisher=The Fauna Preservation Society |year=1960 |pages=84–91 |author-link=Lee M. Talbot}}</ref> هي هڪ بووڊ آهي ۽ ''اوريڪس'' نسل جو سڀ کان ننڍو ميمبر آهي، جيڪو [[عرب جزيري نما|عربي جزيره نما]] جي ريگستاني ۽ ميداني علائقن جو رهواسي آهي. عربي اوريڪس 1970ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ جهنگلن م ختم ٿي چڪو هو، پر چڙيا گهرن ۽ خانگي ذخيرن ۾ محفوظ هو ۽ 1980ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيھر متعارف ڪرايو ويو. سال 1986ع ۾، عربين اوريڪس کي IUCN ريڊ لسٽ تي [[خطري ھيٺ جنسون|خطري ھيٺ جنس]] جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو ۽ سال 2011ع ۾، اهو پهريون جانور هو جيڪو جهنگلي ۾ ناپيد جي طور تي درج ٿيڻ کان پوءِ [[غير محفوظ نوعون|غير محفوظ نوع]] جي حيثيت ۾ واپس آيو. اهو CITES ضميمه I ۾ درج ٿيل آهي. سال 2016ع ۾، آبادي جو اندازو جهنگل ۾ 1,220 فردن تي لڳايو ويو، جنهن ۾ 850 بالغ فرد شامل هئا، ۽ سڄي دنيا ۾ 6,000کان 7,000 نجي ذخيرن ۾ هئا. [[زمرو:مماليا جا عام نالا]] [[زمرو:مماليا]] cqz70mt32gp4mcryil0zqel1qyue8ps 427047 427046 2026-11-01T15:04:14Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عربستان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427047 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=عربي ٽاڪرو ٻڪرو<br> Arabian oryx|status=VU|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Oryx leucoryx'' |author=IUCN SSC Antelope Specialist Group |date=2017 |article-number=e.T15569A50191626 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-2.RLTS.T15569A50191626.en |access-date=16 January 2022}}</ref>|status2=CITES_A1|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name=iucn/>|image=Arabian oryx (oryx leucoryx).jpg|image_caption=دبئي ريگستان محفوظ علائقي ۾ هڪ نر|taxon=Oryx leucoryx|authority=([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1777)}} '''عربي ٽاڪرو ٻڪرو''' (<small>Arabian Oryx</small>؛ سائنسي نالو: اوريڪس ليوڪوريڪس) هڪ وچولي سائيز جو هرڻ آهي جنهن جي ڪلهي تي هڪ واضح ڌڪ، ڊگها، سڌا سڱ ۽ هڪ ٽُفٽ ٿيل پڇ هوندي آهي. <ref name="talbot_1960">{{Cite book |last=Talbot |first=L. M. |title=A Look at Threatened Species |publisher=The Fauna Preservation Society |year=1960 |pages=84–91 |author-link=Lee M. Talbot}}</ref> هي هڪ بووڊ آهي ۽ ''اوريڪس'' نسل جو سڀ کان ننڍو ميمبر آهي، جيڪو [[عرب جزيري نما|عربي جزيره نما]] جي ريگستاني ۽ ميداني علائقن جو رهواسي آهي. عربي اوريڪس 1970ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ جهنگلن م ختم ٿي چڪو هو، پر چڙيا گهرن ۽ خانگي ذخيرن ۾ محفوظ هو ۽ 1980ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيھر متعارف ڪرايو ويو. سال 1986ع ۾، عربين اوريڪس کي IUCN ريڊ لسٽ تي [[خطري ھيٺ جنسون|خطري ھيٺ جنس]] جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو ۽ سال 2011ع ۾، اهو پهريون جانور هو جيڪو جهنگلي ۾ ناپيد جي طور تي درج ٿيڻ کان پوءِ [[غير محفوظ نوعون|غير محفوظ نوع]] جي حيثيت ۾ واپس آيو. اهو CITES ضميمه I ۾ درج ٿيل آهي. سال 2016ع ۾، آبادي جو اندازو جهنگل ۾ 1,220 فردن تي لڳايو ويو، جنهن ۾ 850 بالغ فرد شامل هئا، ۽ سڄي دنيا ۾ 6,000کان 7,000 نجي ذخيرن ۾ هئا. [[زمرو:مماليا جا عام نالا]] [[زمرو:مماليا]] [[زمرو:عربستان]] lo9zduuvwb1ykha7eimcrksgowz1mf5 427147 427047 2026-11-02T10:12:48Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو]] کي [[عربي ھرڻ]] ڏانھن چوريو 427047 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=عربي ٽاڪرو ٻڪرو<br> Arabian oryx|status=VU|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Oryx leucoryx'' |author=IUCN SSC Antelope Specialist Group |date=2017 |article-number=e.T15569A50191626 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-2.RLTS.T15569A50191626.en |access-date=16 January 2022}}</ref>|status2=CITES_A1|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name=iucn/>|image=Arabian oryx (oryx leucoryx).jpg|image_caption=دبئي ريگستان محفوظ علائقي ۾ هڪ نر|taxon=Oryx leucoryx|authority=([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1777)}} '''عربي ٽاڪرو ٻڪرو''' (<small>Arabian Oryx</small>؛ سائنسي نالو: اوريڪس ليوڪوريڪس) هڪ وچولي سائيز جو هرڻ آهي جنهن جي ڪلهي تي هڪ واضح ڌڪ، ڊگها، سڌا سڱ ۽ هڪ ٽُفٽ ٿيل پڇ هوندي آهي. <ref name="talbot_1960">{{Cite book |last=Talbot |first=L. M. |title=A Look at Threatened Species |publisher=The Fauna Preservation Society |year=1960 |pages=84–91 |author-link=Lee M. Talbot}}</ref> هي هڪ بووڊ آهي ۽ ''اوريڪس'' نسل جو سڀ کان ننڍو ميمبر آهي، جيڪو [[عرب جزيري نما|عربي جزيره نما]] جي ريگستاني ۽ ميداني علائقن جو رهواسي آهي. عربي اوريڪس 1970ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ جهنگلن م ختم ٿي چڪو هو، پر چڙيا گهرن ۽ خانگي ذخيرن ۾ محفوظ هو ۽ 1980ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيھر متعارف ڪرايو ويو. سال 1986ع ۾، عربين اوريڪس کي IUCN ريڊ لسٽ تي [[خطري ھيٺ جنسون|خطري ھيٺ جنس]] جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو ۽ سال 2011ع ۾، اهو پهريون جانور هو جيڪو جهنگلي ۾ ناپيد جي طور تي درج ٿيڻ کان پوءِ [[غير محفوظ نوعون|غير محفوظ نوع]] جي حيثيت ۾ واپس آيو. اهو CITES ضميمه I ۾ درج ٿيل آهي. سال 2016ع ۾، آبادي جو اندازو جهنگل ۾ 1,220 فردن تي لڳايو ويو، جنهن ۾ 850 بالغ فرد شامل هئا، ۽ سڄي دنيا ۾ 6,000کان 7,000 نجي ذخيرن ۾ هئا. [[زمرو:مماليا جا عام نالا]] [[زمرو:مماليا]] [[زمرو:عربستان]] lo9zduuvwb1ykha7eimcrksgowz1mf5 427149 427147 2026-11-02T10:15:17Z Memon2025 21315 /* */ 427149 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=عربي ھرڻ<br> Arabian oryx|status=VU|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Oryx leucoryx'' |author=IUCN SSC Antelope Specialist Group |date=2017 |article-number=e.T15569A50191626 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-2.RLTS.T15569A50191626.en |access-date=16 January 2022}}</ref>|status2=CITES_A1|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name=iucn/>|image=Arabian oryx (oryx leucoryx).jpg|image_caption=دبئي ريگستان محفوظ علائقي ۾ هڪ نر|taxon=Oryx leucoryx|authority=([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1777)}} '''عربي ھرڻ''' (<small>Arabian Oryx</small>؛ س. نالو: اورڪس ليوڪورڪس) هڪ وچولي سائيز جو هرڻ آهي جنهن جي ڪلهي تي هڪ واضح ڌڪ، ڊگها، سڌا سڱ ۽ هڪ ٽُفٽ ٿيل پڇ هوندي آهي. <ref name="talbot_1960">{{Cite book |last=Talbot |first=L. M. |title=A Look at Threatened Species |publisher=The Fauna Preservation Society |year=1960 |pages=84–91 |author-link=Lee M. Talbot}}</ref> هي هڪ بووڊ آهي ۽ ''اوريڪس'' نسل جو سڀ کان ننڍو ميمبر آهي، جيڪو [[عرب جزيري نما|عربي جزيره نما]] جي ريگستاني ۽ ميداني علائقن جو رهواسي آهي. عربي اوريڪس 1970ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ جهنگلن م ختم ٿي چڪو هو، پر چڙيا گهرن ۽ خانگي ذخيرن ۾ محفوظ هو ۽ 1980ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيھر متعارف ڪرايو ويو. سال 1986ع ۾، عربين اوريڪس کي IUCN ريڊ لسٽ تي [[خطري ھيٺ جنسون|خطري ھيٺ جنس]] جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو ۽ سال 2011ع ۾، اهو پهريون جانور هو جيڪو جهنگلي ۾ ناپيد جي طور تي درج ٿيڻ کان پوءِ [[غير محفوظ نوعون|غير محفوظ نوع]] جي حيثيت ۾ واپس آيو. اهو CITES ضميمه I ۾ درج ٿيل آهي. سال 2016ع ۾، آبادي جو اندازو جهنگل ۾ 1,220 فردن تي لڳايو ويو، جنهن ۾ 850 بالغ فرد شامل هئا، ۽ سڄي دنيا ۾ 6,000کان 7,000 نجي ذخيرن ۾ هئا. [[زمرو:مماليا جا عام نالا]] [[زمرو:مماليا]] [[زمرو:عربستان]] bhvrn24quctg95tlw35md52ccly8nv9 0 105164 427057 2026-11-01T16:11:22Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1382021569|Bay of Fundy]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 427057 wikitext text/x-wiki Bay of Funday is a bay between Canadian provinces of New Brunswick and Nova Scotia.Gulf of Mainetidal rangetidal cycle fhwz5uk9pd8j3vftmw5w9b20tv41ioc 427058 427057 2026-11-01T16:12:33Z Memon2025 21315 /* */ 427058 wikitext text/x-wiki Bay of Funday is a bay between Canadian provinces of New Brunswick and Nova Scotia.Gulf of Mainetidal rangetidal cycle {{short description|Bay on the east coast of North America}} {{for|the local service district of Fundy Bay|Saint George Parish, New Brunswick#Fundy Bay}} {{Infobox body of water | name = Bay of Fundy | native_name = | native_name_lang = | other_name = Baie de Fundy <!-- Images --> | image = Image:Wpdms nasa topo bay of fundy - en.jpg | alt = | caption = The Bay of Fundy | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[New Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Maine]] | group = | coordinates = {{Coord|45|00|N|65|45|W|scale:2000000|display=inline,title}} | type = Estuary | etymology = Likely from the French ''Fendu'', meaning "split". | part_of = | inflow = Canada and United States | rivers = [[Big Salmon River (New Brunswick)|Big Salmon]], [[Magaguadavic River|Magaguadavic]], [[Memramcook River|Memramcook]], [[Petitcodiac River|Petitcodiac]], [[Quiddy River|Quiddy]], [[Saint John River (Bay of Fundy)|Saint John]], [[St. Croix River (Maine-New Brunswick)|St. Croix]], [[Upper Salmon River|Upper Salmon]], [[Annapolis River|Annapolis]], [[Avon River (Nova Scotia)|Avon]], [[Cornwallis River|Cornwallis]], [[Farrells River|Farrells]], [[Salmon River (Nova Scotia)|Salmon]], [[Shubenacadie River|Shubenacadie]], [[Kennetcook River|Kennetcook]] | outflow = [[Gulf of Maine]] | oceans = Atlantic Ocean | catchment = | countries = | agency = | designation = | date_built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | engineer = | date_flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = {{convert|151|km|mi}}<ref name="brit">{{cite web |title=Bay of Fundy |url=https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=April 18, 2025 |date=April 16, 2025 |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328071008/https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |url-status=live }}</ref> | width = {{convert|52|km|mi}}<ref name="brit"/> | area = | depth = | max_depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | settlements = <!-- Map --> | image_map = | caption_map = | pushpin_map = Nova Scotia <!-- Below --> | website = | reference = {{Designation list | embed = yes | designation1 = | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_number = }} }} The '''Bay of Fundy''' ({{langx|fr|Baie de Fundy}}) is a bay between the [[Canadian province]]s of [[New Brunswick]] and [[Nova Scotia]], with a small portion touching the [[U.S. state]] of [[Maine]]. It is an arm of the [[Gulf of Maine]] and part of the [[Atlantic Ocean]]. It has the highest [[tidal range]] in the world,<ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Where is the highest tide? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/highesttide.html |access-date=2025-11-12 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> averaging about {{convert|16|m}} due to [[tidal resonance]] in its [[funnel]]-shaped basin. In one half-day tidal cycle, around 100 billion tonnes (110 billion [[short ton]]s) of water flows in and out, twice the combined flow of all the world's rivers. enbeqn0rsif7h7l15vj5iwh77lmemh4 427059 427058 2026-11-01T16:18:32Z Memon2025 21315 /* */ 427059 wikitext text/x-wiki {{short description|Bay on the east coast of North America}} {{for|the local service district of Fundy Bay|Saint George Parish, New Brunswick#Fundy Bay}} {{Infobox body of water | name = Bay of Fundy | native_name = | native_name_lang = | other_name = Baie de Fundy <!-- Images --> | image = Image:Wpdms nasa topo bay of fundy - en.jpg | alt = | caption = The Bay of Fundy | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[New Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Maine]] | group = | coordinates = {{Coord|45|00|N|65|45|W|scale:2000000|display=inline,title}} | type = Estuary | etymology = Likely from the French ''Fendu'', meaning "split". | part_of = | inflow = Canada and United States | rivers = [[Big Salmon River (New Brunswick)|Big Salmon]], [[Magaguadavic River|Magaguadavic]], [[Memramcook River|Memramcook]], [[Petitcodiac River|Petitcodiac]], [[Quiddy River|Quiddy]], [[Saint John River (Bay of Fundy)|Saint John]], [[St. Croix River (Maine-New Brunswick)|St. Croix]], [[Upper Salmon River|Upper Salmon]], [[Annapolis River|Annapolis]], [[Avon River (Nova Scotia)|Avon]], [[Cornwallis River|Cornwallis]], [[Farrells River|Farrells]], [[Salmon River (Nova Scotia)|Salmon]], [[Shubenacadie River|Shubenacadie]], [[Kennetcook River|Kennetcook]] | outflow = [[Gulf of Maine]] | oceans = Atlantic Ocean | catchment = | countries = | agency = | designation = | date_built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | engineer = | date_flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = {{convert|151|km|mi}}<ref name="brit">{{cite web |title=Bay of Fundy |url=https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=April 18, 2025 |date=April 16, 2025 |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328071008/https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |url-status=live }}</ref> | width = {{convert|52|km|mi}}<ref name="brit"/> | area = | depth = | max_depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | settlements = <!-- Map --> | image_map = | caption_map = | pushpin_map = Nova Scotia <!-- Below --> | website = | reference = {{Designation list | embed = yes | designation1 = | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_number = }} }} '''فنڊي جي نار''' (Bay of Fundy)(فرانسيسي: Baie de Fundy) [[ڪينيڊا]] جي صوبن [[نيو برنسوڪ]] ۽ [[نووا اسڪوٽيا]] جي وچ ۾ هڪ نار آهي، جنهن جو هڪ ننڍڙو حصو آمريڪي رياست مئن کي ڇهندو آهي. اهو مين جي نار جو هڪ بازو ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ جو حصو آهي. ان ۾ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سامونڊي حد آهي، ان جي فنل جي شڪل واري بيسن ۾ سامونڊي گونج جي ڪري سراسري طور تي 16 ميٽر (52 فوٽ) آهي. هڪ اڌ ڏينهن جي سامونڊي چڪر ۾، تقريبن 100 ارب ٽن (110 ارب ننڍو ٽن) پاڻي اندر ۽ ٻاهر وهندو آهي، جيڪو دنيا جي سڀني دريائن جي گڏيل وهڪري کان ٻيڻو آهي. The '''Bay of Fundy''' ({{langx|fr|Baie de Fundy}}) is a bay between the [[Canadian province]]s of [[New Brunswick]] and [[Nova Scotia]], with a small portion touching the [[U.S. state]] of [[Maine]]. It is an arm of the [[Gulf of Maine]] and part of the [[Atlantic Ocean]]. It has the highest [[tidal range]] in the world,<ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Where is the highest tide? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/highesttide.html |access-date=2025-11-12 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> averaging about {{convert|16|m}} due to [[tidal resonance]] in its [[funnel]]-shaped basin. In one half-day tidal cycle, around 100 billion tonnes (110 billion [[short ton]]s) of water flows in and out, twice the combined flow of all the world's rivers. qz7g44bi16a87usppb356i0tcewjj2r 427060 427059 2026-11-01T16:19:05Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Bay of Fundy]] کي [[فنڊي جي نار]] ڏانھن چوريو 427059 wikitext text/x-wiki {{short description|Bay on the east coast of North America}} {{for|the local service district of Fundy Bay|Saint George Parish, New Brunswick#Fundy Bay}} {{Infobox body of water | name = Bay of Fundy | native_name = | native_name_lang = | other_name = Baie de Fundy <!-- Images --> | image = Image:Wpdms nasa topo bay of fundy - en.jpg | alt = | caption = The Bay of Fundy | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[New Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Maine]] | group = | coordinates = {{Coord|45|00|N|65|45|W|scale:2000000|display=inline,title}} | type = Estuary | etymology = Likely from the French ''Fendu'', meaning "split". | part_of = | inflow = Canada and United States | rivers = [[Big Salmon River (New Brunswick)|Big Salmon]], [[Magaguadavic River|Magaguadavic]], [[Memramcook River|Memramcook]], [[Petitcodiac River|Petitcodiac]], [[Quiddy River|Quiddy]], [[Saint John River (Bay of Fundy)|Saint John]], [[St. Croix River (Maine-New Brunswick)|St. Croix]], [[Upper Salmon River|Upper Salmon]], [[Annapolis River|Annapolis]], [[Avon River (Nova Scotia)|Avon]], [[Cornwallis River|Cornwallis]], [[Farrells River|Farrells]], [[Salmon River (Nova Scotia)|Salmon]], [[Shubenacadie River|Shubenacadie]], [[Kennetcook River|Kennetcook]] | outflow = [[Gulf of Maine]] | oceans = Atlantic Ocean | catchment = | countries = | agency = | designation = | date_built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | engineer = | date_flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = {{convert|151|km|mi}}<ref name="brit">{{cite web |title=Bay of Fundy |url=https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=April 18, 2025 |date=April 16, 2025 |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328071008/https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |url-status=live }}</ref> | width = {{convert|52|km|mi}}<ref name="brit"/> | area = | depth = | max_depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | settlements = <!-- Map --> | image_map = | caption_map = | pushpin_map = Nova Scotia <!-- Below --> | website = | reference = {{Designation list | embed = yes | designation1 = | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_number = }} }} '''فنڊي جي نار''' (Bay of Fundy)(فرانسيسي: Baie de Fundy) [[ڪينيڊا]] جي صوبن [[نيو برنسوڪ]] ۽ [[نووا اسڪوٽيا]] جي وچ ۾ هڪ نار آهي، جنهن جو هڪ ننڍڙو حصو آمريڪي رياست مئن کي ڇهندو آهي. اهو مين جي نار جو هڪ بازو ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ جو حصو آهي. ان ۾ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سامونڊي حد آهي، ان جي فنل جي شڪل واري بيسن ۾ سامونڊي گونج جي ڪري سراسري طور تي 16 ميٽر (52 فوٽ) آهي. هڪ اڌ ڏينهن جي سامونڊي چڪر ۾، تقريبن 100 ارب ٽن (110 ارب ننڍو ٽن) پاڻي اندر ۽ ٻاهر وهندو آهي، جيڪو دنيا جي سڀني دريائن جي گڏيل وهڪري کان ٻيڻو آهي. The '''Bay of Fundy''' ({{langx|fr|Baie de Fundy}}) is a bay between the [[Canadian province]]s of [[New Brunswick]] and [[Nova Scotia]], with a small portion touching the [[U.S. state]] of [[Maine]]. It is an arm of the [[Gulf of Maine]] and part of the [[Atlantic Ocean]]. It has the highest [[tidal range]] in the world,<ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Where is the highest tide? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/highesttide.html |access-date=2025-11-12 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> averaging about {{convert|16|m}} due to [[tidal resonance]] in its [[funnel]]-shaped basin. In one half-day tidal cycle, around 100 billion tonnes (110 billion [[short ton]]s) of water flows in and out, twice the combined flow of all the world's rivers. qz7g44bi16a87usppb356i0tcewjj2r 427062 427060 2026-11-01T16:20:52Z Memon2025 21315 /* */ 427062 wikitext text/x-wiki {{short description|Bay on the east coast of North America}} {{for|the local service district of Fundy Bay|Saint George Parish, New Brunswick#Fundy Bay}} {{Infobox body of water | name = فنڊي جي نار<br>Bay of Fundy | native_name = | native_name_lang = | other_name = Baie de Fundy <!-- Images --> | image = Image:Wpdms nasa topo bay of fundy - en.jpg | alt = | caption = فنڊي جي نار | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[New Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Maine]] | group = | coordinates = {{Coord|45|00|N|65|45|W|scale:2000000|display=inline,title}} | type = Estuary | etymology = Likely from the French ''Fendu'', meaning "split". | part_of = | inflow = Canada and United States | rivers = [[Big Salmon River (New Brunswick)|Big Salmon]], [[Magaguadavic River|Magaguadavic]], [[Memramcook River|Memramcook]], [[Petitcodiac River|Petitcodiac]], [[Quiddy River|Quiddy]], [[Saint John River (Bay of Fundy)|Saint John]], [[St. Croix River (Maine-New Brunswick)|St. Croix]], [[Upper Salmon River|Upper Salmon]], [[Annapolis River|Annapolis]], [[Avon River (Nova Scotia)|Avon]], [[Cornwallis River|Cornwallis]], [[Farrells River|Farrells]], [[Salmon River (Nova Scotia)|Salmon]], [[Shubenacadie River|Shubenacadie]], [[Kennetcook River|Kennetcook]] | outflow = [[Gulf of Maine]] | oceans = Atlantic Ocean | catchment = | countries = | agency = | designation = | date_built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | engineer = | date_flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = {{convert|151|km|mi}}<ref name="brit">{{cite web |title=Bay of Fundy |url=https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=April 18, 2025 |date=April 16, 2025 |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328071008/https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |url-status=live }}</ref> | width = {{convert|52|km|mi}}<ref name="brit"/> | area = | depth = | max_depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | settlements = <!-- Map --> | image_map = | caption_map = | pushpin_map = Nova Scotia <!-- Below --> | website = | reference = {{Designation list | embed = yes | designation1 = | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_number = }} }} '''فنڊي جي نار''' (Bay of Fundy)(فرانسيسي: Baie de Fundy) [[ڪينيڊا]] جي صوبن [[نيو برنسوڪ]] ۽ [[نووا اسڪوٽيا]] جي وچ ۾ هڪ نار آهي، جنهن جو هڪ ننڍڙو حصو آمريڪي رياست مئن کي ڇهندو آهي. اهو مين جي نار جو هڪ بازو ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ جو حصو آهي. ان ۾ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سامونڊي حد آهي، ان جي فنل جي شڪل واري بيسن ۾ سامونڊي گونج جي ڪري سراسري طور تي 16 ميٽر (52 فوٽ) آهي. هڪ اڌ ڏينهن جي سامونڊي چڪر ۾، تقريبن 100 ارب ٽن (110 ارب ننڍو ٽن) پاڻي اندر ۽ ٻاهر وهندو آهي، جيڪو دنيا جي سڀني دريائن جي گڏيل وهڪري کان ٻيڻو آهي. The '''Bay of Fundy''' ({{langx|fr|Baie de Fundy}}) is a bay between the [[Canadian province]]s of [[New Brunswick]] and [[Nova Scotia]], with a small portion touching the [[U.S. state]] of [[Maine]]. It is an arm of the [[Gulf of Maine]] and part of the [[Atlantic Ocean]]. It has the highest [[tidal range]] in the world,<ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Where is the highest tide? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/highesttide.html |access-date=2025-11-12 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> averaging about {{convert|16|m}} due to [[tidal resonance]] in its [[funnel]]-shaped basin. In one half-day tidal cycle, around 100 billion tonnes (110 billion [[short ton]]s) of water flows in and out, twice the combined flow of all the world's rivers. l40idrbwnf4sjgy5u17bnli1jman8wb 427063 427062 2026-11-01T16:25:49Z Memon2025 21315 /* */ 427063 wikitext text/x-wiki {{short description|Bay on the east coast of North America}} {{for|the local service district of Fundy Bay|Saint George Parish, New Brunswick#Fundy Bay}} {{Infobox body of water | name = فنڊي جي نار<br>Bay of Fundy | native_name = | native_name_lang = | other_name = Baie de Fundy <!-- Images --> | image = Image:Wpdms nasa topo bay of fundy - en.jpg | alt = | caption = فنڊي جي نار | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[New Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Maine]] | group = | coordinates = {{Coord|45|00|N|65|45|W|scale:2000000|display=inline,title}} | type = Estuary | etymology = Likely from the French ''Fendu'', meaning "split". | part_of = | inflow = Canada and United States | rivers = [[Big Salmon River (New Brunswick)|Big Salmon]], [[Magaguadavic River|Magaguadavic]], [[Memramcook River|Memramcook]], [[Petitcodiac River|Petitcodiac]], [[Quiddy River|Quiddy]], [[Saint John River (Bay of Fundy)|Saint John]], [[St. Croix River (Maine-New Brunswick)|St. Croix]], [[Upper Salmon River|Upper Salmon]], [[Annapolis River|Annapolis]], [[Avon River (Nova Scotia)|Avon]], [[Cornwallis River|Cornwallis]], [[Farrells River|Farrells]], [[Salmon River (Nova Scotia)|Salmon]], [[Shubenacadie River|Shubenacadie]], [[Kennetcook River|Kennetcook]] | outflow = [[Gulf of Maine]] | oceans = Atlantic Ocean | catchment = | countries = | agency = | designation = | date_built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | engineer = | date_flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = {{convert|151|km|mi}}<ref name="brit">{{cite web |title=Bay of Fundy |url=https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=April 18, 2025 |date=April 16, 2025 |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328071008/https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |url-status=live }}</ref> | width = {{convert|52|km|mi}}<ref name="brit"/> | area = | depth = | max_depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | settlements = <!-- Map --> | image_map = | caption_map = | pushpin_map = Nova Scotia <!-- Below --> | website = | reference = {{Designation list | embed = yes | designation1 = | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_number = }} }} '''فنڊي جي نار''' (<small>Bay of Fundy</small>)([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>Baie</small> <small>de</small> <small>Fundy</small>) [[ڪينيڊا]] جي صوبن [[نيو برنزوڪ]] ۽ [[نووا اسڪوٽيا]] جي وچ ۾ هڪ نار آهي، جنهن جو هڪ ننڍڙو حصو آمريڪي رياست [[مئن]] کي ڇهندو آهي. اهو مين جي نار جو هڪ بازو ۽ [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو حصو آهي. ان ۾ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سامونڊي حد آهي، ان جي فنل جي شڪل واري بيسن ۾ سامونڊي گونج (<small>Tidal resonance</small>) جي ڪري سراسري طور تي <small>16</small> ميٽر (<small>52</small> فوٽ) آهي. <ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Where is the highest tide? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/highesttide.html |access-date=2025-11-12 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> هڪ اڌ ڏينهن جي سامونڊي چڪر ۾، تقريبن <small>100</small> ارب ٽن (<small>110</small> ارب ننڍو ٽن) پاڻي اندر ۽ ٻاهر وهندو آهي، جيڪو دنيا جي سڀني دريائن جي گڏيل وهڪري کان ٻيڻو آهي. == Ref == ahij22puu87yp3qlv2g954xer99oogj 427064 427063 2026-11-01T16:27:53Z Memon2025 21315 /* External links */ 427064 wikitext text/x-wiki {{short description|Bay on the east coast of North America}} {{for|the local service district of Fundy Bay|Saint George Parish, New Brunswick#Fundy Bay}} {{Infobox body of water | name = فنڊي جي نار<br>Bay of Fundy | native_name = | native_name_lang = | other_name = Baie de Fundy <!-- Images --> | image = Image:Wpdms nasa topo bay of fundy - en.jpg | alt = | caption = فنڊي جي نار | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[New Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Maine]] | group = | coordinates = {{Coord|45|00|N|65|45|W|scale:2000000|display=inline,title}} | type = Estuary | etymology = Likely from the French ''Fendu'', meaning "split". | part_of = | inflow = Canada and United States | rivers = [[Big Salmon River (New Brunswick)|Big Salmon]], [[Magaguadavic River|Magaguadavic]], [[Memramcook River|Memramcook]], [[Petitcodiac River|Petitcodiac]], [[Quiddy River|Quiddy]], [[Saint John River (Bay of Fundy)|Saint John]], [[St. Croix River (Maine-New Brunswick)|St. Croix]], [[Upper Salmon River|Upper Salmon]], [[Annapolis River|Annapolis]], [[Avon River (Nova Scotia)|Avon]], [[Cornwallis River|Cornwallis]], [[Farrells River|Farrells]], [[Salmon River (Nova Scotia)|Salmon]], [[Shubenacadie River|Shubenacadie]], [[Kennetcook River|Kennetcook]] | outflow = [[Gulf of Maine]] | oceans = Atlantic Ocean | catchment = | countries = | agency = | designation = | date_built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | engineer = | date_flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = {{convert|151|km|mi}}<ref name="brit">{{cite web |title=Bay of Fundy |url=https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=April 18, 2025 |date=April 16, 2025 |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328071008/https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |url-status=live }}</ref> | width = {{convert|52|km|mi}}<ref name="brit"/> | area = | depth = | max_depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | settlements = <!-- Map --> | image_map = | caption_map = | pushpin_map = Nova Scotia <!-- Below --> | website = | reference = {{Designation list | embed = yes | designation1 = | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_number = }} }} '''فنڊي جي نار''' (<small>Bay of Fundy</small>)([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>Baie</small> <small>de</small> <small>Fundy</small>) [[ڪينيڊا]] جي صوبن [[نيو برنزوڪ]] ۽ [[نووا اسڪوٽيا]] جي وچ ۾ هڪ نار آهي، جنهن جو هڪ ننڍڙو حصو آمريڪي رياست [[مئن]] کي ڇهندو آهي. اهو مين جي نار جو هڪ بازو ۽ [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو حصو آهي. ان ۾ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سامونڊي حد آهي، ان جي فنل جي شڪل واري بيسن ۾ سامونڊي گونج (<small>Tidal resonance</small>) جي ڪري سراسري طور تي <small>16</small> ميٽر (<small>52</small> فوٽ) آهي. <ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Where is the highest tide? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/highesttide.html |access-date=2025-11-12 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> هڪ اڌ ڏينهن جي سامونڊي چڪر ۾، تقريبن <small>100</small> ارب ٽن (<small>110</small> ارب ننڍو ٽن) پاڻي اندر ۽ ٻاهر وهندو آهي، جيڪو دنيا جي سڀني دريائن جي گڏيل وهڪري کان ٻيڻو آهي. ==External links== {{Commons category|Bay of Fundy}} {{wikivoyage|Bay of Fundy}} {{Wikisource1911Enc|Fundy, Bay of}} * [http://www.nfb.ca/film/Where_the_Bay_Becomes_the_Sea/ ''Where the Bay Becomes the Sea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715013256/https://www.nfb.ca/film/where_the_bay_becomes_the_sea/ |date=2014-07-15 }}: a documentary about the Bay of Fundy ecosystem * [http://www.bofep.org/wpbofep/ Bay of Fundy Ecosystem Partnership]: scientific and popular information about the Bay. {{Navboxes|list1= {{List of seas}} {{Marginal seas of the Atlantic Ocean}} {{Gulf of Maine drainage estuaries}} {{Rivers of Maine}} {{Rivers of New Brunswick}} {{Rivers of Nova Scotia}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Fundy}} h4bivnuynw2c4oic4a35ef9q8t98gfy 427065 427064 2026-11-01T16:41:08Z Memon2025 21315 427065 wikitext text/x-wiki {{short description|Bay on the east coast of North America}} {{for|the local service district of Fundy Bay|Saint George Parish, New Brunswick#Fundy Bay}} {{Infobox body of water | name = فنڊي جي نار<br>Bay of Fundy | native_name = | native_name_lang = | other_name = Baie de Fundy <!-- Images --> | image = Image:Wpdms nasa topo bay of fundy - en.jpg | alt = | caption = فنڊي جي نار | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[New Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Maine]] | group = | coordinates = {{Coord|45|00|N|65|45|W|scale:2000000|display=inline,title}} | type = Estuary | etymology = Likely from the French ''Fendu'', meaning "split". | part_of = | inflow = Canada and United States | rivers = [[Big Salmon River (New Brunswick)|Big Salmon]], [[Magaguadavic River|Magaguadavic]], [[Memramcook River|Memramcook]], [[Petitcodiac River|Petitcodiac]], [[Quiddy River|Quiddy]], [[Saint John River (Bay of Fundy)|Saint John]], [[St. Croix River (Maine-New Brunswick)|St. Croix]], [[Upper Salmon River|Upper Salmon]], [[Annapolis River|Annapolis]], [[Avon River (Nova Scotia)|Avon]], [[Cornwallis River|Cornwallis]], [[Farrells River|Farrells]], [[Salmon River (Nova Scotia)|Salmon]], [[Shubenacadie River|Shubenacadie]], [[Kennetcook River|Kennetcook]] | outflow = [[Gulf of Maine]] | oceans = Atlantic Ocean | catchment = | countries = | agency = | designation = | date_built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | engineer = | date_flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = {{convert|151|km|mi}}<ref name="brit">{{cite web |title=Bay of Fundy |url=https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=April 18, 2025 |date=April 16, 2025 |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328071008/https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |url-status=live }}</ref> | width = {{convert|52|km|mi}}<ref name="brit"/> | area = | depth = | max_depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | settlements = <!-- Map --> | image_map = | caption_map = | pushpin_map = Nova Scotia <!-- Below --> | website = | reference = {{Designation list | embed = yes | designation1 = | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_number = }} }} '''فنڊي جي نار''' (<small>Bay of Fundy</small>)([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>Baie</small> <small>de</small> <small>Fundy</small>) [[ڪينيڊا]] جي صوبن [[نيو برنزوڪ]] ۽ [[نووا اسڪوٽيا]] جي وچ ۾ هڪ نار آهي، جنهن جو هڪ ننڍڙو حصو آمريڪي رياست [[مئن]] کي ڇهندو آهي. اهو مين جي نار جو هڪ بازو ۽ [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو حصو آهي. ان ۾ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سامونڊي حد آهي، ان جي فنل جي شڪل واري بيسن ۾ سامونڊي گونج (<small>Tidal resonance</small>) جي ڪري سراسري طور تي <small>16</small> ميٽر (<small>52</small> فوٽ) آهي. <ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Where is the highest tide? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/highesttide.html |access-date=2025-11-12 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> هڪ اڌ ڏينهن جي سامونڊي چڪر ۾، تقريبن <small>100</small> ارب ٽن (<small>110</small> ارب ننڍو ٽن) پاڻي اندر ۽ ٻاهر وهندو آهي، جيڪو دنيا جي سڀني دريائن جي گڏيل وهڪري کان ٻيڻو آهي. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Bay of Fundy}} {{wikivoyage|Bay of Fundy}} {{Wikisource1911Enc|Fundy, Bay of}} * [http://www.nfb.ca/film/Where_the_Bay_Becomes_the_Sea/ ''Where the Bay Becomes the Sea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715013256/https://www.nfb.ca/film/where_the_bay_becomes_the_sea/ |date=2014-07-15 }}: a documentary about the Bay of Fundy ecosystem * [http://www.bofep.org/wpbofep/ Bay of Fundy Ecosystem Partnership]: scientific and popular information about the Bay. {{Navboxes|list1= {{List of seas}} {{Marginal seas of the Atlantic Ocean}} {{Gulf of Maine drainage estuaries}} {{Rivers of Maine}} {{Rivers of New Brunswick}} {{Rivers of Nova Scotia}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Fundy}} [[زمرو:فنڊي جي نار]] [[زمرو:مين جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون نارون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون نارون]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون حدون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون حدون]] [[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]] [[زمرو:سمنڊ جا ڀر ۽ لاهه]] [[زمرو:نارون]] [[زمرو:آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] [[زمرو:پاڻيءَ جا جسم]] [[زمرو:آمريڪا ۾ پاڻيءَ جا جسم]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻيءَ جا جسم]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻيءَ جا جسم]] [[زمرو:نيو برنزوڪ]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا]] e005t2xxvll894u40okyi3psyr3wl9h 427066 427065 2026-11-01T16:54:59Z Memon2025 21315 427066 wikitext text/x-wiki {{short description|Bay on the east coast of North America}} {{for|the local service district of Fundy Bay|Saint George Parish, New Brunswick#Fundy Bay}} {{Infobox body of water | name = فنڊي جي نار<br>Bay of Fundy | native_name = | native_name_lang = | other_name = Baie de Fundy <!-- Images --> | image = Image:Wpdms nasa topo bay of fundy - en.jpg | alt = | caption = فنڊي جي نار | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[New Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Maine]] | group = | coordinates = {{Coord|45|00|N|65|45|W|scale:2000000|display=inline,title}} | type = Estuary | etymology = Likely from the French ''Fendu'', meaning "split". | part_of = | inflow = Canada and United States | rivers = [[Big Salmon River (New Brunswick)|Big Salmon]], [[Magaguadavic River|Magaguadavic]], [[Memramcook River|Memramcook]], [[Petitcodiac River|Petitcodiac]], [[Quiddy River|Quiddy]], [[Saint John River (Bay of Fundy)|Saint John]], [[St. Croix River (Maine-New Brunswick)|St. Croix]], [[Upper Salmon River|Upper Salmon]], [[Annapolis River|Annapolis]], [[Avon River (Nova Scotia)|Avon]], [[Cornwallis River|Cornwallis]], [[Farrells River|Farrells]], [[Salmon River (Nova Scotia)|Salmon]], [[Shubenacadie River|Shubenacadie]], [[Kennetcook River|Kennetcook]] | outflow = [[Gulf of Maine]] | oceans = Atlantic Ocean | catchment = | countries = | agency = | designation = | date_built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | engineer = | date_flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = {{convert|151|km|mi}}<ref name="brit">{{cite web |title=Bay of Fundy |url=https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=April 18, 2025 |date=April 16, 2025 |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328071008/https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |url-status=live }}</ref> | width = {{convert|52|km|mi}}<ref name="brit"/> | area = | depth = | max_depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | settlements = <!-- Map --> | image_map = | caption_map = | pushpin_map = Nova Scotia <!-- Below --> | website = | reference = {{Designation list | embed = yes | designation1 = | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_number = }} }} '''فنڊي جي نار''' (<small>Bay of Fundy</small>)([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>Baie</small> <small>de</small> <small>Fundy</small>) [[ڪينيڊا]] جي صوبن [[نيو برنزوڪ]] ۽ [[نووا اسڪوٽيا]] جي وچ ۾ هڪ نار آهي، جنهن جو هڪ ننڍڙو حصو آمريڪي رياست [[مئن]] کي ڇهندو آهي. اهو مين جي نار جو هڪ بازو ۽ [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو حصو آهي. ان ۾ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سامونڊي حد آهي، ان جي فنل جي شڪل واري بيسن ۾ سامونڊي گونج (<small>Tidal resonance</small>) جي ڪري سراسري طور تي <small>16</small> ميٽر (<small>52</small> فوٽ) آهي. <ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Where is the highest tide? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/highesttide.html |access-date=2025-11-12 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> هڪ اڌ ڏينهن جي سامونڊي چڪر ۾، تقريبن <small>100</small> ارب ٽن (<small>110</small> ارب ننڍو ٽن) پاڻي اندر ۽ ٻاهر وهندو آهي، جيڪو دنيا جي سڀني دريائن جي گڏيل وهڪري کان ٻيڻو آهي. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Bay of Fundy}} {{wikivoyage|Bay of Fundy}} {{Wikisource1911Enc|Fundy, Bay of}} * [http://www.nfb.ca/film/Where_the_Bay_Becomes_the_Sea/ ''Where the Bay Becomes the Sea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715013256/https://www.nfb.ca/film/where_the_bay_becomes_the_sea/ |date=2014-07-15 }}: a documentary about the Bay of Fundy ecosystem * [http://www.bofep.org/wpbofep/ Bay of Fundy Ecosystem Partnership]: scientific and popular information about the Bay. {{Navboxes|list1= {{List of seas}} {{Marginal seas of the Atlantic Ocean}} {{Gulf of Maine drainage estuaries}} {{Rivers of Maine}} {{Rivers of New Brunswick}} {{Rivers of Nova Scotia}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Fundy}} [[زمرو:فنڊي جي نار]] [[زمرو:مين جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون نارون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون نارون]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون حدون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون حدون]] [[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]] [[زمرو:سمنڊ جا ڀر ۽ لاهه]] [[زمرو:نارون]] [[زمرو:آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] [[زمرو:پاڻيءَ جا جسم]] [[زمرو:آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:نيو برنسوڪ]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ]] qgtylyf6rmf9m2mkqsjpphdmnbb2okl 427069 427066 2026-11-01T17:01:02Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين لنڪس */ 427069 wikitext text/x-wiki {{short description|Bay on the east coast of North America}} {{for|the local service district of Fundy Bay|Saint George Parish, New Brunswick#Fundy Bay}} {{Infobox body of water | name = فنڊي جي نار<br>Bay of Fundy | native_name = | native_name_lang = | other_name = Baie de Fundy <!-- Images --> | image = Image:Wpdms nasa topo bay of fundy - en.jpg | alt = | caption = فنڊي جي نار | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[New Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Maine]] | group = | coordinates = {{Coord|45|00|N|65|45|W|scale:2000000|display=inline,title}} | type = Estuary | etymology = Likely from the French ''Fendu'', meaning "split". | part_of = | inflow = Canada and United States | rivers = [[Big Salmon River (New Brunswick)|Big Salmon]], [[Magaguadavic River|Magaguadavic]], [[Memramcook River|Memramcook]], [[Petitcodiac River|Petitcodiac]], [[Quiddy River|Quiddy]], [[Saint John River (Bay of Fundy)|Saint John]], [[St. Croix River (Maine-New Brunswick)|St. Croix]], [[Upper Salmon River|Upper Salmon]], [[Annapolis River|Annapolis]], [[Avon River (Nova Scotia)|Avon]], [[Cornwallis River|Cornwallis]], [[Farrells River|Farrells]], [[Salmon River (Nova Scotia)|Salmon]], [[Shubenacadie River|Shubenacadie]], [[Kennetcook River|Kennetcook]] | outflow = [[Gulf of Maine]] | oceans = Atlantic Ocean | catchment = | countries = | agency = | designation = | date_built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | engineer = | date_flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = {{convert|151|km|mi}}<ref name="brit">{{cite web |title=Bay of Fundy |url=https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=April 18, 2025 |date=April 16, 2025 |archive-date=March 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328071008/https://www.britannica.com/place/Bay-of-Fundy |url-status=live }}</ref> | width = {{convert|52|km|mi}}<ref name="brit"/> | area = | depth = | max_depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | settlements = <!-- Map --> | image_map = | caption_map = | pushpin_map = Nova Scotia <!-- Below --> | website = | reference = {{Designation list | embed = yes | designation1 = | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_number = }} }} '''فنڊي جي نار''' (<small>Bay of Fundy</small>)([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: <small>Baie</small> <small>de</small> <small>Fundy</small>) [[ڪينيڊا]] جي صوبن [[نيو برنزوڪ]] ۽ [[نووا اسڪوٽيا]] جي وچ ۾ هڪ نار آهي، جنهن جو هڪ ننڍڙو حصو آمريڪي رياست [[مئن]] کي ڇهندو آهي. اهو مين جي نار جو هڪ بازو ۽ [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو حصو آهي. ان ۾ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سامونڊي حد آهي، ان جي فنل جي شڪل واري بيسن ۾ سامونڊي گونج (<small>Tidal resonance</small>) جي ڪري سراسري طور تي <small>16</small> ميٽر (<small>52</small> فوٽ) آهي. <ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Where is the highest tide? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/highesttide.html |access-date=2025-11-12 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> هڪ اڌ ڏينهن جي سامونڊي چڪر ۾، تقريبن <small>100</small> ارب ٽن (<small>110</small> ارب ننڍو ٽن) پاڻي اندر ۽ ٻاهر وهندو آهي، جيڪو دنيا جي سڀني دريائن جي گڏيل وهڪري کان ٻيڻو آهي. ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Bay of Fundy}} {{wikivoyage|Bay of Fundy}} {{Wikisource1911Enc|Fundy, Bay of}} * [http://www.nfb.ca/film/Where_the_Bay_Becomes_the_Sea/ ''Where the Bay Becomes the Sea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715013256/https://www.nfb.ca/film/where_the_bay_becomes_the_sea/ |date=2014-07-15 }}: a documentary about the Bay of Fundy ecosystem * [http://www.bofep.org/wpbofep/ Bay of Fundy Ecosystem Partnership]: scientific and popular information about the Bay. {{Navboxes|list1= {{List of seas}} {{Marginal seas of the Atlantic Ocean}} {{Gulf of Maine drainage estuaries}} {{Rivers of Maine}} {{Rivers of New Brunswick}} {{Rivers of Nova Scotia}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Fundy}} [[زمرو:فنڊي جي نار]] [[زمرو:مين جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون نارون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون نارون]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون حدون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون حدون]] [[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]] [[زمرو:سمنڊ جا ڀر ۽ لاهه]] sf7u6aa6f8vfzo72k0q0ir733prlb1d 0 105165 427061 2026-11-01T16:19:05Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Bay of Fundy]] کي [[فنڊي جي نار]] ڏانھن چوريو 427061 wikitext text/x-wiki #چوريو [[فنڊي جي نار]] 00hosujjzuy2s0pqdqhlmu3oqgrefgk 14 105166 427068 2026-11-01T16:58:34Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]] 427068 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]] kyjq4u37tyudo56dan87sxkiuybdtlj 14 105167 427070 2026-11-01T17:03:43Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون نارون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون نارون]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون حدون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون حدون]] [[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]] [[زمرو:سمنڊ جا ڀر ۽ لاهه]] [[زمرو:نارون]]... 427070 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون نارون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون نارون]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون حدون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون حدون]] [[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]] [[زمرو:سمنڊ جا ڀر ۽ لاهه]] [[زمرو:نارون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:پاڻيءَ جا جسم]] [[زمرو:آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:زمرو:نيو برنزوڪ]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:مين جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] kftyt2iz4jrgl8lbfiav9w4c670ptib 427072 427070 2026-11-01T17:05:22Z Memon2025 21315 /* */ 427072 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون نارون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون نارون]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون حدون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون حدون]] [[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]] [[زمرو:سمنڊ جا ڀر ۽ لاهه]] [[زمرو:نارون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:پاڻيءَ جا جسم]] [[زمرو:آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:نيو برنزوڪ]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:مين جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] fo57qaurapnp16rumkurayvg024ssha 427074 427072 2026-11-01T17:07:27Z Memon2025 21315 427074 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون نارون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون نارون]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون حدون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون حدون]] [[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]] [[زمرو:سمنڊ جا ڀر ۽ لاهه]] [[زمرو:نارون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:مين جون نارون]] [[زمرو:پاڻيءَ جا جسم]] [[زمرو:آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:نيو برنزوڪ]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ]] kqgltboxcahxbxtww73sht13ybzwfx4 427077 427074 2026-11-01T17:10:07Z Memon2025 21315 /* */ 427077 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون نارون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون نارون]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون حدون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون حدون]] [[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]] [[زمرو:سمنڊ جا ڀر ۽ لاهه]] [[زمرو:نارون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:مين جون نارون]] [[زمرو:پاڻيءَ جا جسم]] [[زمرو:آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] pup3nxo1m4fj1gj6v75vtxadghuni1u 427085 427077 2026-11-01T17:16:40Z Memon2025 21315 /* */ 427085 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا-آمريڪا حد]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون نارون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون نارون]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جون نارون]] [[زمرو:نيو برنزوڪ جون حدون]] [[زمرو:نووا اسڪوٽيا جون حدون]] j9qn3vz0iy2o6sf1jkgnph8ci424ltg 14 105168 427071 2026-11-01T17:04:05Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:نارون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] 427071 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نارون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] pki489kfs2nn9sttrt375553p5p1kgm 14 105169 427073 2026-11-01T17:05:54Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اتر آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] 427073 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] 2kj70yduhmbmus57mm7t99ledabj2rk 14 105170 427075 2026-11-01T17:07:52Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اتر آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] 427075 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] 4buq21cj6en0g79o2o86xxn4mv6pm0d 427076 427075 2026-11-01T17:08:56Z Memon2025 21315 /* */ 427076 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر آمريڪا جون نارون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] tqwh8iz5aecwgm2sfvhro0pqhugpydp 14 105171 427078 2026-11-01T17:10:45Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:نارون]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ]] 427078 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نارون]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ]] agx6vmnhlwk16kjdcxnz9gcr4ze68zp 14 105172 427079 2026-11-01T17:11:15Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:نيو برنزوڪ]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] 427079 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نيو برنزوڪ]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] ed23gv2idwefgsgredrg590bv9dici1 14 105173 427080 2026-11-01T17:11:43Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:نووا اسڪوٽيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] 427080 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نووا اسڪوٽيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جون نارون]] fws063qtc1g0wr5f3o0g99oe4o471cq 14 105174 427081 2026-11-01T17:12:23Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:نيو برنزوڪ]] 427081 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نيو برنزوڪ]] 739re9zx9oliggsxto9a9z9r9d1po2n 427084 427081 2026-11-01T17:15:13Z Memon2025 21315 427084 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نيو برنزوڪ]] [[زمرو:ڪينيڊا جي طبعي جاگرافي]] jej4yr5d4g14hnxzgta98lusw67lk2z 14 105175 427082 2026-11-01T17:13:12Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:نووا اسڪوٽيا]] [[زمرو:ڪينيڊا]] 427082 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نووا اسڪوٽيا]] [[زمرو:ڪينيڊا]] emihcd80rlau0qtvkylvaw1r0apo1an 427083 427082 2026-11-01T17:14:11Z Memon2025 21315 /* */ 427083 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نووا اسڪوٽيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي طبعي جاگرافي]] o9gyizky11p4iwqi2sll13av14kzgif 0 105176 427092 2026-11-01T23:02:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|طبيعيات جي شاخ جيڪا حرارت، ڪم، گرمي پد ۽ توانائيءَ جي تبديلين جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Infobox science | name = حرارتي حرڪيات | image = Thermodynamic-system.svg | caption = حرارتي نظام، ان جي حدن ۽ ماحول سان مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو خاڪو | field = [[طبيعيات]] | subfield = [[حرارتي طبيعيات]] | conc... 427092 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبيعيات جي شاخ جيڪا حرارت، ڪم، گرمي پد ۽ توانائيءَ جي تبديلين جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Infobox science | name = حرارتي حرڪيات | image = Thermodynamic-system.svg | caption = حرارتي نظام، ان جي حدن ۽ ماحول سان مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو خاڪو | field = [[طبيعيات]] | subfield = [[حرارتي طبيعيات]] | concepts = [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[توانائي]]، [[گرمي پد]]، [[اينٽروپي]]، [[اينٿالپي]] | applications = [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي انجنيئرنگ]]، [[توانائيءَ جي پيداوار]] }} '''حرارتي حرڪيات''' (''Thermodynamics'') [[طبيعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[گرمي پد]]، [[توانائي]] ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. هي علم بيان ڪري ٿو ته توانائي مختلف نظامن ۾ ڪيئن منتقل يا تبديل ٿئي ٿي، ڪهڙين حالتن ۾ ڪو عمل پاڻمرادو ٿي سگهي ٿو ۽ حرارتي عملن تي ڪهڙيون بنيادي حدون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="OpenStaxUP">{{cite book|last1=Ling|first1=Samuel J.|last2=Sanny|first2=Jeff|last3=Moebs|first3=William|title=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|year=2016|url=https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2|language=en}}</ref><ref name="Callen1985">{{cite book|last=Callen|first=Herbert B.|title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics|edition=2nd|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-86256-7|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ جي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ سان هو، پر ان جا اصول هاڻي [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، [[مواد جي سائنس]]، [[موسميات]] ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا. هن علم جو بنياد توانائيءَ جي بقا، اينٽروپي ۽ حرارتي توازن جي قانونن تي آهي.<ref name="Girolami2020">{{cite journal|last=Girolami|first=Gregory S.|title=A Brief History of Thermodynamics, As Illustrated by Books and People|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|year=2020|volume=65|issue=2|pages=298–311|doi=10.1021/acs.jced.9b00515|language=en}}</ref><ref name="Fermi1936">{{cite book|last=Fermi|first=Enrico|title=Thermodynamics|publisher=Prentice-Hall|year=1936|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات بنيادي طور نظام جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن، جهڙوڪ دٻاءَ، حجم، گرمي پد ۽ توانائيءَ سان واسطو رکي ٿي. ان جي ابتڙ، [[شمارياتي ميڪانيات]] انهن خاصيتن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي شمارياتي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|isbn=978-0-07-051800-1|language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي خيال === حرارت ۽ گرمي پد بابت انساني ڄاڻ قديم زماني کان موجود رهي آهي، پر حرارت جي مقدار، گيسن جي رويي ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ لاڳاپن جي منظم سائنسي تحقيق سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ اڳتي وڌي. [[رابرٽ بوائل]] گيسن جي دٻاءَ ۽ حجم جي لاڳاپي بابت تحقيق ڪئي، جڏهن ته [[جوزف بليڪ]] حرارتي گنجائش ۽ لڪل حرارت جي تصورن کي ترقي ڏني. ٻاڦ جي انجڻن جي ترقيءَ سان حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪارڪردگي هڪ اهم سائنسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="Girolami2020"/><ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻ === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت بنيادي خيال پيش ڪيا. هن هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو، جيڪو هاڻي '''ڪارنو چڪر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪارنو جو ڪم بعد ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ حرارتي انجڻن جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ جي نظرياتي بنياد لاءِ اهم ثابت ٿيو.<ref name="Carnot1824">{{cite book|last=Carnot|first=Sadi|title=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance|publisher=Bachelier|location=Paris|year=1824|language=fr}}</ref><ref name="History2020">{{cite journal|title=A History of Thermodynamics: The Missing Manual|journal=Entropy|year=2020|volume=22|issue=1|article-number=77|doi=10.3390/e22010077|language=en}}</ref> === جول، ڪلازيئس ۽ ڪيلون === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجربن ذريعي حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ مقداري تعلق واضح ڪيو. سندس نتيجن توانائيءَ جي بقا واري اصول جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[روڊولف ڪلازيئس]] 1850ع ۾ حرارتي حرڪيات جي قانونن جي جديد صورت جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو ۽ 1865ع ۾ '''اينٽروپي''' جو اصطلاح متعارف ڪرايو. [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] پڻ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ مطلق گرمي پد جي پيماني جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="History2020"/><ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === گبس ۽ جديد حرارتي حرڪيات === آمريڪي سائنسدان [[جوسيا ولارڊ گبس]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف حالتن وارن مادّن جي توازن بابت تحقيق ڪئي. هن توانائي، اينٽروپي، دٻاءَ، حجم ۽ ڪيميائي توازن جي وچ ۾ رياضياتي لاڳاپا قائم ڪيا. گبس جي ڪم ڪيميائي حرارتي حرڪيات، مرحلن جي توازن ۽ آزاد توانائيءَ جي استعمال کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو. بعد ۾ [[لودوگ بولٽزمان]]، [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]] ۽ ٻين سائنسدانن شمارياتي ميڪانيات کي ترقي ڏني.<ref name="Gibbs1878">{{cite journal|last=Gibbs|first=Josiah Willard|title=On the Equilibrium of Heterogeneous Substances|journal=Transactions of the Connecticut Academy of Arts and Sciences|year=1878|volume=3|pages=108–248, 343–524|language=en}}</ref><ref name="Girolami2020"/> == بنيادي تصور == === حرارتي نظام ۽ ماحول === [[File:Diagram Systems.svg|thumb|کليل، بند ۽ الڳ ٿيل حرارتي نظامن ۾ مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو تقابلي خاڪو.]] '''حرارتي نظام''' (''Thermodynamic system'') ڪائنات جو اهو چونڊيل حصو آهي، جنهن جو سائنسي مطالعو ڪيو وڃي. نظام کان ٻاهر موجود لاڳاپيل حصي کي '''ماحول''' سڏيو ويندو آهي. نظام ۽ ماحول کي الڳ ڪندڙ حقيقي يا تصوراتي سطح کي '''حد''' چيو ويندو آهي.<ref name="Cengel2015">{{cite book|last1=Çengel|first1=Yunus A.|last2=Boles|first2=Michael A.|title=Thermodynamics: An Engineering Approach|edition=8th|publisher=McGraw-Hill Education|year=2015|language=en}}</ref> حرارتي نظامن جا ٽي عام قسم آهن: * '''کليل نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي گذري سگهن ٿا. * '''بند نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان توانائي منتقل ٿي سگهي ٿي، پر مادّي جي مجموعي منتقلي نٿي ٿئي. * '''الڳ ٿيل نظام:''' مثالي طور اهڙو نظام، جيڪو ماحول سان نه مادو مٽائي ۽ نه توانائي. مثال طور هلندڙ ٽربائن کي کليل نظام طور، بند پسٽن-سلنڊر ۾ موجود گيس کي بند نظام طور، ۽ مڪمل حرارتي طور الڳ ٿيل بند ظرف کي مثالي الڳ ٿيل نظام طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Cengel2015"/> === حالت ۽ حالت جون خاصيتون === نظام جي '''حرارتي حالت''' ان جي ماپجندڙ خاصيتن مان بيان ڪئي ويندي آهي. اهم خاصيتن ۾ گرمي پد، دٻاءُ، حجم، ڪثافت، اندروني توانائي، اينٿالپي ۽ اينٽروپي شامل آهن. '''حالت جي خاصيت''' اهڙي مقدار آهي، جنهن جي قيمت نظام جي موجوده حالت تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام انهيءَ حالت تائين پهتو. اندروني توانائي، اينٽروپي ۽ اينٿالپي حالت جون خاصيتون آهن، جڏهن ته حرارت ۽ ڪم عمل جي رستي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن.<ref name="Callen1985"/><ref name="Moran2018">{{cite book|last1=Moran|first1=Michael J.|last2=Shapiro|first2=Howard N.|last3=Boettner|first3=Daisie D.|last4=Bailey|first4=Margaret B.|title=Fundamentals of Engineering Thermodynamics|edition=9th|publisher=Wiley|year=2018|language=en}}</ref> === وسيع ۽ شدتي خاصيتون === '''وسيع خاصيتون''' (''Extensive properties'') نظام ۾ موجود مادّي جي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ڪل حجم، ڪل اندروني توانائي ۽ ڪل اينٽروپي. '''شدتي خاصيتون''' (''Intensive properties'') نظام جي مقدار سان سڌي تناسب ۾ تبديل نه ٿينديون آهن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ ڪثافت.<ref name="Atkins2018">{{cite book|last1=Atkins|first1=Peter|last2=de Paula|first2=Julio|last3=Keeler|first3=James|title=Atkins' Physical Chemistry|edition=11th|publisher=Oxford University Press|year=2018|language=en}}</ref> === حرارتي توازن === ٻه نظام حرارتي توازن ۾ هوندا آهن جڏهن انهن جي وچ ۾ رڳو گرمي پد جي فرق سبب حرارت جي خالص منتقلي نه ٿئي. حرارتي توازن جو تصور گرمي پد جي ماپ ۽ حرارتي حرڪيات جي ٻڙي قانون جو بنياد آهي.<ref name="Zemansky1997">{{cite book|last1=Zemansky|first1=Mark W.|last2=Dittman|first2=Richard H.|title=Heat and Thermodynamics|edition=7th|publisher=McGraw-Hill|year=1997|language=en}}</ref> == حرارتي حرڪيات جا قانون == حرارتي حرڪيات جا چار بنيادي قانون آهن، جن کي ٻڙي، پهريون، ٻيو ۽ ٽيون قانون چيو ويندو آهي. اهي قانون حرارتي توازن، توانائيءَ جي بقا، اينٽروپيءَ جي تبديلي ۽ مطلق صفر جي ويجهو مادّي جي رويي کي بيان ڪن ٿا.<ref name="Callen1985"/> === ٻڙي قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون''' بيان ڪري ٿو ته جيڪڏهن ٻه نظام الڳ الڳ ڪنهن ٽئين نظام سان حرارتي توازن ۾ آهن، ته اهي پاڻ ۾ پڻ حرارتي توازن ۾ هوندا. هي قانون گرمي پد کي هڪ قابلِ ماپ حالت جي خاصيت طور قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ ٿرماميٽرن جي استعمال جو نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿو.<ref name="Zemansky1997"/> === پهريون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' توانائيءَ جي بقا واري اصول جي حرارتي صورت آهي. اهو ٻڌائي ٿو ته نظام جي توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام ڏانهن يا نظام کان توانائيءَ جي منتقليءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي. بند نظام لاءِ، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم کي مثبت سمجهيو وڃي، ته: :<math>\Delta U=Q-W</math> جتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل ڪم آهي.<ref name="OpenStaxUP"/><ref name="Fermi1936"/> هن قانون مان ظاهر ٿئي ٿو ته توانائي پيدا يا فنا نه ٿي ٿئي، پر هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. === ٻيو قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون''' حرارتي عملن جي ممڪن رخ ۽ انهن جي حدن کي بيان ڪري ٿو. اهو واضح ڪري ٿو ته سڀني حرارتي تبديلين کي مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي ۽ هڪ چڪر ۾ ڪم ڪندڙ حرارتي انجڻ لاءِ هڪ ئي حرارتي ذخيرو مان حاصل ڪيل سموري حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن نه آهي. ڪلازيئس جي بيان موجب حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهڙي منتقلي لاءِ ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي تبديليءَ جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="Fermi1936"/><ref name="Planck1927">{{cite book|last=Planck|first=Max|title=Treatise on Thermodynamics|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1927|language=en}}</ref> ٻئي قانون جو هڪ بنيادي رياضياتي نتيجو اهو آهي ته الڳ ٿيل نظام جي ڪل اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل ۾ اينٽروپيءَ جي ڪل تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ اها وڌندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === ٽيون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون''' مطلق صفر جي ويجهو اينٽروپيءَ جي رويي سان لاڳاپيل آهي. ان جي هڪ عام صورت موجب مڪمل بلوري مادّي جي اينٽروپي مطلق صفر تي صفر ڏانهن وڌندي آهي، بشرطيڪ ان جي بنيادي حالت منفرد هجي. ٽئين قانون سان تمام گهٽ گرمي پد تي مادّي جي خاصيتن ۽ مطلق صفر تائين پهچڻ جي نظرياتي حدن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="Nernst1926">{{cite book|last=Nernst|first=Walther|title=The New Heat Theorem: Its Foundations in Theory and Experiment|publisher=Methuen & Co.|year=1926|language=en}}</ref><ref name="Callen1985"/> == حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائي == '''حرارت''' (''Heat'') اها توانائي آهي، جيڪا گرمي پد جي فرق سبب نظامن جي وچ ۾ منتقل ٿئي ٿي. '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو ٻيو طريقو آهي، جيڪو ميڪانياتي، برقي يا ٻين منظم اثرن سان ٿي سگهي ٿو. '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن جي حرڪتي ۽ باهمي لاڳاپن سان لاڳاپيل توانائيءَ جو مجموعو آهي. اها نظام جي مجموعي حرڪت يا ٻاهرين ميدان ۾ ان جي بيهڪ واري توانائيءَ کان الڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name="OpenStaxUP"/> سادو دٻاءُ-حجم ڪم، مناسب علامتي روايت تحت، هن ريت لکيو ويندو آهي: :<math>\delta W=p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> جتي <math>p_{\mathrm{ext}}</math> ٻاهريون دٻاءُ ۽ <math>dV</math> حجم ۾ تبديلي آهي. موٽائي سگهجندڙ شبه-جامد عمل ۾ ٻاهريون دٻاءُ نظام جي دٻاءَ جي برابر سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Moran2018"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا توانائيءَ جي ورڇ ۽ عملن جي موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جو تصور روڊولف ڪلازيئس 1865ع ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="History2020"/> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقليءَ لاءِ اينٽروپيءَ جي تبديلي: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> جتي <math>S</math> اينٽروپي، <math>Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. شمارياتي ميڪانيات ۾ بولٽزمان جو مشهور تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> هتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڏنل وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ خوردبيني حالتن جو تعداد آهي، جڏهن انهن حالتن کي برابر امڪاني سمجهيو وڃي.<ref name="Boltzmann1964">{{cite book|last=Boltzmann|first=Ludwig|title=Lectures on Gas Theory|publisher=University of California Press|year=1964|language=en}}</ref><ref name="Reif1965"/> == اينٿالپي ۽ آزاد توانائي == === اينٿالپي === '''اينٿالپي''' (''Enthalpy'') نظام جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا اندروني توانائي، دٻاءَ ۽ حجم جي مدد سان بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>H=U+pV</math> مناسب حالتن ۾، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي ۽ دٻاءُ مستقل هجي، اينٿالپيءَ جي تبديلي نظام کي منتقل ٿيل حرارت جي برابر هوندي آهي.<ref name="Atkins2018"/> === هيلم هولٽز آزاد توانائي === '''هيلم هولٽز آزاد توانائي''' (''Helmholtz free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>F=U-TS</math> هي مقدار مستقل گرمي پد ۽ حجم وارين حالتن ۾ توازن ۽ عملن جي امڪاني رخ جي تجزيي لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === گبس آزاد توانائي === '''گبس آزاد توانائي''' (''Gibbs free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>G=H-TS</math> مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ تي، جڏهن لاڳاپيل نظام لاءِ مناسب شرطون پوريون ٿين، گبس آزاد توانائيءَ ۾ گهٽتائي پاڻمرادو عمل جي امڪاني رخ کي ظاهر ڪري ٿي. توازن تي گبس آزاد توانائي پنهنجي مناسب گهٽ ۾ گهٽ قيمت تي هوندي آهي.<ref name="Gibbs1878"/><ref name="Atkins2018"/> == حرارتي عمل == حرارتي نظام مختلف عملن مان گذري سگهن ٿا. انهن ۾ ڪجهه اهم عمل هي آهن: * '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process''): جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. * '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process''): جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. * '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process''): جنهن ۾ حجم مستقل رهي ٿو. * '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process''): جنهن ۾ نظام جي حدن مان حرارت جي منتقلي نه ٿئي. * '''مستقل اينٽروپي وارو عمل''' (''Isentropic process''): جنهن ۾ اينٽروپي مستقل رهي ٿي. * '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process''): اهڙو مثالي عمل، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. * '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process''): اهڙو عمل، جنهن کي ان معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == حرارتي چڪر ۽ انجڻون == [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''حرارتي چڪر''' (''Thermodynamic cycle'') اهڙن عملن جو سلسلو آهي، جنهن کان پوءِ نظام پنهنجي شروعاتي حالت ڏانهن موٽي اچي ٿو. حرارتي انجڻون، ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ مختلف حرارتي چڪرن جي بنياد تي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Cengel2015"/> حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. انجڻ جي حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> هتي <math>W_{\mathrm{net}}</math> خالص حاصل ٿيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ٿيل حرارت آهي. ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي ڪارنو انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> جتي ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ آهن. حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگي، ساڳين ذخيرن جي وچ ۾، ڪارنو جي مثالي حد کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي.<ref name="Carnot1824"/><ref name="OpenStaxUP"/> === اهم حرارتي چڪر === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | چڪر ! style="background:#dceaf7;" | عام استعمال ! style="background:#dceaf7;" | بنيادي خاصيت |- | [[ڪارنو چڪر]] | مثالي حرارتي انجڻن جو نظرياتي مطالعو | ٻن مستقل گرمي پد وارن ۽ ٻن ادياباتي موٽائي سگهجندڙ عملن تي مشتمل |- | [[رينڪائن چڪر]] | ٻاڦ وارا بجلي گهر | ٻاڦ ۽ پاڻيءَ جي مرحلن ۾ تبديليءَ جو استعمال |- | [[اوٽو چڪر]] | چڻنگ سان ٻرندڙ اندروني احتراقي انجڻون | مثالي مستقل حجم واري حرارتي فراهمي |- | [[ڊيزل چڪر]] | دٻاءَ سان ٻرندڙ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ واري حرارتي فراهمي |- | [[بريٽن چڪر]] | گيس ٽربائنون ۽ جيٽ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ تي حرارتي فراهمي ۽ خارج ٿيڻ |- | [[ريفريجريشن چڪر]] | ريفريجريٽر ۽ ايئرڪنڊيشنر | ٻاهرين ڪم جي مدد سان ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت جي منتقلي |} == گرمي پد ۽ ڪيلون پيمانو == حرارتي حرڪيات ۾ گرمي پد جي مطلق اڪائي '''ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm K</math> آهي. هي پيمانو مطلق صفر کان شروع ٿئي ٿو. سيلسيئس ۽ ڪيلون جي وچ ۾ تعلق: :<math>T(\mathrm K)=t(^{\circ}\mathrm C)+273.15</math> 2019ع کان ڪيلون جي بين الاقوامي تعريف بولٽزمان مستقل جي مقرر ڪيل عددي قيمت تي ٻڌل آهي: :<math>k_{\mathrm B}=1.380649\times10^{-23}\ \mathrm{J\,K^{-1}}</math> هي قيمت بين الاقوامي نظامِ اڪائين ۾ بلڪل مقرر ٿيل آهي.<ref name="BIPMKelvin">{{cite web|title=SI base unit: kelvin (K)|url=https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin|website=International Bureau of Weights and Measures|language=en}}</ref><ref name="NISTKelvin">{{cite web|title=Kelvin: Present Realization|url=https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization|website=National Institute of Standards and Technology|language=en}}</ref> == مثالي گيس ۽ حالت جي مساوات == '''مثالي گيس''' (''Ideal gas'') هڪ نظرياتي نمونو آهي، جنهن ۾ گيس جي ذرڙن جي باهمي لاڳاپن کي مخصوص سادن مفروضن تحت بيان ڪيو ويندو آهي. مثالي گيس جي حالت جي مساوات: :<math>pV=nRT</math> جتي <math>p</math> دٻاءُ، <math>V</math> حجم، <math>n</math> مادّي جي مقدار، <math>R</math> آفاقي گيس مستقل ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي.<ref name="Atkins2018"/> حقيقي گيسون خاص ڪري وڌيڪ دٻاءَ يا گهٽ گرمي پد تي مثالي گيس جي رويي کان مختلف ٿي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ وان ڊر والز ۽ ٻين حالت جي مساواتن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. == مرحلن جي تبديلي ۽ توازن == [[مادو]] عام حالتن ۾ ٺوس، مايع ۽ گيس جهڙين حالتن ۾ موجود ٿي سگهي ٿو. گرمي پد ۽ دٻاءَ ۾ تبديليءَ سان مادّي جي هڪ حالت ٻي حالت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. مرحلن جي توازن جي مطالعي ۾ مرحلن جا خاڪا، ٽن مرحلن جو گڏيل نقطو ۽ بحراني نقطو اهم آهن. انهن جي مدد سان پگهرڻ، ٻاڦ ٿيڻ، ڄمڻ ۽ ٻين تبديلين جي وضاحت ڪئي ويندي آهي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> گبس جو مرحلن وارو قاعدو: :<math>F=C-P+2</math> هتي <math>F</math> آزادين جو تعداد، <math>C</math> آزاد جزن جو تعداد ۽ <math>P</math> توازن ۾ موجود مرحلن جو تعداد آهي. هي صورت غيرردعملي نظام لاءِ لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن ٻيون اضافي پابنديون لاڳو نه هجن.<ref name="Gibbs1878"/> == حرارتي حرڪيات جون شاخون == === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات نظامن جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ هر ائٽم يا ماليڪيول جي الڳ حرڪت جي تفصيلي ڄاڻ ضروري نه هوندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات === شمارياتي حرارتي حرڪيات ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي ممڪن حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان وڏي پيماني واريون حرارتي خاصيتون سمجهائي ٿي. هي شاخ شمارياتي ميڪانيات سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reif1965"/> === ڪيميائي حرارتي حرڪيات === ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن، محلولن، مرحلن جي توازن ۽ ڪيميائي امڪانن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ گبس آزاد توانائي ۽ ڪيميائي امڪان بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="Atkins2018"/> === غيرتوازني حرارتي حرڪيات === غيرتوازني حرارتي حرڪيات اهڙن نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي مڪمل حرارتي توازن ۾ نه هجن. ان ۾ حرارت جي وهڪري، مادّي جي ڦهلاءَ ۽ ٻين ناقابلِ واپسي عملن جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeGroot1984">{{cite book|last1=de Groot|first1=S. R.|last2=Mazur|first2=P.|title=Non-Equilibrium Thermodynamics|publisher=Dover Publications|year=1984|isbn=978-0-486-64741-8|language=en}}</ref> == عملي استعمال == حرارتي حرڪيات جا اصول ڪيترن ئي سائنسي ۽ فني شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجليءَ جي پيداوار:''' ٻاڦ واريون ٽربائنون، گيس ٽربائنون ۽ حرارتي بجلي گهر. * '''ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ:''' گرميءَ جي منتقلي ۽ ريفريجريشن چڪرن جي مدد سان ٿڌ پيدا ڪرڻ. * '''ڪيميائي صنعت:''' ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مرحلن جي توازن جو تجزيو. * '''گاڏين ۽ هوائي جهازن جون انجڻون:''' ٻارڻ مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ. * '''مواد جي سائنس:''' ڌاتن، بلورن ۽ ٻين مادّن جي مرحلن ۾ تبديلين جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' توانائيءَ جي منتقلي، ميٽابولزم ۽ حياتياتي ڪيميائي ردعملن جو تجزيو. * '''ماحولياتي سائنس:''' فضا ۽ سمنڊن ۾ حرارت ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | موضوع ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | استعمال يا شرط |- | پهريون قانون | <math>\Delta U=Q-W</math> | بند نظام؛ نظام پاران ڪيل ڪم مثبت |- | اينٿالپي | <math>H=U+pV</math> | حالت جي خاصيت |- | هيلم هولٽز آزاد توانائي | <math>F=U-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ حجم واري توازن جو تجزيو |- | گبس آزاد توانائي | <math>G=H-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ واري توازن جو تجزيو |- | مثالي گيس | <math>pV=nRT</math> | مثالي گيس جو نمونو |- | موٽائي سگهجندڙ اينٽروپي تبديلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي |- | ڪارنو ڪارڪردگي | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ مثالي ڪارنو انجڻ |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو نمونو |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[اينٽروپي]] * [[اينٿالپي]] * [[گبس آزاد توانائي]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[گرمي پد]] * [[حرارت]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Kelvin, William Thomson. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. Longmans, Green and Co.، 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. Longmans, Green and Co.، 1906. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. McGraw-Hill، 1923. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. Harvard University Press، 1941. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. Oxford University Press، 1938. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. Academic Press، 1956. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. W. H. Freeman، 1980. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. Pergamon Press. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. Bantam Books، 1984. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. John Wiley & Sons، 1998. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. Addison Wesley، 2000. * Smith, J. M.، Van Ness, H. C. ۽ Abbott, M. M. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. McGraw-Hill. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. Wiley. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. Wiley. * Lavenda, Bernard H. ''Thermodynamics of Irreversible Processes''. Macmillan. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. University Science Books، 1997. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2 اوپن اسٽيڪس: يونيورسٽي فزڪس، جلد ٻيو] * [https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin بين الاقوامي ماپن وارو ادارو: ڪيلون جي تعريف] * [https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization آمريڪي قومي معيار وارو ادارو: ڪيلون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thermodynamic_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا خاڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Temperature-entropy_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: گرمي پد ۽ اينٽروپي جا خاڪا] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:ميڪانيات]] [[زمرو:ڪيميائي طبيعيات]] ontb4w7yenjbej4fbixu1hjxc35k47v 427093 427092 2026-11-01T23:02:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 427093 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبيعيات جي شاخ جيڪا حرارت، ڪم، گرمي پد ۽ توانائيءَ جي تبديلين جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Infobox science | name = حرارتي حرڪيات | image = Thermodynamic-system.svg | caption = حرارتي نظام، ان جي حدن ۽ ماحول سان مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو خاڪو | field = [[طبيعيات]] | subfield = [[حرارتي طبيعيات]] | concepts = [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[توانائي]]، [[گرمي پد]]، [[اينٽروپي]]، [[اينٿالپي]] | applications = [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي انجنيئرنگ]]، [[توانائيءَ جي پيداوار]] }} '''حرارتي حرڪيات''' (''Thermodynamics'') [[طبيعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[گرمي پد]]، [[توانائي]] ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. هي علم بيان ڪري ٿو ته توانائي مختلف نظامن ۾ ڪيئن منتقل يا تبديل ٿئي ٿي، ڪهڙين حالتن ۾ ڪو عمل پاڻمرادو ٿي سگهي ٿو ۽ حرارتي عملن تي ڪهڙيون بنيادي حدون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="OpenStaxUP">{{cite book|last1=Ling|first1=Samuel J.|last2=Sanny|first2=Jeff|last3=Moebs|first3=William|title=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|year=2016|url=https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2|language=en}}</ref><ref name="Callen1985">{{cite book|last=Callen|first=Herbert B.|title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics|edition=2nd|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-86256-7|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ جي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ سان هو، پر ان جا اصول هاڻي [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، [[مواد جي سائنس]]، [[موسميات]] ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا. هن علم جو بنياد توانائيءَ جي بقا، اينٽروپي ۽ حرارتي توازن جي قانونن تي آهي.<ref name="Girolami2020">{{cite journal|last=Girolami|first=Gregory S.|title=A Brief History of Thermodynamics, As Illustrated by Books and People|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|year=2020|volume=65|issue=2|pages=298–311|doi=10.1021/acs.jced.9b00515|language=en}}</ref><ref name="Fermi1936">{{cite book|last=Fermi|first=Enrico|title=Thermodynamics|publisher=Prentice-Hall|year=1936|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات بنيادي طور نظام جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن، جهڙوڪ دٻاءَ، حجم، گرمي پد ۽ توانائيءَ سان واسطو رکي ٿي. ان جي ابتڙ، [[شمارياتي ميڪانيات]] انهن خاصيتن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي شمارياتي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|isbn=978-0-07-051800-1|language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي خيال === حرارت ۽ گرمي پد بابت انساني ڄاڻ قديم زماني کان موجود رهي آهي، پر حرارت جي مقدار، گيسن جي رويي ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ لاڳاپن جي منظم سائنسي تحقيق سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ اڳتي وڌي. [[رابرٽ بوائل]] گيسن جي دٻاءَ ۽ حجم جي لاڳاپي بابت تحقيق ڪئي، جڏهن ته [[جوزف بليڪ]] حرارتي گنجائش ۽ لڪل حرارت جي تصورن کي ترقي ڏني. ٻاڦ جي انجڻن جي ترقيءَ سان حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪارڪردگي هڪ اهم سائنسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="Girolami2020"/><ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻ === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت بنيادي خيال پيش ڪيا. هن هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو، جيڪو هاڻي '''ڪارنو چڪر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪارنو جو ڪم بعد ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ حرارتي انجڻن جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ جي نظرياتي بنياد لاءِ اهم ثابت ٿيو.<ref name="Carnot1824">{{cite book|last=Carnot|first=Sadi|title=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance|publisher=Bachelier|location=Paris|year=1824|language=fr}}</ref><ref name="History2020">{{cite journal|title=A History of Thermodynamics: The Missing Manual|journal=Entropy|year=2020|volume=22|issue=1|article-number=77|doi=10.3390/e22010077|language=en}}</ref> === جول، ڪلازيئس ۽ ڪيلون === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجربن ذريعي حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ مقداري تعلق واضح ڪيو. سندس نتيجن توانائيءَ جي بقا واري اصول جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[روڊولف ڪلازيئس]] 1850ع ۾ حرارتي حرڪيات جي قانونن جي جديد صورت جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو ۽ 1865ع ۾ '''اينٽروپي''' جو اصطلاح متعارف ڪرايو. [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] پڻ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ مطلق گرمي پد جي پيماني جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="History2020"/><ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === گبس ۽ جديد حرارتي حرڪيات === آمريڪي سائنسدان [[جوسيا ولارڊ گبس]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف حالتن وارن مادّن جي توازن بابت تحقيق ڪئي. هن توانائي، اينٽروپي، دٻاءَ، حجم ۽ ڪيميائي توازن جي وچ ۾ رياضياتي لاڳاپا قائم ڪيا. گبس جي ڪم ڪيميائي حرارتي حرڪيات، مرحلن جي توازن ۽ آزاد توانائيءَ جي استعمال کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو. بعد ۾ [[لودوگ بولٽزمان]]، [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]] ۽ ٻين سائنسدانن شمارياتي ميڪانيات کي ترقي ڏني.<ref name="Gibbs1878">{{cite journal|last=Gibbs|first=Josiah Willard|title=On the Equilibrium of Heterogeneous Substances|journal=Transactions of the Connecticut Academy of Arts and Sciences|year=1878|volume=3|pages=108–248, 343–524|language=en}}</ref><ref name="Girolami2020"/> == بنيادي تصور == === حرارتي نظام ۽ ماحول === [[File:Diagram Systems.svg|thumb|کليل، بند ۽ الڳ ٿيل حرارتي نظامن ۾ مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو تقابلي خاڪو.]] '''حرارتي نظام''' (''Thermodynamic system'') ڪائنات جو اهو چونڊيل حصو آهي، جنهن جو سائنسي مطالعو ڪيو وڃي. نظام کان ٻاهر موجود لاڳاپيل حصي کي '''ماحول''' سڏيو ويندو آهي. نظام ۽ ماحول کي الڳ ڪندڙ حقيقي يا تصوراتي سطح کي '''حد''' چيو ويندو آهي.<ref name="Cengel2015">{{cite book|last1=Çengel|first1=Yunus A.|last2=Boles|first2=Michael A.|title=Thermodynamics: An Engineering Approach|edition=8th|publisher=McGraw-Hill Education|year=2015|language=en}}</ref> حرارتي نظامن جا ٽي عام قسم آهن: * '''کليل نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي گذري سگهن ٿا. * '''بند نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان توانائي منتقل ٿي سگهي ٿي، پر مادّي جي مجموعي منتقلي نٿي ٿئي. * '''الڳ ٿيل نظام:''' مثالي طور اهڙو نظام، جيڪو ماحول سان نه مادو مٽائي ۽ نه توانائي. مثال طور هلندڙ ٽربائن کي کليل نظام طور، بند پسٽن-سلنڊر ۾ موجود گيس کي بند نظام طور، ۽ مڪمل حرارتي طور الڳ ٿيل بند ظرف کي مثالي الڳ ٿيل نظام طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Cengel2015"/> === حالت ۽ حالت جون خاصيتون === نظام جي '''حرارتي حالت''' ان جي ماپجندڙ خاصيتن مان بيان ڪئي ويندي آهي. اهم خاصيتن ۾ گرمي پد، دٻاءُ، حجم، ڪثافت، اندروني توانائي، اينٿالپي ۽ اينٽروپي شامل آهن. '''حالت جي خاصيت''' اهڙي مقدار آهي، جنهن جي قيمت نظام جي موجوده حالت تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام انهيءَ حالت تائين پهتو. اندروني توانائي، اينٽروپي ۽ اينٿالپي حالت جون خاصيتون آهن، جڏهن ته حرارت ۽ ڪم عمل جي رستي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن.<ref name="Callen1985"/><ref name="Moran2018">{{cite book|last1=Moran|first1=Michael J.|last2=Shapiro|first2=Howard N.|last3=Boettner|first3=Daisie D.|last4=Bailey|first4=Margaret B.|title=Fundamentals of Engineering Thermodynamics|edition=9th|publisher=Wiley|year=2018|language=en}}</ref> === وسيع ۽ شدتي خاصيتون === '''وسيع خاصيتون''' (''Extensive properties'') نظام ۾ موجود مادّي جي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ڪل حجم، ڪل اندروني توانائي ۽ ڪل اينٽروپي. '''شدتي خاصيتون''' (''Intensive properties'') نظام جي مقدار سان سڌي تناسب ۾ تبديل نه ٿينديون آهن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ ڪثافت.<ref name="Atkins2018">{{cite book|last1=Atkins|first1=Peter|last2=de Paula|first2=Julio|last3=Keeler|first3=James|title=Atkins' Physical Chemistry|edition=11th|publisher=Oxford University Press|year=2018|language=en}}</ref> === حرارتي توازن === ٻه نظام حرارتي توازن ۾ هوندا آهن جڏهن انهن جي وچ ۾ رڳو گرمي پد جي فرق سبب حرارت جي خالص منتقلي نه ٿئي. حرارتي توازن جو تصور گرمي پد جي ماپ ۽ حرارتي حرڪيات جي ٻڙي قانون جو بنياد آهي.<ref name="Zemansky1997">{{cite book|last1=Zemansky|first1=Mark W.|last2=Dittman|first2=Richard H.|title=Heat and Thermodynamics|edition=7th|publisher=McGraw-Hill|year=1997|language=en}}</ref> == حرارتي حرڪيات جا قانون == حرارتي حرڪيات جا چار بنيادي قانون آهن، جن کي ٻڙي، پهريون، ٻيو ۽ ٽيون قانون چيو ويندو آهي. اهي قانون حرارتي توازن، توانائيءَ جي بقا، اينٽروپيءَ جي تبديلي ۽ مطلق صفر جي ويجهو مادّي جي رويي کي بيان ڪن ٿا.<ref name="Callen1985"/> === ٻڙي قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون''' بيان ڪري ٿو ته جيڪڏهن ٻه نظام الڳ الڳ ڪنهن ٽئين نظام سان حرارتي توازن ۾ آهن، ته اهي پاڻ ۾ پڻ حرارتي توازن ۾ هوندا. هي قانون گرمي پد کي هڪ قابلِ ماپ حالت جي خاصيت طور قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ ٿرماميٽرن جي استعمال جو نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿو.<ref name="Zemansky1997"/> === پهريون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' توانائيءَ جي بقا واري اصول جي حرارتي صورت آهي. اهو ٻڌائي ٿو ته نظام جي توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام ڏانهن يا نظام کان توانائيءَ جي منتقليءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي. بند نظام لاءِ، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم کي مثبت سمجهيو وڃي، ته: :<math>\Delta U=Q-W</math> جتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل ڪم آهي.<ref name="OpenStaxUP"/><ref name="Fermi1936"/> هن قانون مان ظاهر ٿئي ٿو ته توانائي پيدا يا فنا نه ٿي ٿئي، پر هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. === ٻيو قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون''' حرارتي عملن جي ممڪن رخ ۽ انهن جي حدن کي بيان ڪري ٿو. اهو واضح ڪري ٿو ته سڀني حرارتي تبديلين کي مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي ۽ هڪ چڪر ۾ ڪم ڪندڙ حرارتي انجڻ لاءِ هڪ ئي حرارتي ذخيرو مان حاصل ڪيل سموري حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن نه آهي. ڪلازيئس جي بيان موجب حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهڙي منتقلي لاءِ ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي تبديليءَ جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="Fermi1936"/><ref name="Planck1927">{{cite book|last=Planck|first=Max|title=Treatise on Thermodynamics|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1927|language=en}}</ref> ٻئي قانون جو هڪ بنيادي رياضياتي نتيجو اهو آهي ته الڳ ٿيل نظام جي ڪل اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل ۾ اينٽروپيءَ جي ڪل تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ اها وڌندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === ٽيون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون''' مطلق صفر جي ويجهو اينٽروپيءَ جي رويي سان لاڳاپيل آهي. ان جي هڪ عام صورت موجب مڪمل بلوري مادّي جي اينٽروپي مطلق صفر تي صفر ڏانهن وڌندي آهي، بشرطيڪ ان جي بنيادي حالت منفرد هجي. ٽئين قانون سان تمام گهٽ گرمي پد تي مادّي جي خاصيتن ۽ مطلق صفر تائين پهچڻ جي نظرياتي حدن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="Nernst1926">{{cite book|last=Nernst|first=Walther|title=The New Heat Theorem: Its Foundations in Theory and Experiment|publisher=Methuen & Co.|year=1926|language=en}}</ref><ref name="Callen1985"/> == حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائي == '''حرارت''' (''Heat'') اها توانائي آهي، جيڪا گرمي پد جي فرق سبب نظامن جي وچ ۾ منتقل ٿئي ٿي. '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو ٻيو طريقو آهي، جيڪو ميڪانياتي، برقي يا ٻين منظم اثرن سان ٿي سگهي ٿو. '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن جي حرڪتي ۽ باهمي لاڳاپن سان لاڳاپيل توانائيءَ جو مجموعو آهي. اها نظام جي مجموعي حرڪت يا ٻاهرين ميدان ۾ ان جي بيهڪ واري توانائيءَ کان الڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name="OpenStaxUP"/> سادو دٻاءُ-حجم ڪم، مناسب علامتي روايت تحت، هن ريت لکيو ويندو آهي: :<math>\delta W=p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> جتي <math>p_{\mathrm{ext}}</math> ٻاهريون دٻاءُ ۽ <math>dV</math> حجم ۾ تبديلي آهي. موٽائي سگهجندڙ شبه-جامد عمل ۾ ٻاهريون دٻاءُ نظام جي دٻاءَ جي برابر سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Moran2018"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا توانائيءَ جي ورڇ ۽ عملن جي موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جو تصور روڊولف ڪلازيئس 1865ع ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="History2020"/> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقليءَ لاءِ اينٽروپيءَ جي تبديلي: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> جتي <math>S</math> اينٽروپي، <math>Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. شمارياتي ميڪانيات ۾ بولٽزمان جو مشهور تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> هتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڏنل وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ خوردبيني حالتن جو تعداد آهي، جڏهن انهن حالتن کي برابر امڪاني سمجهيو وڃي.<ref name="Boltzmann1964">{{cite book|last=Boltzmann|first=Ludwig|title=Lectures on Gas Theory|publisher=University of California Press|year=1964|language=en}}</ref><ref name="Reif1965"/> == اينٿالپي ۽ آزاد توانائي == === اينٿالپي === '''اينٿالپي''' (''Enthalpy'') نظام جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا اندروني توانائي، دٻاءَ ۽ حجم جي مدد سان بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>H=U+pV</math> مناسب حالتن ۾، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي ۽ دٻاءُ مستقل هجي، اينٿالپيءَ جي تبديلي نظام کي منتقل ٿيل حرارت جي برابر هوندي آهي.<ref name="Atkins2018"/> === هيلم هولٽز آزاد توانائي === '''هيلم هولٽز آزاد توانائي''' (''Helmholtz free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>F=U-TS</math> هي مقدار مستقل گرمي پد ۽ حجم وارين حالتن ۾ توازن ۽ عملن جي امڪاني رخ جي تجزيي لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === گبس آزاد توانائي === '''گبس آزاد توانائي''' (''Gibbs free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>G=H-TS</math> مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ تي، جڏهن لاڳاپيل نظام لاءِ مناسب شرطون پوريون ٿين، گبس آزاد توانائيءَ ۾ گهٽتائي پاڻمرادو عمل جي امڪاني رخ کي ظاهر ڪري ٿي. توازن تي گبس آزاد توانائي پنهنجي مناسب گهٽ ۾ گهٽ قيمت تي هوندي آهي.<ref name="Gibbs1878"/><ref name="Atkins2018"/> == حرارتي عمل == حرارتي نظام مختلف عملن مان گذري سگهن ٿا. انهن ۾ ڪجهه اهم عمل هي آهن: * '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process''): جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. * '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process''): جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. * '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process''): جنهن ۾ حجم مستقل رهي ٿو. * '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process''): جنهن ۾ نظام جي حدن مان حرارت جي منتقلي نه ٿئي. * '''مستقل اينٽروپي وارو عمل''' (''Isentropic process''): جنهن ۾ اينٽروپي مستقل رهي ٿي. * '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process''): اهڙو مثالي عمل، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. * '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process''): اهڙو عمل، جنهن کي ان معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == حرارتي چڪر ۽ انجڻون == [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''حرارتي چڪر''' (''Thermodynamic cycle'') اهڙن عملن جو سلسلو آهي، جنهن کان پوءِ نظام پنهنجي شروعاتي حالت ڏانهن موٽي اچي ٿو. حرارتي انجڻون، ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ مختلف حرارتي چڪرن جي بنياد تي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Cengel2015"/> حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. انجڻ جي حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> هتي <math>W_{\mathrm{net}}</math> خالص حاصل ٿيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ٿيل حرارت آهي. ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي ڪارنو انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> جتي ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ آهن. حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگي، ساڳين ذخيرن جي وچ ۾، ڪارنو جي مثالي حد کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي.<ref name="Carnot1824"/><ref name="OpenStaxUP"/> === اهم حرارتي چڪر === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | چڪر ! style="background:#dceaf7;" | عام استعمال ! style="background:#dceaf7;" | بنيادي خاصيت |- | [[ڪارنو چڪر]] | مثالي حرارتي انجڻن جو نظرياتي مطالعو | ٻن مستقل گرمي پد وارن ۽ ٻن ادياباتي موٽائي سگهجندڙ عملن تي مشتمل |- | [[رينڪائن چڪر]] | ٻاڦ وارا بجلي گهر | ٻاڦ ۽ پاڻيءَ جي مرحلن ۾ تبديليءَ جو استعمال |- | [[اوٽو چڪر]] | چڻنگ سان ٻرندڙ اندروني احتراقي انجڻون | مثالي مستقل حجم واري حرارتي فراهمي |- | [[ڊيزل چڪر]] | دٻاءَ سان ٻرندڙ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ واري حرارتي فراهمي |- | [[بريٽن چڪر]] | گيس ٽربائنون ۽ جيٽ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ تي حرارتي فراهمي ۽ خارج ٿيڻ |- | [[ريفريجريشن چڪر]] | ريفريجريٽر ۽ ايئرڪنڊيشنر | ٻاهرين ڪم جي مدد سان ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت جي منتقلي |} == گرمي پد ۽ ڪيلون پيمانو == حرارتي حرڪيات ۾ گرمي پد جي مطلق اڪائي '''ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm K</math> آهي. هي پيمانو مطلق صفر کان شروع ٿئي ٿو. سيلسيئس ۽ ڪيلون جي وچ ۾ تعلق: :<math>T(\mathrm K)=t(^{\circ}\mathrm C)+273.15</math> 2019ع کان ڪيلون جي بين الاقوامي تعريف بولٽزمان مستقل جي مقرر ڪيل عددي قيمت تي ٻڌل آهي: :<math>k_{\mathrm B}=1.380649\times10^{-23}\ \mathrm{J\,K^{-1}}</math> هي قيمت بين الاقوامي نظامِ اڪائين ۾ بلڪل مقرر ٿيل آهي.<ref name="BIPMKelvin">{{cite web|title=SI base unit: kelvin (K)|url=https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin|website=International Bureau of Weights and Measures|language=en}}</ref><ref name="NISTKelvin">{{cite web|title=Kelvin: Present Realization|url=https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization|website=National Institute of Standards and Technology|language=en}}</ref> == مثالي گيس ۽ حالت جي مساوات == '''مثالي گيس''' (''Ideal gas'') هڪ نظرياتي نمونو آهي، جنهن ۾ گيس جي ذرڙن جي باهمي لاڳاپن کي مخصوص سادن مفروضن تحت بيان ڪيو ويندو آهي. مثالي گيس جي حالت جي مساوات: :<math>pV=nRT</math> جتي <math>p</math> دٻاءُ، <math>V</math> حجم، <math>n</math> مادّي جي مقدار، <math>R</math> آفاقي گيس مستقل ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي.<ref name="Atkins2018"/> حقيقي گيسون خاص ڪري وڌيڪ دٻاءَ يا گهٽ گرمي پد تي مثالي گيس جي رويي کان مختلف ٿي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ وان ڊر والز ۽ ٻين حالت جي مساواتن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. == مرحلن جي تبديلي ۽ توازن == [[مادو]] عام حالتن ۾ ٺوس، مايع ۽ گيس جهڙين حالتن ۾ موجود ٿي سگهي ٿو. گرمي پد ۽ دٻاءَ ۾ تبديليءَ سان مادّي جي هڪ حالت ٻي حالت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. مرحلن جي توازن جي مطالعي ۾ مرحلن جا خاڪا، ٽن مرحلن جو گڏيل نقطو ۽ بحراني نقطو اهم آهن. انهن جي مدد سان پگهرڻ، ٻاڦ ٿيڻ، ڄمڻ ۽ ٻين تبديلين جي وضاحت ڪئي ويندي آهي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> گبس جو مرحلن وارو قاعدو: :<math>F=C-P+2</math> هتي <math>F</math> آزادين جو تعداد، <math>C</math> آزاد جزن جو تعداد ۽ <math>P</math> توازن ۾ موجود مرحلن جو تعداد آهي. هي صورت غيرردعملي نظام لاءِ لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن ٻيون اضافي پابنديون لاڳو نه هجن.<ref name="Gibbs1878"/> == حرارتي حرڪيات جون شاخون == === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات نظامن جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ هر ائٽم يا ماليڪيول جي الڳ حرڪت جي تفصيلي ڄاڻ ضروري نه هوندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات === شمارياتي حرارتي حرڪيات ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي ممڪن حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان وڏي پيماني واريون حرارتي خاصيتون سمجهائي ٿي. هي شاخ شمارياتي ميڪانيات سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reif1965"/> === ڪيميائي حرارتي حرڪيات === ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن، محلولن، مرحلن جي توازن ۽ ڪيميائي امڪانن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ گبس آزاد توانائي ۽ ڪيميائي امڪان بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="Atkins2018"/> === غيرتوازني حرارتي حرڪيات === غيرتوازني حرارتي حرڪيات اهڙن نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي مڪمل حرارتي توازن ۾ نه هجن. ان ۾ حرارت جي وهڪري، مادّي جي ڦهلاءَ ۽ ٻين ناقابلِ واپسي عملن جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeGroot1984">{{cite book|last1=de Groot|first1=S. R.|last2=Mazur|first2=P.|title=Non-Equilibrium Thermodynamics|publisher=Dover Publications|year=1984|isbn=978-0-486-64741-8|language=en}}</ref> == عملي استعمال == حرارتي حرڪيات جا اصول ڪيترن ئي سائنسي ۽ فني شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجليءَ جي پيداوار:''' ٻاڦ واريون ٽربائنون، گيس ٽربائنون ۽ حرارتي بجلي گهر. * '''ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ:''' گرميءَ جي منتقلي ۽ ريفريجريشن چڪرن جي مدد سان ٿڌ پيدا ڪرڻ. * '''ڪيميائي صنعت:''' ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مرحلن جي توازن جو تجزيو. * '''گاڏين ۽ هوائي جهازن جون انجڻون:''' ٻارڻ مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ. * '''مواد جي سائنس:''' ڌاتن، بلورن ۽ ٻين مادّن جي مرحلن ۾ تبديلين جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' توانائيءَ جي منتقلي، ميٽابولزم ۽ حياتياتي ڪيميائي ردعملن جو تجزيو. * '''ماحولياتي سائنس:''' فضا ۽ سمنڊن ۾ حرارت ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | موضوع ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | استعمال يا شرط |- | پهريون قانون | <math>\Delta U=Q-W</math> | بند نظام؛ نظام پاران ڪيل ڪم مثبت |- | اينٿالپي | <math>H=U+pV</math> | حالت جي خاصيت |- | هيلم هولٽز آزاد توانائي | <math>F=U-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ حجم واري توازن جو تجزيو |- | گبس آزاد توانائي | <math>G=H-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ واري توازن جو تجزيو |- | مثالي گيس | <math>pV=nRT</math> | مثالي گيس جو نمونو |- | موٽائي سگهجندڙ اينٽروپي تبديلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي |- | ڪارنو ڪارڪردگي | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ مثالي ڪارنو انجڻ |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو نمونو |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[اينٽروپي]] * [[اينٿالپي]] * [[گبس آزاد توانائي]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[گرمي پد]] * [[حرارت]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Kelvin, William Thomson. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. Longmans, Green and Co.، 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. Longmans, Green and Co.، 1906. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. McGraw-Hill، 1923. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. Harvard University Press، 1941. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. Oxford University Press، 1938. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. Academic Press، 1956. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. W. H. Freeman، 1980. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. Pergamon Press. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. Bantam Books، 1984. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. John Wiley & Sons، 1998. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. Addison Wesley، 2000. * Smith, J. M.، Van Ness, H. C. ۽ Abbott, M. M. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. McGraw-Hill. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. Wiley. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. Wiley. * Lavenda, Bernard H. ''Thermodynamics of Irreversible Processes''. Macmillan. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. University Science Books، 1997. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2 اوپن اسٽيڪس: يونيورسٽي فزڪس، جلد ٻيو] * [https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin بين الاقوامي ماپن وارو ادارو: ڪيلون جي تعريف] * [https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization آمريڪي قومي معيار وارو ادارو: ڪيلون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thermodynamic_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا خاڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Temperature-entropy_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: گرمي پد ۽ اينٽروپي جا خاڪا] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:ميڪانيات]] [[زمرو:ڪيميائي طبيعيات]] dmvytn9wnj9h905lkyoe6g7oygeg7i9 427099 427093 2026-11-01T23:19:00Z Intisar Ali 8681 مواد کي "سانچو: چوريو [[ٿرموڊائنامڪس]]" سان مٽايو ويو 427099 wikitext text/x-wiki سانچو: چوريو [[ٿرموڊائنامڪس]] ez58ugw8qmtn0zymff2wjwen432r2g6 427100 427099 2026-11-01T23:19:16Z Intisar Ali 8681 /* */ 427100 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ٿرموڊائنامڪس]] pg6ngkaix7l013se0c7r2ijzu1me9ss 0 105177 427102 2026-11-01T23:20:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|توانائيءَ جي بقا بابت حرارتي حرڪيات جو بنيادي قانون}} {{Infobox | title = حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون | image = Thermodynamic systems graphic conventions.svg | caption = حرارتي نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت ۽ ڪم جي صورت ۾ توانائيءَ جي منتقلي | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شاخ | data2 = حرارتي حر... 427102 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|توانائيءَ جي بقا بابت حرارتي حرڪيات جو بنيادي قانون}} {{Infobox | title = حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون | image = Thermodynamic systems graphic conventions.svg | caption = حرارتي نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت ۽ ڪم جي صورت ۾ توانائيءَ جي منتقلي | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شاخ | data2 = [[حرارتي حرڪيات]]، [[طبيعيات]] | label3 = بنيادي اصول | data3 = [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] | label4 = بنيادي مساوات | data4 = <math>\Delta U=Q-W</math> | label5 = لاڳاپيل سائنسدان | data5 = [[جيمس پريسڪوٽ جول]]، [[جوليس رابرٽ فون ميئر]]، [[هرمان فون هيلم هولٽز]]، [[روڊولف ڪلازيئس]] | label6 = اهم مقدارون | data6 = [[اندروني توانائي]]، [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] | label7 = توانائيءَ جو ايس آءِ ايڪو | data7 = [[جول (ايڪو)|جول]] }} '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' (''First law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو [[توانائيءَ جي بقا جو قانون|توانائيءَ جي بقا واري اصول]] کي حرارتي نظامن تي لاڳو ڪري ٿو. هن قانون موجب توانائي نه پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نه فنا، پر اها هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي يا هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿي. ڪنهن بند حرارتي نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام کي فراهم ڪيل خالص حرارت ۽ نظام پاران ڪيل خالص ڪم جي فرق جي برابر هوندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw">{{cite web|title=3.3 First Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy">{{cite web|title=First Law – Internal Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> عام طور تي، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت مثبت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو وڃي، تڏهن قانون جي رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\boxed{\Delta U=Q-W}</math> هتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام ڏانهن منتقل ٿيل خالص حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل خالص ڪم کي ظاهر ڪري ٿو. هي مساوات اهڙي بند نظام لاءِ آهي، جنهن جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي نظرانداز ڪري سگهجي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/><ref name="DOEFirstLaw">{{cite web|title=DOE Fundamentals Handbook: Thermodynamics, Heat Transfer, and Fluid Flow, Volume 1|url=https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf|publisher=United States Department of Energy|year=1992|language=en}}</ref> پهريون قانون [[حرارتي انجڻ]]، [[ٻاڦ واري ٽربائن]]، [[ريفريجريٽر]]، [[گيس ڪمپريسر]]، [[بجلي گهر]] ۽ ٻين توانائيءَ سان لاڳاپيل نظامن جي تجزيي جو بنياد آهي. اهو توانائيءَ جو حساب بيان ڪري ٿو، پر ڪنهن عمل جي پاڻمرادو ٿيڻ يا ان جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ جو فيصلو اڪيلي سر نٿو ڪري؛ انهن سوالن لاءِ [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] پڻ ضروري آهي.<ref name="NASAConservation">{{cite web|title=First Law – Conservation of Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy"/> == تاريخ == === حرارت ۽ توانائيءَ بابت شروعاتي تصور === ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ حرارت جي نوعيت بابت مختلف نظريا موجود هئا. انهن مان هڪ '''ڪيلورڪ نظريو''' هو، جنهن موجب حرارت کي هڪ خاص بي وزن سيال وانگر سمجهيو ويندو هو. ان وقت حرارت، ڪم ۽ ميڪانياتي توانائيءَ جي وچ ۾ مقداري تعلق مڪمل طور واضح نه هو. ٻاڦ جي انجڻن ۽ ٻين حرارتي مشينن جي مطالعي دوران سائنسدانن کي اهو سوال درپيش ٿيو ته حرارت کي ڪم ۾ ڪهڙي ريت تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن تحقيق توانائيءَ جي بقا جي وڌيڪ جامع اصول جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === جوليس رابرٽ فون ميئر === جرمن طبيب ۽ طبيعيات دان [[جوليس رابرٽ فون ميئر]] 1842ع ۾ حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي مساويت بابت پنهنجا خيال شايع ڪيا. هن توانائيءَ جي مختلف صورتن جي وچ ۾ تبديلين کي هڪ عام اصول جي بنياد تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. ميئر جو ڪم حرارت ۽ ڪم جي مقداري تعلق بابت شروعاتي اهم ڪوششن مان هو، جيتوڻيڪ ساڳئي دور ۾ ٻيا سائنسدان پڻ توانائيءَ جي بقا واري تصور تي ڪم ڪري رهيا هئا.<ref name="Mayer1842">{{cite journal|last=Mayer|first=Julius Robert|title=Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur|journal=Annalen der Chemie und Pharmacie|year=1842|volume=42|pages=233–240|language=de}}</ref> === جيمس پريسڪوٽ جول جا تجربا === [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.8|1845ع ۾ [[جيمس پريسڪوٽ جول]] پاران حرارت جي ميڪانياتي مساوي جي ماپ لاءِ استعمال ڪيل اوزار، جيڪو لنڊن جي سائنس ميوزيم ۾ محفوظ آهي.]] [[File:Joule's first experiment on mechanical equivalent of heat.PNG|thumb|1843ع ۾ جول جي حرارت ۽ ڪم جي مساويت بابت شروعاتي تجربي جو خاڪو.]] انگريز طبيعيات دان [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجرباتي طريقي سان ڏيکاريو ته ميڪانياتي ڪم کي حرارتي توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن بجليءَ، گيسن ۽ مايع جي حرڪت سان لاڳاپيل مختلف تجربا ڪيا. سندس مشهور تجربي ۾ هيٺ لهندڙ وزنن جي مدد سان پاڻيءَ ۾ موجود ڦيٿو ڦيرايو ويندو هو. ڦيٿي جي حرڪت سبب پاڻيءَ جو گرمي پد وڌندو هو. ان ذريعي جول ميڪانياتي ڪم ۽ پاڻيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ حرارتي تبديليءَ جي وچ ۾ مقداري لاڳاپو ماپيو. جول جي تجربن حرارت کي توانائيءَ جي منتقليءَ جي هڪ صورت طور سمجهڻ ۽ حرارتي حرڪيات جي پهرين قانون جي تجرباتي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === هيلم هولٽز ۽ ڪلازيئس === 1847ع ۾ جرمن سائنسدان [[هرمان فون هيلم هولٽز]] توانائيءَ جي بقا بابت هڪ جامع نظرياتي بحث پيش ڪيو. هن مختلف طبعي عملن ۾ توانائيءَ جي صورتن جي باهمي تبديلين کي هڪ گڏيل اصول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Helmholtz1847">{{cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|title=Über die Erhaltung der Kraft|publisher=G. Reimer|location=Berlin|year=1847|language=de}}</ref> 1850ع ۾ [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو. هن حرارت ۽ ڪم جي تعلق کي وڌيڪ منظم رياضياتي صورت ڏني ۽ حرارتي انجڻن جي نظريي کي نئين بنياد تي سمجهائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> == قانون جو بيان == حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون چوي ٿو ته ڪنهن نظام جي مجموعي توانائيءَ ۾ تبديلي، ان نظام ڏانهن داخل ٿيندڙ ۽ ان مان ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ جي خالص فرق جي برابر آهي. جڏهن نظام ۾ مادّي جي منتقلي نه ٿئي ۽ مجموعي حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون نظرانداز ڪري سگهجن، ته توانائيءَ جي منتقليءَ جا ٻه اهم طريقا حرارت ۽ ڪم هوندا آهن: :<math>U_2-U_1=Q-W</math> يا: :<math>\Delta U=Q-W</math> هن بيان ۾: * <math>U_1</math> نظام جي شروعاتي اندروني توانائي آهي. * <math>U_2</math> نظام جي آخري اندروني توانائي آهي. * <math>Q</math> نظام کي مليل خالص حرارت آهي. * <math>W</math> نظام پاران ماحول تي ڪيل خالص ڪم آهي. * <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ مجموعي تبديلي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> === نشانين جي روايت === حرارت ۽ ڪم لاءِ مختلف درسي ڪتابن ۾ نشانين جون ٻه عام روايتون استعمال ٿين ٿيون. طبيعيات ۾ اڪثر نظام پاران ڪيل ڪم مثبت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪيميا جي ڪيترن ڪتابن ۾ نظام تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | حالت ! style="background:#dceaf7;" | طبيعيات واري روايت ! style="background:#dceaf7;" | اندروني توانائيءَ تي اثر |- | نظام حرارت حاصل ڪري | <math>Q>0</math> | وڌڻ جو لاڙو |- | نظام حرارت وڃائي | <math>Q<0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | نظام ماحول تي ڪم ڪري | <math>W>0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | ماحول نظام تي ڪم ڪري | <math>W<0</math> | وڌڻ جو لاڙو |} هي اثر ٻين توانائي منتقليءَ جي عملن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. جيڪڏهن حرارت ۽ ڪم ٻئي گڏ ٿين، ته اندروني توانائيءَ جي خالص تبديلي ٻنهي جي گڏيل نتيجي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> جيڪڏهن <math>w</math> کي نظام تي ڪيل ڪم سمجهيو وڃي، ته ساڳيو قانون هن صورت ۾ لکجي ٿو: :<math>\Delta U=q+w</math> ٻنهي صورتن ۾ توانائيءَ جي بقا وارو اصول ساڳيو آهي؛ فرق رڳو ڪم جي نشانيءَ جي تعريف ۾ آهي. == اندروني توانائي == '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي آهي. ان ۾ ماليڪيولن ۽ ائٽمن جي حرڪتي توانائي، انهن جي باهمي لاڳاپن واري امڪاني توانائي ۽ ٻيون اندروني توانائيءَ جون صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون. اندروني توانائي نظام جي '''حالت جي خاصيت''' آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته ٻن مقرر حالتن جي وچ ۾ اندروني توانائيءَ جي تبديلي صرف شروعاتي ۽ آخري حالتن تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام هڪ حالت مان ٻي حالت تائين پهتو.<ref name="NASAInternalEnergy"/><ref name="OpenStaxFirstLaw"/> حرارت ۽ ڪم پاڻ ۾ حالت جون خاصيتون نه آهن. اهي توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن ۽ انهن جون مقدارون اختيار ڪيل عمل جي رستي سان تبديل ٿي سگهن ٿيون. رياضياتي طور: :<math>\Delta U=U_2-U_1</math> هڪ مڪمل حرارتي چڪر لاءِ، جڏهن نظام واپس ساڳئي حالت تي اچي: :<math>\oint dU=0</math> تنهنڪري بند نظام جي اهڙي چڪر ۾: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو پهرين قانون جي سڌي پيروي ڪري ٿو.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> == حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ تعلق == [[File:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|thumb|حرارتي نظام ۾ حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ کي ڏيکاريندڙ علامتي خاڪو.]] '''حرارت''' (''Heat'') گرمي پد جي فرق سبب ٿيندڙ توانائيءَ جي منتقلي آهي، جڏهن ته '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو اهڙو طريقو آهي، جيڪو قوت، حرڪت، برقي اثرن يا ٻين منظم عملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. حرارت ۽ ڪم ٻئي نظام جي اندروني توانائي تبديل ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گيس کي گرم ڪرڻ سان ان جي اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي؛ ساڳيءَ طرح گيس کي دٻائڻ لاءِ ان تي ڪم ڪرڻ سان پڻ اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === دٻاءُ ۽ حجم وارو ڪم === جيڪڏهن گيس هڪ حرڪت ڪندڙ پسٽن کي ڌڪي ۽ ان جي حجم ۾ تبديلي اچي، ته گيس ماحول تي ڪم ڪري ٿي. شبه-جامد موٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\delta W=p\,dV</math> ۽ ٻن حالتن جي وچ ۾: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p\,dV</math> جتي <math>p</math> گيس جو دٻاءُ ۽ <math>V</math> حجم آهي. عام غيرموٽائي سگهجندڙ پسٽن واري عمل ۾ حد تي ڪم جو حساب ٻاهرئين مزاحمتي دٻاءَ سان ڪيو ويندو آهي: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> هي فرق ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته غيرتوازني عمل ۾ نظام جو اندروني دٻاءُ هر هنڌ هڪجهڙو يا چڱيءَ ريت متعين نه به هجي. == قانون جي مختلف حرارتي عملن تي لاڳو ٿيڻ == === مستقل حجم وارو عمل === '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ نظام جو حجم مستقل رهي ٿو: :<math>\Delta V=0</math> جيڪڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم موجود هجي، ته: :<math>W=0</math> تنهنڪري پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_V</math> جي صورت اختيار ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته اهڙي بند نظام ۾، جڏهن ٻيو ڪو ڪم نه ٿئي، فراهم ڪيل حرارت اندروني توانائيءَ جي تبديليءَ جي برابر هوندي آهي. === مستقل دٻاءَ وارو عمل === '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. رڳو دٻاءُ-حجم ڪم لاءِ: :<math>W=p(V_2-V_1)</math> پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_p-p\Delta V</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. [[اينٿالپي]] جي تعريف: :<math>H=U+pV</math> آهي. مستقل دٻاءَ تي، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي، ته: :<math>Q_p=\Delta H</math> هي تعلق ڪيميائي ردعملن ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن مسئلن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === مستقل گرمي پد وارو عمل === '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. مثالي گيس لاءِ اندروني توانائي صرف گرمي پد تي دارومدار رکي ٿي. تنهنڪري مثالي گيس جي مستقل گرمي پد واري عمل ۾: :<math>\Delta U=0</math> ۽: :<math>Q=W</math> اهو نتيجو سڀني حقيقي مادّن لاءِ عام طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته انهن جي اندروني توانائي ٻين حالت جي خاصيتن تي پڻ دارومدار رکي سگهي ٿي. === ادياباتي عمل === '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process'') ۾ نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿيندي آهي: :<math>Q=0</math> تنهنڪري بند نظام لاءِ: :<math>\Delta U=-W</math> جيڪڏهن نظام ماحول تي مثبت ڪم ڪري ۽ ٻيون توانائي تبديليون نه هجن، ته ان جي اندروني توانائي گهٽجي ٿي. جيڪڏهن ماحول نظام تي ڪم ڪري، ته اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === مڪمل چڪر === '''چڪري عمل''' (''Cyclic process'') ۾ نظام مختلف حالتن مان گذري واپس پنهنجي شروعاتي حالت تي اچي ٿو. انهيءَ ڪري: :<math>\Delta U_{\mathrm{cycle}}=0</math> ۽: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو حرارتي انجڻن ۽ ريفريجريشن چڪرن جي توانائي توازن ۾ اهم آهي. == بند نظام لاءِ توانائيءَ جو عام توازن == جيڪڏهن بند نظام جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون به اهم هجن، ته پهريون قانون هن ريت لکجي ٿو: :<math>\Delta E=Q-W</math> جتي: :<math>E=U+KE+PE</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U+\Delta KE+\Delta PE=Q-W</math> هتي <math>KE</math> مجموعي حرڪتي توانائي ۽ <math>PE</math> ثقلي امڪاني توانائي آهي. هي عام صورت اهڙن نظامن لاءِ ضروري آهي، جن جي رفتار يا اوچائي عمل دوران نمايان طور تبديل ٿئي ٿي.<ref name="DOEFirstLaw"/><ref name="NASAConservation"/> == کليل نظام لاءِ پهريون قانون == [[File:First law open system.svg|thumb|کليل حرارتي نظام ۾ مادّي، حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ جو خاڪو.]] '''کليل نظام''' (''Open system'') اهڙو نظام آهي، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي منتقل ٿي سگهن ٿا. ٽربائن، ڪمپريسر، پمپ ۽ حرارتي مٽاسٽا ڪندڙ اوزار عام مثال آهن. کليل نظام لاءِ توانائيءَ جو حساب مادّي سان گڏ داخل ٿيندڙ ۽ ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ کي پڻ شامل ڪري ٿو. عام ڪنٽرول حجم لاءِ: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=\dot Q-\dot W+\sum_{\mathrm{in}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)-\sum_{\mathrm{out}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)</math> جتي: * <math>E_{\mathrm{CV}}</math> ڪنٽرول حجم ۾ موجود مجموعي توانائي آهي. * <math>\dot Q</math> حرارت جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot W</math> ڪم جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot m</math> مادّي جي وهڪري جي شرح آهي. * <math>h</math> مخصوص اينٿالپي آهي. * <math>V</math> وهندڙ مادّي جي رفتار آهي. * <math>g</math> ثقلي تيزي آهي. * <math>z</math> حوالي واري سطح کان اوچائي آهي. هتي <math>\dot W</math> ۾ ڪنٽرول حجم جي حد پار منتقل ٿيندڙ ڪم شامل آهي، جڏهن ته وهڪري کي ڌڪڻ سان لاڳاپيل ڪم اڳ ئي اينٿالپيءَ ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> === مستقل وهڪري وارو نظام === '''مستقل وهڪري''' (''Steady flow'') واري حالت ۾ ڪنٽرول حجم اندر توانائيءَ جي مجموعي مقدار وقت سان تبديل نه ٿيندي آهي: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=0</math> هڪ داخل ٿيڻ ۽ هڪ نڪرڻ واري وهڪري لاءِ، في ڪلوگرام توانائي توازن: :<math>q-w=(h_2-h_1)+\frac{V_2^2-V_1^2}{2}+g(z_2-z_1)</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. هي مساوات ٽربائنن، نوزلن، ڪمپريسرن ۽ ٻين وهڪري وارن اوزارن جي تجزيي ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> == مختلف اوزارن ۾ استعمال == === حرارتي انجڻ === [[File:Basic heat engine principle.svg|thumb|حرارتي انجڻ ۾ حرارت جي فراهمي، سيال جي ڦهلاءَ ۽ ميڪانياتي ڪم حاصل ٿيڻ جو بنيادي خاڪو.]] حرارتي انجڻ گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ٿي، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذريعي ڏانهن منتقل ڪري ٿي. مڪمل چڪر لاءِ: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm{in}}-Q_{\mathrm{out}}</math> هتي <math>Q_{\mathrm{in}}</math> ۽ <math>Q_{\mathrm{out}}</math> ترتيبوار حاصل ڪيل ۽ خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. پهريون قانون توانائيءَ جو حساب ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙي انجڻ جي ممڪن وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ تي پابندي بيان ڪري ٿو. === ٻاڦ واري ٽربائن === ٻاڦ واري ٽربائن ۾ ٻاڦ ڦهلجندي آهي ۽ شافٽ تي ميڪانياتي ڪم پيدا ڪندي آهي. مستقل وهڪري، معمولي حرارتي نقصانن ۽ حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ جي ننڍين تبديلين جي حالت ۾: :<math>w_{\mathrm{out}}\approx h_1-h_2</math> اهو تعلق ٽربائن مان حاصل ٿيندڙ مخصوص ڪم جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === گيس ڪمپريسر === ڪمپريسر گيس تي ڪم ڪري ان جو دٻاءُ وڌائي ٿو. ادياباتي مستقل وهڪري واري مثالي حساب ۾، جڏهن حرڪتي ۽ امڪاني توانائيءَ جون تبديليون نظرانداز ڪجن: :<math>w_{\mathrm{in}}\approx h_2-h_1</math> اهو تعلق ڪمپريسر کي گهربل ڪم جو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. === ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ === ريفريجريٽر ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان حرارت ڪڍي وڌيڪ گرمي پد واري ماحول ڏانهن منتقل ڪري ٿو. هڪ مڪمل چڪر لاءِ توانائي توازن: :<math>Q_{\mathrm H}=Q_{\mathrm L}+W_{\mathrm{in}}</math> آهي. هتي <math>Q_{\mathrm L}</math> ٿڌي هنڌ مان حاصل ڪيل حرارت، <math>W_{\mathrm{in}}</math> فراهم ڪيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ماحول ڏانهن خارج ڪيل حرارت آهي. == عددي مثال == فرض ڪيو ته هڪ بند نظام کي <math>500\ \mathrm J</math> حرارت فراهم ڪئي وڃي ۽ اهو ماحول تي <math>200\ \mathrm J</math> ڪم ڪري. پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q-W</math> قدر رکڻ سان: :<math>\Delta U=500-200</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=300\ \mathrm J</math> يعني نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ 300 جول واڌ ٿي. جيڪڏهن ساڳئي نظام تي ماحول 200 جول ڪم ڪري ۽ نظام 100 جول حرارت وڃائي، ته: :<math>Q=-100\ \mathrm J</math> :<math>W=-200\ \mathrm J</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=-100-(-200)=100\ \mathrm J</math> هن مثال ۾ حرارت وڃائڻ باوجود نظام جي اندروني توانائي وڌي ٿي، ڇاڪاڻ ته نظام تي ڪيل ڪم، خارج ڪيل حرارت کان وڌيڪ آهي. == پهرين قانون ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | عملن جي ممڪن رخ ۽ اينٽروپيءَ جي پابندين کي بيان ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جو حساب ڏئي ٿو. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن بابت ڄاڻ ڏئي ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ کي ڳنڍي ٿو. | حرارتي انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ تي پابندي قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |} ٻئي قانون هڪ ٻئي جا متبادل نه آهن؛ حرارتي عمل جي مڪمل تجزيي لاءِ ٻنهي جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> == پهرين قانون جون حدون == پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بابت بنيادي پابندي قائم ڪري ٿو، پر اهو اڪيلي سر نه ٻڌائي ٿو ته: * ڪو حرارتي عمل پاڻمرادو ڪهڙي رخ ۾ ٿيندو؛ * حرارت کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي ڪيتري هوندي؛ * عمل موٽائي سگهجندڙ آهي يا غيرموٽائي سگهجندڙ؛ * مختلف حالتن ۾ نظام جو حرارتي توازن ڪيئن قائم ٿيندو. انهن سوالن جي وضاحت لاءِ حرارتي حرڪيات جا ٻيا قانون، حالت جون مساواتون ۽ مادّي جون لاڳاپيل خاصيتون پڻ استعمال ٿينديون آهن. == پهرين قانون سان لاڳاپيل اهم اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | سائنسي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | مفهوم |- | اندروني توانائي | ''Internal energy'' | نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي |- | حرارت | ''Heat'' | گرمي پد جي فرق سبب توانائيءَ جي منتقلي |- | ڪم | ''Work'' | حرارت کان سواءِ ٻين طريقن سان توانائيءَ جي منتقلي |- | بند نظام | ''Closed system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو منتقل نه ٿئي |- | کليل نظام | ''Open system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي منتقل ٿي سگهن |- | ادياباتي عمل | ''Adiabatic process'' | اهڙو عمل جنهن ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿئي |- | اينٿالپي | ''Enthalpy'' | <math>H=U+pV</math> |- | حالت جي خاصيت | ''State function'' | اهڙي خاصيت جيڪا صرف نظام جي حالت تي دارومدار رکي |- | حرارتي چڪر | ''Thermodynamic cycle'' | اهڙو عمل جنهن جي پڄاڻيءَ تي نظام شروعاتي حالت ڏانهن موٽي |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[اندروني توانائي]] * [[حرارت]] * [[ڪم (طبيعيات)]] * [[اينٿالپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[جيمس پريسڪوٽ جول]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب ۽ تاريخي ماخذ موضوع جي وڌيڪ مطالعي لاءِ آهن؛ انهن جي هر ڇاپي جي تفصيلي ڪتابياتي تصديق اشاعت کان اڳ ڪرڻ گهرجي. * Carnot, Sadi. ''Réflexions sur la puissance motrice du feu''. 1824. * Joule, James Prescott. ''The Scientific Papers of James Prescott Joule''. 1884. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. 1927. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. 1923. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. 1980. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age''. 1971. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/ ناسا: پهريون قانون ۽ اندروني توانائي] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/ ناسا: توانائيءَ جي بقا] * [https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf آمريڪي توانائي کاتو: حرارتي حرڪيات جو فني دستياب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Laws_of_thermodynamics وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joule_Apparatus.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: جول جو تجرباتي اوزار] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:First_law_open_system.svg وڪيميڊيا ڪامنز: کليل نظام جو توانائي توازن] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:توانائيءَ جي بقا]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] bh6wchj1p3ged2rtstxnl1mwx0fi37t 427103 427102 2026-11-01T23:25:50Z Intisar Ali 8681 /* */ 427103 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|توانائيءَ جي بقا بابت حرارتي حرڪيات جو بنيادي قانون}} {{Infobox | title = حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون | image = Thermodynamic systems graphic conventions.svg | caption = حرارتي نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت ۽ ڪم جي صورت ۾ توانائيءَ جي منتقلي | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شاخ | data2 = [[حرارتي حرڪيات]]، [[طبيعيات]] | label3 = بنيادي اصول | data3 = [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] | label4 = بنيادي مساوات | data4 = <math>\Delta U=Q-W</math> | label5 = لاڳاپيل سائنسدان | data5 = [[جيمس پريسڪوٽ جول]]، [[جوليس رابرٽ فون ميئر]]، [[هرمان فون هيلم هولٽز]]، [[روڊولف ڪلازيئس]] | label6 = اهم مقدارون | data6 = [[اندروني توانائي]]، [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] | label7 = توانائيءَ جو ايس آءِ ايڪو | data7 = [[جول (ايڪو)|جول]] }} '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' (''First law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو [[توانائيءَ جي بقا جو قانون|توانائيءَ جي بقا واري اصول]] کي حرارتي نظامن تي لاڳو ڪري ٿو. هن قانون موجب توانائي نه پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نه فنا، پر اها هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي يا هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿي. ڪنهن بند حرارتي نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام کي فراهم ڪيل خالص حرارت ۽ نظام پاران ڪيل خالص ڪم جي فرق جي برابر هوندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw">{{cite web|title=3.3 First Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy">{{cite web|title=First Law – Internal Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> عام طور تي، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت مثبت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو وڃي، تڏهن قانون جي رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta U = Q - W</math> هتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام ڏانهن منتقل ٿيل خالص حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل خالص ڪم کي ظاهر ڪري ٿو. هي مساوات اهڙي بند نظام لاءِ آهي، جنهن جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي نظرانداز ڪري سگهجي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/><ref name="DOEFirstLaw">{{cite web|title=DOE Fundamentals Handbook: Thermodynamics, Heat Transfer, and Fluid Flow, Volume 1|url=https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf|publisher=United States Department of Energy|year=1992|language=en}}</ref> پهريون قانون [[حرارتي انجڻ]]، [[ٻاڦ واري ٽربائن]]، [[ريفريجريٽر]]، [[گيس ڪمپريسر]]، [[بجلي گهر]] ۽ ٻين توانائيءَ سان لاڳاپيل نظامن جي تجزيي جو بنياد آهي. اهو توانائيءَ جو حساب بيان ڪري ٿو، پر ڪنهن عمل جي پاڻمرادو ٿيڻ يا ان جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ جو فيصلو اڪيلي سر نٿو ڪري؛ انهن سوالن لاءِ [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] پڻ ضروري آهي.<ref name="NASAConservation">{{cite web|title=First Law – Conservation of Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy"/> == تاريخ == === حرارت ۽ توانائيءَ بابت شروعاتي تصور === ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ حرارت جي نوعيت بابت مختلف نظريا موجود هئا. انهن مان هڪ '''ڪيلورڪ نظريو''' هو، جنهن موجب حرارت کي هڪ خاص بي وزن سيال وانگر سمجهيو ويندو هو. ان وقت حرارت، ڪم ۽ ميڪانياتي توانائيءَ جي وچ ۾ مقداري تعلق مڪمل طور واضح نه هو. ٻاڦ جي انجڻن ۽ ٻين حرارتي مشينن جي مطالعي دوران سائنسدانن کي اهو سوال درپيش ٿيو ته حرارت کي ڪم ۾ ڪهڙي ريت تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن تحقيق توانائيءَ جي بقا جي وڌيڪ جامع اصول جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === جوليس رابرٽ فون ميئر === جرمن طبيب ۽ طبيعيات دان [[جوليس رابرٽ فون ميئر]] 1842ع ۾ حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي مساويت بابت پنهنجا خيال شايع ڪيا. هن توانائيءَ جي مختلف صورتن جي وچ ۾ تبديلين کي هڪ عام اصول جي بنياد تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. ميئر جو ڪم حرارت ۽ ڪم جي مقداري تعلق بابت شروعاتي اهم ڪوششن مان هو، جيتوڻيڪ ساڳئي دور ۾ ٻيا سائنسدان پڻ توانائيءَ جي بقا واري تصور تي ڪم ڪري رهيا هئا.<ref name="Mayer1842">{{cite journal|last=Mayer|first=Julius Robert|title=Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur|journal=Annalen der Chemie und Pharmacie|year=1842|volume=42|pages=233–240|language=de}}</ref> === جيمس پريسڪوٽ جول جا تجربا === [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.8|1845ع ۾ [[جيمس پريسڪوٽ جول]] پاران حرارت جي ميڪانياتي مساوي جي ماپ لاءِ استعمال ڪيل اوزار، جيڪو لنڊن جي سائنس ميوزيم ۾ محفوظ آهي.]] [[File:Joule's first experiment on mechanical equivalent of heat.PNG|thumb|1843ع ۾ جول جي حرارت ۽ ڪم جي مساويت بابت شروعاتي تجربي جو خاڪو.]] انگريز طبيعيات دان [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجرباتي طريقي سان ڏيکاريو ته ميڪانياتي ڪم کي حرارتي توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن بجليءَ، گيسن ۽ مايع جي حرڪت سان لاڳاپيل مختلف تجربا ڪيا. سندس مشهور تجربي ۾ هيٺ لهندڙ وزنن جي مدد سان پاڻيءَ ۾ موجود ڦيٿو ڦيرايو ويندو هو. ڦيٿي جي حرڪت سبب پاڻيءَ جو گرمي پد وڌندو هو. ان ذريعي جول ميڪانياتي ڪم ۽ پاڻيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ حرارتي تبديليءَ جي وچ ۾ مقداري لاڳاپو ماپيو. جول جي تجربن حرارت کي توانائيءَ جي منتقليءَ جي هڪ صورت طور سمجهڻ ۽ حرارتي حرڪيات جي پهرين قانون جي تجرباتي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === هيلم هولٽز ۽ ڪلازيئس === 1847ع ۾ جرمن سائنسدان [[هرمان فون هيلم هولٽز]] توانائيءَ جي بقا بابت هڪ جامع نظرياتي بحث پيش ڪيو. هن مختلف طبعي عملن ۾ توانائيءَ جي صورتن جي باهمي تبديلين کي هڪ گڏيل اصول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Helmholtz1847">{{cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|title=Über die Erhaltung der Kraft|publisher=G. Reimer|location=Berlin|year=1847|language=de}}</ref> 1850ع ۾ [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو. هن حرارت ۽ ڪم جي تعلق کي وڌيڪ منظم رياضياتي صورت ڏني ۽ حرارتي انجڻن جي نظريي کي نئين بنياد تي سمجهائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> == قانون جو بيان == حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون چوي ٿو ته ڪنهن نظام جي مجموعي توانائيءَ ۾ تبديلي، ان نظام ڏانهن داخل ٿيندڙ ۽ ان مان ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ جي خالص فرق جي برابر آهي. جڏهن نظام ۾ مادّي جي منتقلي نه ٿئي ۽ مجموعي حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون نظرانداز ڪري سگهجن، ته توانائيءَ جي منتقليءَ جا ٻه اهم طريقا حرارت ۽ ڪم هوندا آهن: :<math>U_2-U_1=Q-W</math> يا: :<math>\Delta U=Q-W</math> هن بيان ۾: * <math>U_1</math> نظام جي شروعاتي اندروني توانائي آهي. * <math>U_2</math> نظام جي آخري اندروني توانائي آهي. * <math>Q</math> نظام کي مليل خالص حرارت آهي. * <math>W</math> نظام پاران ماحول تي ڪيل خالص ڪم آهي. * <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ مجموعي تبديلي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> === نشانين جي روايت === حرارت ۽ ڪم لاءِ مختلف درسي ڪتابن ۾ نشانين جون ٻه عام روايتون استعمال ٿين ٿيون. طبيعيات ۾ اڪثر نظام پاران ڪيل ڪم مثبت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪيميا جي ڪيترن ڪتابن ۾ نظام تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | حالت ! style="background:#dceaf7;" | طبيعيات واري روايت ! style="background:#dceaf7;" | اندروني توانائيءَ تي اثر |- | نظام حرارت حاصل ڪري | <math>Q>0</math> | وڌڻ جو لاڙو |- | نظام حرارت وڃائي | <math>Q<0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | نظام ماحول تي ڪم ڪري | <math>W>0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | ماحول نظام تي ڪم ڪري | <math>W<0</math> | وڌڻ جو لاڙو |} هي اثر ٻين توانائي منتقليءَ جي عملن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. جيڪڏهن حرارت ۽ ڪم ٻئي گڏ ٿين، ته اندروني توانائيءَ جي خالص تبديلي ٻنهي جي گڏيل نتيجي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> جيڪڏهن <math>w</math> کي نظام تي ڪيل ڪم سمجهيو وڃي، ته ساڳيو قانون هن صورت ۾ لکجي ٿو: :<math>\Delta U=q+w</math> ٻنهي صورتن ۾ توانائيءَ جي بقا وارو اصول ساڳيو آهي؛ فرق رڳو ڪم جي نشانيءَ جي تعريف ۾ آهي. == اندروني توانائي == '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي آهي. ان ۾ ماليڪيولن ۽ ائٽمن جي حرڪتي توانائي، انهن جي باهمي لاڳاپن واري امڪاني توانائي ۽ ٻيون اندروني توانائيءَ جون صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون. اندروني توانائي نظام جي '''حالت جي خاصيت''' آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته ٻن مقرر حالتن جي وچ ۾ اندروني توانائيءَ جي تبديلي صرف شروعاتي ۽ آخري حالتن تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام هڪ حالت مان ٻي حالت تائين پهتو.<ref name="NASAInternalEnergy"/><ref name="OpenStaxFirstLaw"/> حرارت ۽ ڪم پاڻ ۾ حالت جون خاصيتون نه آهن. اهي توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن ۽ انهن جون مقدارون اختيار ڪيل عمل جي رستي سان تبديل ٿي سگهن ٿيون. رياضياتي طور: :<math>\Delta U=U_2-U_1</math> هڪ مڪمل حرارتي چڪر لاءِ، جڏهن نظام واپس ساڳئي حالت تي اچي: :<math>\oint dU=0</math> تنهنڪري بند نظام جي اهڙي چڪر ۾: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو پهرين قانون جي سڌي پيروي ڪري ٿو.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> == حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ تعلق == [[File:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|thumb|حرارتي نظام ۾ حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ کي ڏيکاريندڙ علامتي خاڪو.]] '''حرارت''' (''Heat'') گرمي پد جي فرق سبب ٿيندڙ توانائيءَ جي منتقلي آهي، جڏهن ته '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو اهڙو طريقو آهي، جيڪو قوت، حرڪت، برقي اثرن يا ٻين منظم عملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. حرارت ۽ ڪم ٻئي نظام جي اندروني توانائي تبديل ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گيس کي گرم ڪرڻ سان ان جي اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي؛ ساڳيءَ طرح گيس کي دٻائڻ لاءِ ان تي ڪم ڪرڻ سان پڻ اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === دٻاءُ ۽ حجم وارو ڪم === جيڪڏهن گيس هڪ حرڪت ڪندڙ پسٽن کي ڌڪي ۽ ان جي حجم ۾ تبديلي اچي، ته گيس ماحول تي ڪم ڪري ٿي. شبه-جامد موٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\delta W=p\,dV</math> ۽ ٻن حالتن جي وچ ۾: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p\,dV</math> جتي <math>p</math> گيس جو دٻاءُ ۽ <math>V</math> حجم آهي. عام غيرموٽائي سگهجندڙ پسٽن واري عمل ۾ حد تي ڪم جو حساب ٻاهرئين مزاحمتي دٻاءَ سان ڪيو ويندو آهي: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> هي فرق ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته غيرتوازني عمل ۾ نظام جو اندروني دٻاءُ هر هنڌ هڪجهڙو يا چڱيءَ ريت متعين نه به هجي. == قانون جي مختلف حرارتي عملن تي لاڳو ٿيڻ == === مستقل حجم وارو عمل === '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ نظام جو حجم مستقل رهي ٿو: :<math>\Delta V=0</math> جيڪڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم موجود هجي، ته: :<math>W=0</math> تنهنڪري پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_V</math> جي صورت اختيار ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته اهڙي بند نظام ۾، جڏهن ٻيو ڪو ڪم نه ٿئي، فراهم ڪيل حرارت اندروني توانائيءَ جي تبديليءَ جي برابر هوندي آهي. === مستقل دٻاءَ وارو عمل === '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. رڳو دٻاءُ-حجم ڪم لاءِ: :<math>W=p(V_2-V_1)</math> پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_p-p\Delta V</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. [[اينٿالپي]] جي تعريف: :<math>H=U+pV</math> آهي. مستقل دٻاءَ تي، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي، ته: :<math>Q_p=\Delta H</math> هي تعلق ڪيميائي ردعملن ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن مسئلن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === مستقل گرمي پد وارو عمل === '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. مثالي گيس لاءِ اندروني توانائي صرف گرمي پد تي دارومدار رکي ٿي. تنهنڪري مثالي گيس جي مستقل گرمي پد واري عمل ۾: :<math>\Delta U=0</math> ۽: :<math>Q=W</math> اهو نتيجو سڀني حقيقي مادّن لاءِ عام طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته انهن جي اندروني توانائي ٻين حالت جي خاصيتن تي پڻ دارومدار رکي سگهي ٿي. === ادياباتي عمل === '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process'') ۾ نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿيندي آهي: :<math>Q=0</math> تنهنڪري بند نظام لاءِ: :<math>\Delta U=-W</math> جيڪڏهن نظام ماحول تي مثبت ڪم ڪري ۽ ٻيون توانائي تبديليون نه هجن، ته ان جي اندروني توانائي گهٽجي ٿي. جيڪڏهن ماحول نظام تي ڪم ڪري، ته اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === مڪمل چڪر === '''چڪري عمل''' (''Cyclic process'') ۾ نظام مختلف حالتن مان گذري واپس پنهنجي شروعاتي حالت تي اچي ٿو. انهيءَ ڪري: :<math>\Delta U_{\mathrm{cycle}}=0</math> ۽: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو حرارتي انجڻن ۽ ريفريجريشن چڪرن جي توانائي توازن ۾ اهم آهي. == بند نظام لاءِ توانائيءَ جو عام توازن == جيڪڏهن بند نظام جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون به اهم هجن، ته پهريون قانون هن ريت لکجي ٿو: :<math>\Delta E=Q-W</math> جتي: :<math>E=U+KE+PE</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U+\Delta KE+\Delta PE=Q-W</math> هتي <math>KE</math> مجموعي حرڪتي توانائي ۽ <math>PE</math> ثقلي امڪاني توانائي آهي. هي عام صورت اهڙن نظامن لاءِ ضروري آهي، جن جي رفتار يا اوچائي عمل دوران نمايان طور تبديل ٿئي ٿي.<ref name="DOEFirstLaw"/><ref name="NASAConservation"/> == کليل نظام لاءِ پهريون قانون == [[File:First law open system.svg|thumb|کليل حرارتي نظام ۾ مادّي، حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ جو خاڪو.]] '''کليل نظام''' (''Open system'') اهڙو نظام آهي، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي منتقل ٿي سگهن ٿا. ٽربائن، ڪمپريسر، پمپ ۽ حرارتي مٽاسٽا ڪندڙ اوزار عام مثال آهن. کليل نظام لاءِ توانائيءَ جو حساب مادّي سان گڏ داخل ٿيندڙ ۽ ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ کي پڻ شامل ڪري ٿو. عام ڪنٽرول حجم لاءِ: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=\dot Q-\dot W+\sum_{\mathrm{in}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)-\sum_{\mathrm{out}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)</math> جتي: * <math>E_{\mathrm{CV}}</math> ڪنٽرول حجم ۾ موجود مجموعي توانائي آهي. * <math>\dot Q</math> حرارت جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot W</math> ڪم جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot m</math> مادّي جي وهڪري جي شرح آهي. * <math>h</math> مخصوص اينٿالپي آهي. * <math>V</math> وهندڙ مادّي جي رفتار آهي. * <math>g</math> ثقلي تيزي آهي. * <math>z</math> حوالي واري سطح کان اوچائي آهي. هتي <math>\dot W</math> ۾ ڪنٽرول حجم جي حد پار منتقل ٿيندڙ ڪم شامل آهي، جڏهن ته وهڪري کي ڌڪڻ سان لاڳاپيل ڪم اڳ ئي اينٿالپيءَ ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> === مستقل وهڪري وارو نظام === '''مستقل وهڪري''' (''Steady flow'') واري حالت ۾ ڪنٽرول حجم اندر توانائيءَ جي مجموعي مقدار وقت سان تبديل نه ٿيندي آهي: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=0</math> هڪ داخل ٿيڻ ۽ هڪ نڪرڻ واري وهڪري لاءِ، في ڪلوگرام توانائي توازن: :<math>q-w=(h_2-h_1)+\frac{V_2^2-V_1^2}{2}+g(z_2-z_1)</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. هي مساوات ٽربائنن، نوزلن، ڪمپريسرن ۽ ٻين وهڪري وارن اوزارن جي تجزيي ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> == مختلف اوزارن ۾ استعمال == === حرارتي انجڻ === [[File:Basic heat engine principle.svg|thumb|حرارتي انجڻ ۾ حرارت جي فراهمي، سيال جي ڦهلاءَ ۽ ميڪانياتي ڪم حاصل ٿيڻ جو بنيادي خاڪو.]] حرارتي انجڻ گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ٿي، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذريعي ڏانهن منتقل ڪري ٿي. مڪمل چڪر لاءِ: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm{in}}-Q_{\mathrm{out}}</math> هتي <math>Q_{\mathrm{in}}</math> ۽ <math>Q_{\mathrm{out}}</math> ترتيبوار حاصل ڪيل ۽ خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. پهريون قانون توانائيءَ جو حساب ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙي انجڻ جي ممڪن وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ تي پابندي بيان ڪري ٿو. === ٻاڦ واري ٽربائن === ٻاڦ واري ٽربائن ۾ ٻاڦ ڦهلجندي آهي ۽ شافٽ تي ميڪانياتي ڪم پيدا ڪندي آهي. مستقل وهڪري، معمولي حرارتي نقصانن ۽ حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ جي ننڍين تبديلين جي حالت ۾: :<math>w_{\mathrm{out}}\approx h_1-h_2</math> اهو تعلق ٽربائن مان حاصل ٿيندڙ مخصوص ڪم جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === گيس ڪمپريسر === ڪمپريسر گيس تي ڪم ڪري ان جو دٻاءُ وڌائي ٿو. ادياباتي مستقل وهڪري واري مثالي حساب ۾، جڏهن حرڪتي ۽ امڪاني توانائيءَ جون تبديليون نظرانداز ڪجن: :<math>w_{\mathrm{in}}\approx h_2-h_1</math> اهو تعلق ڪمپريسر کي گهربل ڪم جو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. === ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ === ريفريجريٽر ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان حرارت ڪڍي وڌيڪ گرمي پد واري ماحول ڏانهن منتقل ڪري ٿو. هڪ مڪمل چڪر لاءِ توانائي توازن: :<math>Q_{\mathrm H}=Q_{\mathrm L}+W_{\mathrm{in}}</math> آهي. هتي <math>Q_{\mathrm L}</math> ٿڌي هنڌ مان حاصل ڪيل حرارت، <math>W_{\mathrm{in}}</math> فراهم ڪيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ماحول ڏانهن خارج ڪيل حرارت آهي. == عددي مثال == فرض ڪيو ته هڪ بند نظام کي <math>500\ \mathrm J</math> حرارت فراهم ڪئي وڃي ۽ اهو ماحول تي <math>200\ \mathrm J</math> ڪم ڪري. پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q-W</math> قدر رکڻ سان: :<math>\Delta U=500-200</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=300\ \mathrm J</math> يعني نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ 300 جول واڌ ٿي. جيڪڏهن ساڳئي نظام تي ماحول 200 جول ڪم ڪري ۽ نظام 100 جول حرارت وڃائي، ته: :<math>Q=-100\ \mathrm J</math> :<math>W=-200\ \mathrm J</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=-100-(-200)=100\ \mathrm J</math> هن مثال ۾ حرارت وڃائڻ باوجود نظام جي اندروني توانائي وڌي ٿي، ڇاڪاڻ ته نظام تي ڪيل ڪم، خارج ڪيل حرارت کان وڌيڪ آهي. == پهرين قانون ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | عملن جي ممڪن رخ ۽ اينٽروپيءَ جي پابندين کي بيان ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جو حساب ڏئي ٿو. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن بابت ڄاڻ ڏئي ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ کي ڳنڍي ٿو. | حرارتي انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ تي پابندي قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |} ٻئي قانون هڪ ٻئي جا متبادل نه آهن؛ حرارتي عمل جي مڪمل تجزيي لاءِ ٻنهي جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> == پهرين قانون جون حدون == پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بابت بنيادي پابندي قائم ڪري ٿو، پر اهو اڪيلي سر نه ٻڌائي ٿو ته: * ڪو حرارتي عمل پاڻمرادو ڪهڙي رخ ۾ ٿيندو؛ * حرارت کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي ڪيتري هوندي؛ * عمل موٽائي سگهجندڙ آهي يا غيرموٽائي سگهجندڙ؛ * مختلف حالتن ۾ نظام جو حرارتي توازن ڪيئن قائم ٿيندو. انهن سوالن جي وضاحت لاءِ حرارتي حرڪيات جا ٻيا قانون، حالت جون مساواتون ۽ مادّي جون لاڳاپيل خاصيتون پڻ استعمال ٿينديون آهن. == پهرين قانون سان لاڳاپيل اهم اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | سائنسي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | مفهوم |- | اندروني توانائي | ''Internal energy'' | نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي |- | حرارت | ''Heat'' | گرمي پد جي فرق سبب توانائيءَ جي منتقلي |- | ڪم | ''Work'' | حرارت کان سواءِ ٻين طريقن سان توانائيءَ جي منتقلي |- | بند نظام | ''Closed system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو منتقل نه ٿئي |- | کليل نظام | ''Open system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي منتقل ٿي سگهن |- | ادياباتي عمل | ''Adiabatic process'' | اهڙو عمل جنهن ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿئي |- | اينٿالپي | ''Enthalpy'' | <math>H=U+pV</math> |- | حالت جي خاصيت | ''State function'' | اهڙي خاصيت جيڪا صرف نظام جي حالت تي دارومدار رکي |- | حرارتي چڪر | ''Thermodynamic cycle'' | اهڙو عمل جنهن جي پڄاڻيءَ تي نظام شروعاتي حالت ڏانهن موٽي |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[اندروني توانائي]] * [[حرارت]] * [[ڪم (طبيعيات)]] * [[اينٿالپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[جيمس پريسڪوٽ جول]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب ۽ تاريخي ماخذ موضوع جي وڌيڪ مطالعي لاءِ آهن؛ انهن جي هر ڇاپي جي تفصيلي ڪتابياتي تصديق اشاعت کان اڳ ڪرڻ گهرجي. * Carnot, Sadi. ''Réflexions sur la puissance motrice du feu''. 1824. * Joule, James Prescott. ''The Scientific Papers of James Prescott Joule''. 1884. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. 1927. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. 1923. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. 1980. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age''. 1971. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/ ناسا: پهريون قانون ۽ اندروني توانائي] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/ ناسا: توانائيءَ جي بقا] * [https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf آمريڪي توانائي کاتو: حرارتي حرڪيات جو فني دستياب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Laws_of_thermodynamics وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joule_Apparatus.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: جول جو تجرباتي اوزار] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:First_law_open_system.svg وڪيميڊيا ڪامنز: کليل نظام جو توانائي توازن] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:توانائيءَ جي بقا]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] gg9c6svsrmfnl1uzcq1qzp7c5gelzeh 427104 427103 2026-11-01T23:31:25Z Intisar Ali 8681 /* */ 427104 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|توانائيءَ جي بقا بابت حرارتي حرڪيات جو بنيادي قانون}} {{Infobox | title = حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون | image = Thermodynamic systems graphic conventions.svg | caption = حرارتي نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت ۽ ڪم جي صورت ۾ توانائيءَ جي منتقليءَ جو خاڪو | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شاخ | data2 = [[حرارتي حرڪيات]]، [[طبيعيات]] | label3 = بنيادي اصول | data3 = [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] | label4 = بنيادي مساوات | data4 = <math>\Delta U=Q-W</math> | label5 = لاڳاپيل سائنسدان | data5 = [[جيمس پريسڪوٽ جول]]، [[جوليس رابرٽ فون ميئر]]، [[هرمان فون هيلم هولٽز]]، [[روڊولف ڪلازيئس]] | label6 = اهم مقدارون | data6 = [[اندروني توانائي]]، [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] | label7 = توانائيءَ جو ايس آءِ ايڪو | data7 = [[جول (ايڪو)|جول]] }} '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' (''First law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو [[توانائيءَ جي بقا جو قانون|توانائيءَ جي بقا واري اصول]] کي حرارتي نظامن تي لاڳو ڪري ٿو. هن قانون موجب توانائي نه پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نه فنا، پر اها هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي يا هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿي. ڪنهن بند حرارتي نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام کي فراهم ڪيل خالص حرارت ۽ نظام پاران ڪيل خالص ڪم جي فرق جي برابر هوندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw">{{cite web|title=3.3 First Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy">{{cite web|title=First Law – Internal Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> عام طور تي، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت مثبت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو وڃي، تڏهن قانون جي رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta U = Q - W</math> هتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام ڏانهن منتقل ٿيل خالص حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل خالص ڪم کي ظاهر ڪري ٿو. هي مساوات اهڙي بند نظام لاءِ آهي، جنهن جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي نظرانداز ڪري سگهجي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/><ref name="DOEFirstLaw">{{cite web|title=DOE Fundamentals Handbook: Thermodynamics, Heat Transfer, and Fluid Flow, Volume 1|url=https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf|publisher=United States Department of Energy|year=1992|language=en}}</ref> پهريون قانون [[حرارتي انجڻ]]، [[ٻاڦ واري ٽربائن]]، [[ريفريجريٽر]]، [[گيس ڪمپريسر]]، [[بجلي گهر]] ۽ ٻين توانائيءَ سان لاڳاپيل نظامن جي تجزيي جو بنياد آهي. اهو توانائيءَ جو حساب بيان ڪري ٿو، پر ڪنهن عمل جي پاڻمرادو ٿيڻ يا ان جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ جو فيصلو اڪيلي سر نٿو ڪري؛ انهن سوالن لاءِ [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] پڻ ضروري آهي.<ref name="NASAConservation">{{cite web|title=First Law – Conservation of Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy"/> == تاريخ == === حرارت ۽ توانائيءَ بابت شروعاتي تصور === ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ حرارت جي نوعيت بابت مختلف نظريا موجود هئا. انهن مان هڪ '''ڪيلورڪ نظريو''' هو، جنهن موجب حرارت کي هڪ خاص بي وزن سيال وانگر سمجهيو ويندو هو. ان وقت حرارت، ڪم ۽ ميڪانياتي توانائيءَ جي وچ ۾ مقداري تعلق مڪمل طور واضح نه هو. ٻاڦ جي انجڻن ۽ ٻين حرارتي مشينن جي مطالعي دوران سائنسدانن کي اهو سوال درپيش ٿيو ته حرارت کي ڪم ۾ ڪهڙي ريت تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن تحقيق توانائيءَ جي بقا جي وڌيڪ جامع اصول جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === جوليس رابرٽ فون ميئر === جرمن طبيب ۽ طبيعيات دان [[جوليس رابرٽ فون ميئر]] 1842ع ۾ حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي مساويت بابت پنهنجا خيال شايع ڪيا. هن توانائيءَ جي مختلف صورتن جي وچ ۾ تبديلين کي هڪ عام اصول جي بنياد تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. ميئر جو ڪم حرارت ۽ ڪم جي مقداري تعلق بابت شروعاتي اهم ڪوششن مان هو، جيتوڻيڪ ساڳئي دور ۾ ٻيا سائنسدان پڻ توانائيءَ جي بقا واري تصور تي ڪم ڪري رهيا هئا.<ref name="Mayer1842">{{cite journal|last=Mayer|first=Julius Robert|title=Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur|journal=Annalen der Chemie und Pharmacie|year=1842|volume=42|pages=233–240|language=de}}</ref> === جيمس پريسڪوٽ جول جا تجربا === [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.8|1845ع ۾ [[جيمس پريسڪوٽ جول]] پاران حرارت جي ميڪانياتي مساوي جي ماپ لاءِ استعمال ڪيل اوزار، جيڪو لنڊن جي سائنس ميوزيم ۾ محفوظ آهي.]] [[File:Joule's first experiment on mechanical equivalent of heat.PNG|thumb|1843ع ۾ جول جي حرارت ۽ ڪم جي مساويت بابت شروعاتي تجربي جو خاڪو.]] انگريز طبيعيات دان [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجرباتي طريقي سان ڏيکاريو ته ميڪانياتي ڪم کي حرارتي توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن بجليءَ، گيسن ۽ مايع جي حرڪت سان لاڳاپيل مختلف تجربا ڪيا. سندس مشهور تجربي ۾ هيٺ لهندڙ وزنن جي مدد سان پاڻيءَ ۾ موجود ڦيٿو ڦيرايو ويندو هو. ڦيٿي جي حرڪت سبب پاڻيءَ جو گرمي پد وڌندو هو. ان ذريعي جول ميڪانياتي ڪم ۽ پاڻيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ حرارتي تبديليءَ جي وچ ۾ مقداري لاڳاپو ماپيو. جول جي تجربن حرارت کي توانائيءَ جي منتقليءَ جي هڪ صورت طور سمجهڻ ۽ حرارتي حرڪيات جي پهرين قانون جي تجرباتي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === هيلم هولٽز ۽ ڪلازيئس === 1847ع ۾ جرمن سائنسدان [[هرمان فون هيلم هولٽز]] توانائيءَ جي بقا بابت هڪ جامع نظرياتي بحث پيش ڪيو. هن مختلف طبعي عملن ۾ توانائيءَ جي صورتن جي باهمي تبديلين کي هڪ گڏيل اصول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Helmholtz1847">{{cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|title=Über die Erhaltung der Kraft|publisher=G. Reimer|location=Berlin|year=1847|language=de}}</ref> 1850ع ۾ [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو. هن حرارت ۽ ڪم جي تعلق کي وڌيڪ منظم رياضياتي صورت ڏني ۽ حرارتي انجڻن جي نظريي کي نئين بنياد تي سمجهائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> == قانون جو بيان == حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون چوي ٿو ته ڪنهن نظام جي مجموعي توانائيءَ ۾ تبديلي، ان نظام ڏانهن داخل ٿيندڙ ۽ ان مان ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ جي خالص فرق جي برابر آهي. جڏهن نظام ۾ مادّي جي منتقلي نه ٿئي ۽ مجموعي حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون نظرانداز ڪري سگهجن، ته توانائيءَ جي منتقليءَ جا ٻه اهم طريقا حرارت ۽ ڪم هوندا آهن: :<math>U_2-U_1=Q-W</math> يا: :<math>\Delta U=Q-W</math> هن بيان ۾: * <math>U_1</math> نظام جي شروعاتي اندروني توانائي آهي. * <math>U_2</math> نظام جي آخري اندروني توانائي آهي. * <math>Q</math> نظام کي مليل خالص حرارت آهي. * <math>W</math> نظام پاران ماحول تي ڪيل خالص ڪم آهي. * <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ مجموعي تبديلي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> === نشانين جي روايت === حرارت ۽ ڪم لاءِ مختلف درسي ڪتابن ۾ نشانين جون ٻه عام روايتون استعمال ٿين ٿيون. طبيعيات ۾ اڪثر نظام پاران ڪيل ڪم مثبت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪيميا جي ڪيترن ڪتابن ۾ نظام تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | حالت ! style="background:#dceaf7;" | طبيعيات واري روايت ! style="background:#dceaf7;" | اندروني توانائيءَ تي اثر |- | نظام حرارت حاصل ڪري | <math>Q>0</math> | وڌڻ جو لاڙو |- | نظام حرارت وڃائي | <math>Q<0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | نظام ماحول تي ڪم ڪري | <math>W>0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | ماحول نظام تي ڪم ڪري | <math>W<0</math> | وڌڻ جو لاڙو |} هي اثر ٻين توانائي منتقليءَ جي عملن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. جيڪڏهن حرارت ۽ ڪم ٻئي گڏ ٿين، ته اندروني توانائيءَ جي خالص تبديلي ٻنهي جي گڏيل نتيجي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> جيڪڏهن <math>w</math> کي نظام تي ڪيل ڪم سمجهيو وڃي، ته ساڳيو قانون هن صورت ۾ لکجي ٿو: :<math>\Delta U=q+w</math> ٻنهي صورتن ۾ توانائيءَ جي بقا وارو اصول ساڳيو آهي؛ فرق رڳو ڪم جي نشانيءَ جي تعريف ۾ آهي. == اندروني توانائي == '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي آهي. ان ۾ ماليڪيولن ۽ ائٽمن جي حرڪتي توانائي، انهن جي باهمي لاڳاپن واري امڪاني توانائي ۽ ٻيون اندروني توانائيءَ جون صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون. اندروني توانائي نظام جي '''حالت جي خاصيت''' آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته ٻن مقرر حالتن جي وچ ۾ اندروني توانائيءَ جي تبديلي صرف شروعاتي ۽ آخري حالتن تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام هڪ حالت مان ٻي حالت تائين پهتو.<ref name="NASAInternalEnergy"/><ref name="OpenStaxFirstLaw"/> حرارت ۽ ڪم پاڻ ۾ حالت جون خاصيتون نه آهن. اهي توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن ۽ انهن جون مقدارون اختيار ڪيل عمل جي رستي سان تبديل ٿي سگهن ٿيون. رياضياتي طور: :<math>\Delta U=U_2-U_1</math> هڪ مڪمل حرارتي چڪر لاءِ، جڏهن نظام واپس ساڳئي حالت تي اچي: :<math>\oint dU=0</math> تنهنڪري بند نظام جي اهڙي چڪر ۾: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو پهرين قانون جي سڌي پيروي ڪري ٿو.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> == حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ تعلق == [[File:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|thumb|حرارتي نظام ۾ حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ کي ڏيکاريندڙ علامتي خاڪو.]] '''حرارت''' (''Heat'') گرمي پد جي فرق سبب ٿيندڙ توانائيءَ جي منتقلي آهي، جڏهن ته '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو اهڙو طريقو آهي، جيڪو قوت، حرڪت، برقي اثرن يا ٻين منظم عملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. حرارت ۽ ڪم ٻئي نظام جي اندروني توانائي تبديل ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گيس کي گرم ڪرڻ سان ان جي اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي؛ ساڳيءَ طرح گيس کي دٻائڻ لاءِ ان تي ڪم ڪرڻ سان پڻ اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === دٻاءُ ۽ حجم وارو ڪم === جيڪڏهن گيس هڪ حرڪت ڪندڙ پسٽن کي ڌڪي ۽ ان جي حجم ۾ تبديلي اچي، ته گيس ماحول تي ڪم ڪري ٿي. شبه-جامد موٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\delta W=p\,dV</math> ۽ ٻن حالتن جي وچ ۾: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p\,dV</math> جتي <math>p</math> گيس جو دٻاءُ ۽ <math>V</math> حجم آهي. عام غيرموٽائي سگهجندڙ پسٽن واري عمل ۾ حد تي ڪم جو حساب ٻاهرئين مزاحمتي دٻاءَ سان ڪيو ويندو آهي: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> هي فرق ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته غيرتوازني عمل ۾ نظام جو اندروني دٻاءُ هر هنڌ هڪجهڙو يا چڱيءَ ريت متعين نه به هجي. == قانون جي مختلف حرارتي عملن تي لاڳو ٿيڻ == === مستقل حجم وارو عمل === '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ نظام جو حجم مستقل رهي ٿو: :<math>\Delta V=0</math> جيڪڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم موجود هجي، ته: :<math>W=0</math> تنهنڪري پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_V</math> جي صورت اختيار ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته اهڙي بند نظام ۾، جڏهن ٻيو ڪو ڪم نه ٿئي، فراهم ڪيل حرارت اندروني توانائيءَ جي تبديليءَ جي برابر هوندي آهي. === مستقل دٻاءَ وارو عمل === '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. رڳو دٻاءُ-حجم ڪم لاءِ: :<math>W=p(V_2-V_1)</math> پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_p-p\Delta V</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. [[اينٿالپي]] جي تعريف: :<math>H=U+pV</math> آهي. مستقل دٻاءَ تي، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي، ته: :<math>Q_p=\Delta H</math> هي تعلق ڪيميائي ردعملن ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن مسئلن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === مستقل گرمي پد وارو عمل === '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. مثالي گيس لاءِ اندروني توانائي صرف گرمي پد تي دارومدار رکي ٿي. تنهنڪري مثالي گيس جي مستقل گرمي پد واري عمل ۾: :<math>\Delta U=0</math> ۽: :<math>Q=W</math> اهو نتيجو سڀني حقيقي مادّن لاءِ عام طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته انهن جي اندروني توانائي ٻين حالت جي خاصيتن تي پڻ دارومدار رکي سگهي ٿي. === ادياباتي عمل === '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process'') ۾ نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿيندي آهي: :<math>Q=0</math> تنهنڪري بند نظام لاءِ: :<math>\Delta U=-W</math> جيڪڏهن نظام ماحول تي مثبت ڪم ڪري ۽ ٻيون توانائي تبديليون نه هجن، ته ان جي اندروني توانائي گهٽجي ٿي. جيڪڏهن ماحول نظام تي ڪم ڪري، ته اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === مڪمل چڪر === '''چڪري عمل''' (''Cyclic process'') ۾ نظام مختلف حالتن مان گذري واپس پنهنجي شروعاتي حالت تي اچي ٿو. انهيءَ ڪري: :<math>\Delta U_{\mathrm{cycle}}=0</math> ۽: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو حرارتي انجڻن ۽ ريفريجريشن چڪرن جي توانائي توازن ۾ اهم آهي. == بند نظام لاءِ توانائيءَ جو عام توازن == جيڪڏهن بند نظام جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون به اهم هجن، ته پهريون قانون هن ريت لکجي ٿو: :<math>\Delta E=Q-W</math> جتي: :<math>E=U+KE+PE</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U+\Delta KE+\Delta PE=Q-W</math> هتي <math>KE</math> مجموعي حرڪتي توانائي ۽ <math>PE</math> ثقلي امڪاني توانائي آهي. هي عام صورت اهڙن نظامن لاءِ ضروري آهي، جن جي رفتار يا اوچائي عمل دوران نمايان طور تبديل ٿئي ٿي.<ref name="DOEFirstLaw"/><ref name="NASAConservation"/> == کليل نظام لاءِ پهريون قانون == [[File:First law open system.svg|thumb|کليل حرارتي نظام ۾ مادّي، حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ جو خاڪو.]] '''کليل نظام''' (''Open system'') اهڙو نظام آهي، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي منتقل ٿي سگهن ٿا. ٽربائن، ڪمپريسر، پمپ ۽ حرارتي مٽاسٽا ڪندڙ اوزار عام مثال آهن. کليل نظام لاءِ توانائيءَ جو حساب مادّي سان گڏ داخل ٿيندڙ ۽ ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ کي پڻ شامل ڪري ٿو. عام ڪنٽرول حجم لاءِ: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=\dot Q-\dot W+\sum_{\mathrm{in}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)-\sum_{\mathrm{out}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)</math> جتي: * <math>E_{\mathrm{CV}}</math> ڪنٽرول حجم ۾ موجود مجموعي توانائي آهي. * <math>\dot Q</math> حرارت جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot W</math> ڪم جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot m</math> مادّي جي وهڪري جي شرح آهي. * <math>h</math> مخصوص اينٿالپي آهي. * <math>V</math> وهندڙ مادّي جي رفتار آهي. * <math>g</math> ثقلي تيزي آهي. * <math>z</math> حوالي واري سطح کان اوچائي آهي. هتي <math>\dot W</math> ۾ ڪنٽرول حجم جي حد پار منتقل ٿيندڙ ڪم شامل آهي، جڏهن ته وهڪري کي ڌڪڻ سان لاڳاپيل ڪم اڳ ئي اينٿالپيءَ ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> === مستقل وهڪري وارو نظام === '''مستقل وهڪري''' (''Steady flow'') واري حالت ۾ ڪنٽرول حجم اندر توانائيءَ جي مجموعي مقدار وقت سان تبديل نه ٿيندي آهي: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=0</math> هڪ داخل ٿيڻ ۽ هڪ نڪرڻ واري وهڪري لاءِ، في ڪلوگرام توانائي توازن: :<math>q-w=(h_2-h_1)+\frac{V_2^2-V_1^2}{2}+g(z_2-z_1)</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. هي مساوات ٽربائنن، نوزلن، ڪمپريسرن ۽ ٻين وهڪري وارن اوزارن جي تجزيي ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> == مختلف اوزارن ۾ استعمال == === حرارتي انجڻ === [[File:Basic heat engine principle.svg|thumb|حرارتي انجڻ ۾ حرارت جي فراهمي، سيال جي ڦهلاءَ ۽ ميڪانياتي ڪم حاصل ٿيڻ جو بنيادي خاڪو.]] حرارتي انجڻ گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ٿي، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذريعي ڏانهن منتقل ڪري ٿي. مڪمل چڪر لاءِ: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm{in}}-Q_{\mathrm{out}}</math> هتي <math>Q_{\mathrm{in}}</math> ۽ <math>Q_{\mathrm{out}}</math> ترتيبوار حاصل ڪيل ۽ خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. پهريون قانون توانائيءَ جو حساب ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙي انجڻ جي ممڪن وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ تي پابندي بيان ڪري ٿو. === ٻاڦ واري ٽربائن === ٻاڦ واري ٽربائن ۾ ٻاڦ ڦهلجندي آهي ۽ شافٽ تي ميڪانياتي ڪم پيدا ڪندي آهي. مستقل وهڪري، معمولي حرارتي نقصانن ۽ حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ جي ننڍين تبديلين جي حالت ۾: :<math>w_{\mathrm{out}}\approx h_1-h_2</math> اهو تعلق ٽربائن مان حاصل ٿيندڙ مخصوص ڪم جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === گيس ڪمپريسر === ڪمپريسر گيس تي ڪم ڪري ان جو دٻاءُ وڌائي ٿو. ادياباتي مستقل وهڪري واري مثالي حساب ۾، جڏهن حرڪتي ۽ امڪاني توانائيءَ جون تبديليون نظرانداز ڪجن: :<math>w_{\mathrm{in}}\approx h_2-h_1</math> اهو تعلق ڪمپريسر کي گهربل ڪم جو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. === ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ === ريفريجريٽر ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان حرارت ڪڍي وڌيڪ گرمي پد واري ماحول ڏانهن منتقل ڪري ٿو. هڪ مڪمل چڪر لاءِ توانائي توازن: :<math>Q_{\mathrm H}=Q_{\mathrm L}+W_{\mathrm{in}}</math> آهي. هتي <math>Q_{\mathrm L}</math> ٿڌي هنڌ مان حاصل ڪيل حرارت، <math>W_{\mathrm{in}}</math> فراهم ڪيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ماحول ڏانهن خارج ڪيل حرارت آهي. == عددي مثال == فرض ڪيو ته هڪ بند نظام کي <math>500\ \mathrm J</math> حرارت فراهم ڪئي وڃي ۽ اهو ماحول تي <math>200\ \mathrm J</math> ڪم ڪري. پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q-W</math> قدر رکڻ سان: :<math>\Delta U=500-200</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=300\ \mathrm J</math> يعني نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ 300 جول واڌ ٿي. جيڪڏهن ساڳئي نظام تي ماحول 200 جول ڪم ڪري ۽ نظام 100 جول حرارت وڃائي، ته: :<math>Q=-100\ \mathrm J</math> :<math>W=-200\ \mathrm J</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=-100-(-200)=100\ \mathrm J</math> هن مثال ۾ حرارت وڃائڻ باوجود نظام جي اندروني توانائي وڌي ٿي، ڇاڪاڻ ته نظام تي ڪيل ڪم، خارج ڪيل حرارت کان وڌيڪ آهي. == پهرين قانون ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | عملن جي ممڪن رخ ۽ اينٽروپيءَ جي پابندين کي بيان ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جو حساب ڏئي ٿو. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن بابت ڄاڻ ڏئي ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ کي ڳنڍي ٿو. | حرارتي انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ تي پابندي قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |} ٻئي قانون هڪ ٻئي جا متبادل نه آهن؛ حرارتي عمل جي مڪمل تجزيي لاءِ ٻنهي جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> == پهرين قانون جون حدون == پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بابت بنيادي پابندي قائم ڪري ٿو، پر اهو اڪيلي سر نه ٻڌائي ٿو ته: * ڪو حرارتي عمل پاڻمرادو ڪهڙي رخ ۾ ٿيندو؛ * حرارت کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي ڪيتري هوندي؛ * عمل موٽائي سگهجندڙ آهي يا غيرموٽائي سگهجندڙ؛ * مختلف حالتن ۾ نظام جو حرارتي توازن ڪيئن قائم ٿيندو. انهن سوالن جي وضاحت لاءِ حرارتي حرڪيات جا ٻيا قانون، حالت جون مساواتون ۽ مادّي جون لاڳاپيل خاصيتون پڻ استعمال ٿينديون آهن. == پهرين قانون سان لاڳاپيل اهم اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | سائنسي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | مفهوم |- | اندروني توانائي | ''Internal energy'' | نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي |- | حرارت | ''Heat'' | گرمي پد جي فرق سبب توانائيءَ جي منتقلي |- | ڪم | ''Work'' | حرارت کان سواءِ ٻين طريقن سان توانائيءَ جي منتقلي |- | بند نظام | ''Closed system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو منتقل نه ٿئي |- | کليل نظام | ''Open system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي منتقل ٿي سگهن |- | ادياباتي عمل | ''Adiabatic process'' | اهڙو عمل جنهن ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿئي |- | اينٿالپي | ''Enthalpy'' | <math>H=U+pV</math> |- | حالت جي خاصيت | ''State function'' | اهڙي خاصيت جيڪا صرف نظام جي حالت تي دارومدار رکي |- | حرارتي چڪر | ''Thermodynamic cycle'' | اهڙو عمل جنهن جي پڄاڻيءَ تي نظام شروعاتي حالت ڏانهن موٽي |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[اندروني توانائي]] * [[حرارت]] * [[ڪم (طبيعيات)]] * [[اينٿالپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[جيمس پريسڪوٽ جول]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب ۽ تاريخي ماخذ موضوع جي وڌيڪ مطالعي لاءِ آهن؛ انهن جي هر ڇاپي جي تفصيلي ڪتابياتي تصديق اشاعت کان اڳ ڪرڻ گهرجي. * Carnot, Sadi. ''Réflexions sur la puissance motrice du feu''. 1824. * Joule, James Prescott. ''The Scientific Papers of James Prescott Joule''. 1884. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. 1927. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. 1923. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. 1980. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age''. 1971. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/ ناسا: پهريون قانون ۽ اندروني توانائي] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/ ناسا: توانائيءَ جي بقا] * [https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf آمريڪي توانائي کاتو: حرارتي حرڪيات جو فني دستياب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Laws_of_thermodynamics وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joule_Apparatus.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: جول جو تجرباتي اوزار] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:First_law_open_system.svg وڪيميڊيا ڪامنز: کليل نظام جو توانائي توازن] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:توانائيءَ جي بقا]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] 1fnefla8hnembvlboau8slik9eeypsg 427105 427104 2026-11-01T23:32:44Z Intisar Ali 8681 /* */ 427105 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|توانائيءَ جي بقا بابت حرارتي حرڪيات جو بنيادي قانون}} {{Infobox | title = حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[فائل:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|280px|حرارتي نظام جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | حرارتي نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت ۽ ڪم جي صورت ۾ توانائيءَ جي منتقليءَ جو خاڪو | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شاخ | data2 = [[حرارتي حرڪيات]]، [[طبيعيات]] | label3 = بنيادي اصول | data3 = [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] | label4 = بنيادي مساوات | data4 = <math>\Delta U=Q-W</math> | label5 = لاڳاپيل سائنسدان | data5 = [[جيمس پريسڪوٽ جول]]، [[جوليس رابرٽ فون ميئر]]، [[هرمان فون هيلم هولٽز]]، [[روڊولف ڪلازيئس]] | label6 = اهم مقدارون | data6 = [[اندروني توانائي]]، [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] | label7 = توانائيءَ جو ايس آءِ ايڪو | data7 = [[جول (ايڪو)|جول]] }} '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' (''First law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو [[توانائيءَ جي بقا جو قانون|توانائيءَ جي بقا واري اصول]] کي حرارتي نظامن تي لاڳو ڪري ٿو. هن قانون موجب توانائي نه پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نه فنا، پر اها هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي يا هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿي. ڪنهن بند حرارتي نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام کي فراهم ڪيل خالص حرارت ۽ نظام پاران ڪيل خالص ڪم جي فرق جي برابر هوندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw">{{cite web|title=3.3 First Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy">{{cite web|title=First Law – Internal Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> عام طور تي، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت مثبت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو وڃي، تڏهن قانون جي رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta U = Q - W</math> هتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام ڏانهن منتقل ٿيل خالص حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل خالص ڪم کي ظاهر ڪري ٿو. هي مساوات اهڙي بند نظام لاءِ آهي، جنهن جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي نظرانداز ڪري سگهجي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/><ref name="DOEFirstLaw">{{cite web|title=DOE Fundamentals Handbook: Thermodynamics, Heat Transfer, and Fluid Flow, Volume 1|url=https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf|publisher=United States Department of Energy|year=1992|language=en}}</ref> پهريون قانون [[حرارتي انجڻ]]، [[ٻاڦ واري ٽربائن]]، [[ريفريجريٽر]]، [[گيس ڪمپريسر]]، [[بجلي گهر]] ۽ ٻين توانائيءَ سان لاڳاپيل نظامن جي تجزيي جو بنياد آهي. اهو توانائيءَ جو حساب بيان ڪري ٿو، پر ڪنهن عمل جي پاڻمرادو ٿيڻ يا ان جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ جو فيصلو اڪيلي سر نٿو ڪري؛ انهن سوالن لاءِ [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] پڻ ضروري آهي.<ref name="NASAConservation">{{cite web|title=First Law – Conservation of Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy"/> == تاريخ == === حرارت ۽ توانائيءَ بابت شروعاتي تصور === ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ حرارت جي نوعيت بابت مختلف نظريا موجود هئا. انهن مان هڪ '''ڪيلورڪ نظريو''' هو، جنهن موجب حرارت کي هڪ خاص بي وزن سيال وانگر سمجهيو ويندو هو. ان وقت حرارت، ڪم ۽ ميڪانياتي توانائيءَ جي وچ ۾ مقداري تعلق مڪمل طور واضح نه هو. ٻاڦ جي انجڻن ۽ ٻين حرارتي مشينن جي مطالعي دوران سائنسدانن کي اهو سوال درپيش ٿيو ته حرارت کي ڪم ۾ ڪهڙي ريت تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن تحقيق توانائيءَ جي بقا جي وڌيڪ جامع اصول جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === جوليس رابرٽ فون ميئر === جرمن طبيب ۽ طبيعيات دان [[جوليس رابرٽ فون ميئر]] 1842ع ۾ حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي مساويت بابت پنهنجا خيال شايع ڪيا. هن توانائيءَ جي مختلف صورتن جي وچ ۾ تبديلين کي هڪ عام اصول جي بنياد تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. ميئر جو ڪم حرارت ۽ ڪم جي مقداري تعلق بابت شروعاتي اهم ڪوششن مان هو، جيتوڻيڪ ساڳئي دور ۾ ٻيا سائنسدان پڻ توانائيءَ جي بقا واري تصور تي ڪم ڪري رهيا هئا.<ref name="Mayer1842">{{cite journal|last=Mayer|first=Julius Robert|title=Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur|journal=Annalen der Chemie und Pharmacie|year=1842|volume=42|pages=233–240|language=de}}</ref> === جيمس پريسڪوٽ جول جا تجربا === [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.8|1845ع ۾ [[جيمس پريسڪوٽ جول]] پاران حرارت جي ميڪانياتي مساوي جي ماپ لاءِ استعمال ڪيل اوزار، جيڪو لنڊن جي سائنس ميوزيم ۾ محفوظ آهي.]] [[File:Joule's first experiment on mechanical equivalent of heat.PNG|thumb|1843ع ۾ جول جي حرارت ۽ ڪم جي مساويت بابت شروعاتي تجربي جو خاڪو.]] انگريز طبيعيات دان [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجرباتي طريقي سان ڏيکاريو ته ميڪانياتي ڪم کي حرارتي توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن بجليءَ، گيسن ۽ مايع جي حرڪت سان لاڳاپيل مختلف تجربا ڪيا. سندس مشهور تجربي ۾ هيٺ لهندڙ وزنن جي مدد سان پاڻيءَ ۾ موجود ڦيٿو ڦيرايو ويندو هو. ڦيٿي جي حرڪت سبب پاڻيءَ جو گرمي پد وڌندو هو. ان ذريعي جول ميڪانياتي ڪم ۽ پاڻيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ حرارتي تبديليءَ جي وچ ۾ مقداري لاڳاپو ماپيو. جول جي تجربن حرارت کي توانائيءَ جي منتقليءَ جي هڪ صورت طور سمجهڻ ۽ حرارتي حرڪيات جي پهرين قانون جي تجرباتي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === هيلم هولٽز ۽ ڪلازيئس === 1847ع ۾ جرمن سائنسدان [[هرمان فون هيلم هولٽز]] توانائيءَ جي بقا بابت هڪ جامع نظرياتي بحث پيش ڪيو. هن مختلف طبعي عملن ۾ توانائيءَ جي صورتن جي باهمي تبديلين کي هڪ گڏيل اصول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Helmholtz1847">{{cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|title=Über die Erhaltung der Kraft|publisher=G. Reimer|location=Berlin|year=1847|language=de}}</ref> 1850ع ۾ [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو. هن حرارت ۽ ڪم جي تعلق کي وڌيڪ منظم رياضياتي صورت ڏني ۽ حرارتي انجڻن جي نظريي کي نئين بنياد تي سمجهائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> == قانون جو بيان == حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون چوي ٿو ته ڪنهن نظام جي مجموعي توانائيءَ ۾ تبديلي، ان نظام ڏانهن داخل ٿيندڙ ۽ ان مان ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ جي خالص فرق جي برابر آهي. جڏهن نظام ۾ مادّي جي منتقلي نه ٿئي ۽ مجموعي حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون نظرانداز ڪري سگهجن، ته توانائيءَ جي منتقليءَ جا ٻه اهم طريقا حرارت ۽ ڪم هوندا آهن: :<math>U_2-U_1=Q-W</math> يا: :<math>\Delta U=Q-W</math> هن بيان ۾: * <math>U_1</math> نظام جي شروعاتي اندروني توانائي آهي. * <math>U_2</math> نظام جي آخري اندروني توانائي آهي. * <math>Q</math> نظام کي مليل خالص حرارت آهي. * <math>W</math> نظام پاران ماحول تي ڪيل خالص ڪم آهي. * <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ مجموعي تبديلي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> === نشانين جي روايت === حرارت ۽ ڪم لاءِ مختلف درسي ڪتابن ۾ نشانين جون ٻه عام روايتون استعمال ٿين ٿيون. طبيعيات ۾ اڪثر نظام پاران ڪيل ڪم مثبت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪيميا جي ڪيترن ڪتابن ۾ نظام تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | حالت ! style="background:#dceaf7;" | طبيعيات واري روايت ! style="background:#dceaf7;" | اندروني توانائيءَ تي اثر |- | نظام حرارت حاصل ڪري | <math>Q>0</math> | وڌڻ جو لاڙو |- | نظام حرارت وڃائي | <math>Q<0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | نظام ماحول تي ڪم ڪري | <math>W>0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | ماحول نظام تي ڪم ڪري | <math>W<0</math> | وڌڻ جو لاڙو |} هي اثر ٻين توانائي منتقليءَ جي عملن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. جيڪڏهن حرارت ۽ ڪم ٻئي گڏ ٿين، ته اندروني توانائيءَ جي خالص تبديلي ٻنهي جي گڏيل نتيجي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> جيڪڏهن <math>w</math> کي نظام تي ڪيل ڪم سمجهيو وڃي، ته ساڳيو قانون هن صورت ۾ لکجي ٿو: :<math>\Delta U=q+w</math> ٻنهي صورتن ۾ توانائيءَ جي بقا وارو اصول ساڳيو آهي؛ فرق رڳو ڪم جي نشانيءَ جي تعريف ۾ آهي. == اندروني توانائي == '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي آهي. ان ۾ ماليڪيولن ۽ ائٽمن جي حرڪتي توانائي، انهن جي باهمي لاڳاپن واري امڪاني توانائي ۽ ٻيون اندروني توانائيءَ جون صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون. اندروني توانائي نظام جي '''حالت جي خاصيت''' آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته ٻن مقرر حالتن جي وچ ۾ اندروني توانائيءَ جي تبديلي صرف شروعاتي ۽ آخري حالتن تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام هڪ حالت مان ٻي حالت تائين پهتو.<ref name="NASAInternalEnergy"/><ref name="OpenStaxFirstLaw"/> حرارت ۽ ڪم پاڻ ۾ حالت جون خاصيتون نه آهن. اهي توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن ۽ انهن جون مقدارون اختيار ڪيل عمل جي رستي سان تبديل ٿي سگهن ٿيون. رياضياتي طور: :<math>\Delta U=U_2-U_1</math> هڪ مڪمل حرارتي چڪر لاءِ، جڏهن نظام واپس ساڳئي حالت تي اچي: :<math>\oint dU=0</math> تنهنڪري بند نظام جي اهڙي چڪر ۾: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو پهرين قانون جي سڌي پيروي ڪري ٿو.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> == حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ تعلق == [[File:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|thumb|حرارتي نظام ۾ حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ کي ڏيکاريندڙ علامتي خاڪو.]] '''حرارت''' (''Heat'') گرمي پد جي فرق سبب ٿيندڙ توانائيءَ جي منتقلي آهي، جڏهن ته '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو اهڙو طريقو آهي، جيڪو قوت، حرڪت، برقي اثرن يا ٻين منظم عملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. حرارت ۽ ڪم ٻئي نظام جي اندروني توانائي تبديل ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گيس کي گرم ڪرڻ سان ان جي اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي؛ ساڳيءَ طرح گيس کي دٻائڻ لاءِ ان تي ڪم ڪرڻ سان پڻ اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === دٻاءُ ۽ حجم وارو ڪم === جيڪڏهن گيس هڪ حرڪت ڪندڙ پسٽن کي ڌڪي ۽ ان جي حجم ۾ تبديلي اچي، ته گيس ماحول تي ڪم ڪري ٿي. شبه-جامد موٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\delta W=p\,dV</math> ۽ ٻن حالتن جي وچ ۾: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p\,dV</math> جتي <math>p</math> گيس جو دٻاءُ ۽ <math>V</math> حجم آهي. عام غيرموٽائي سگهجندڙ پسٽن واري عمل ۾ حد تي ڪم جو حساب ٻاهرئين مزاحمتي دٻاءَ سان ڪيو ويندو آهي: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> هي فرق ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته غيرتوازني عمل ۾ نظام جو اندروني دٻاءُ هر هنڌ هڪجهڙو يا چڱيءَ ريت متعين نه به هجي. == قانون جي مختلف حرارتي عملن تي لاڳو ٿيڻ == === مستقل حجم وارو عمل === '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ نظام جو حجم مستقل رهي ٿو: :<math>\Delta V=0</math> جيڪڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم موجود هجي، ته: :<math>W=0</math> تنهنڪري پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_V</math> جي صورت اختيار ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته اهڙي بند نظام ۾، جڏهن ٻيو ڪو ڪم نه ٿئي، فراهم ڪيل حرارت اندروني توانائيءَ جي تبديليءَ جي برابر هوندي آهي. === مستقل دٻاءَ وارو عمل === '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. رڳو دٻاءُ-حجم ڪم لاءِ: :<math>W=p(V_2-V_1)</math> پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_p-p\Delta V</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. [[اينٿالپي]] جي تعريف: :<math>H=U+pV</math> آهي. مستقل دٻاءَ تي، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي، ته: :<math>Q_p=\Delta H</math> هي تعلق ڪيميائي ردعملن ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن مسئلن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === مستقل گرمي پد وارو عمل === '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. مثالي گيس لاءِ اندروني توانائي صرف گرمي پد تي دارومدار رکي ٿي. تنهنڪري مثالي گيس جي مستقل گرمي پد واري عمل ۾: :<math>\Delta U=0</math> ۽: :<math>Q=W</math> اهو نتيجو سڀني حقيقي مادّن لاءِ عام طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته انهن جي اندروني توانائي ٻين حالت جي خاصيتن تي پڻ دارومدار رکي سگهي ٿي. === ادياباتي عمل === '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process'') ۾ نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿيندي آهي: :<math>Q=0</math> تنهنڪري بند نظام لاءِ: :<math>\Delta U=-W</math> جيڪڏهن نظام ماحول تي مثبت ڪم ڪري ۽ ٻيون توانائي تبديليون نه هجن، ته ان جي اندروني توانائي گهٽجي ٿي. جيڪڏهن ماحول نظام تي ڪم ڪري، ته اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === مڪمل چڪر === '''چڪري عمل''' (''Cyclic process'') ۾ نظام مختلف حالتن مان گذري واپس پنهنجي شروعاتي حالت تي اچي ٿو. انهيءَ ڪري: :<math>\Delta U_{\mathrm{cycle}}=0</math> ۽: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو حرارتي انجڻن ۽ ريفريجريشن چڪرن جي توانائي توازن ۾ اهم آهي. == بند نظام لاءِ توانائيءَ جو عام توازن == جيڪڏهن بند نظام جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون به اهم هجن، ته پهريون قانون هن ريت لکجي ٿو: :<math>\Delta E=Q-W</math> جتي: :<math>E=U+KE+PE</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U+\Delta KE+\Delta PE=Q-W</math> هتي <math>KE</math> مجموعي حرڪتي توانائي ۽ <math>PE</math> ثقلي امڪاني توانائي آهي. هي عام صورت اهڙن نظامن لاءِ ضروري آهي، جن جي رفتار يا اوچائي عمل دوران نمايان طور تبديل ٿئي ٿي.<ref name="DOEFirstLaw"/><ref name="NASAConservation"/> == کليل نظام لاءِ پهريون قانون == [[File:First law open system.svg|thumb|کليل حرارتي نظام ۾ مادّي، حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ جو خاڪو.]] '''کليل نظام''' (''Open system'') اهڙو نظام آهي، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي منتقل ٿي سگهن ٿا. ٽربائن، ڪمپريسر، پمپ ۽ حرارتي مٽاسٽا ڪندڙ اوزار عام مثال آهن. کليل نظام لاءِ توانائيءَ جو حساب مادّي سان گڏ داخل ٿيندڙ ۽ ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ کي پڻ شامل ڪري ٿو. عام ڪنٽرول حجم لاءِ: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=\dot Q-\dot W+\sum_{\mathrm{in}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)-\sum_{\mathrm{out}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)</math> جتي: * <math>E_{\mathrm{CV}}</math> ڪنٽرول حجم ۾ موجود مجموعي توانائي آهي. * <math>\dot Q</math> حرارت جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot W</math> ڪم جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot m</math> مادّي جي وهڪري جي شرح آهي. * <math>h</math> مخصوص اينٿالپي آهي. * <math>V</math> وهندڙ مادّي جي رفتار آهي. * <math>g</math> ثقلي تيزي آهي. * <math>z</math> حوالي واري سطح کان اوچائي آهي. هتي <math>\dot W</math> ۾ ڪنٽرول حجم جي حد پار منتقل ٿيندڙ ڪم شامل آهي، جڏهن ته وهڪري کي ڌڪڻ سان لاڳاپيل ڪم اڳ ئي اينٿالپيءَ ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> === مستقل وهڪري وارو نظام === '''مستقل وهڪري''' (''Steady flow'') واري حالت ۾ ڪنٽرول حجم اندر توانائيءَ جي مجموعي مقدار وقت سان تبديل نه ٿيندي آهي: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=0</math> هڪ داخل ٿيڻ ۽ هڪ نڪرڻ واري وهڪري لاءِ، في ڪلوگرام توانائي توازن: :<math>q-w=(h_2-h_1)+\frac{V_2^2-V_1^2}{2}+g(z_2-z_1)</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. هي مساوات ٽربائنن، نوزلن، ڪمپريسرن ۽ ٻين وهڪري وارن اوزارن جي تجزيي ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> == مختلف اوزارن ۾ استعمال == === حرارتي انجڻ === [[File:Basic heat engine principle.svg|thumb|حرارتي انجڻ ۾ حرارت جي فراهمي، سيال جي ڦهلاءَ ۽ ميڪانياتي ڪم حاصل ٿيڻ جو بنيادي خاڪو.]] حرارتي انجڻ گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ٿي، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذريعي ڏانهن منتقل ڪري ٿي. مڪمل چڪر لاءِ: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm{in}}-Q_{\mathrm{out}}</math> هتي <math>Q_{\mathrm{in}}</math> ۽ <math>Q_{\mathrm{out}}</math> ترتيبوار حاصل ڪيل ۽ خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. پهريون قانون توانائيءَ جو حساب ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙي انجڻ جي ممڪن وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ تي پابندي بيان ڪري ٿو. === ٻاڦ واري ٽربائن === ٻاڦ واري ٽربائن ۾ ٻاڦ ڦهلجندي آهي ۽ شافٽ تي ميڪانياتي ڪم پيدا ڪندي آهي. مستقل وهڪري، معمولي حرارتي نقصانن ۽ حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ جي ننڍين تبديلين جي حالت ۾: :<math>w_{\mathrm{out}}\approx h_1-h_2</math> اهو تعلق ٽربائن مان حاصل ٿيندڙ مخصوص ڪم جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === گيس ڪمپريسر === ڪمپريسر گيس تي ڪم ڪري ان جو دٻاءُ وڌائي ٿو. ادياباتي مستقل وهڪري واري مثالي حساب ۾، جڏهن حرڪتي ۽ امڪاني توانائيءَ جون تبديليون نظرانداز ڪجن: :<math>w_{\mathrm{in}}\approx h_2-h_1</math> اهو تعلق ڪمپريسر کي گهربل ڪم جو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. === ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ === ريفريجريٽر ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان حرارت ڪڍي وڌيڪ گرمي پد واري ماحول ڏانهن منتقل ڪري ٿو. هڪ مڪمل چڪر لاءِ توانائي توازن: :<math>Q_{\mathrm H}=Q_{\mathrm L}+W_{\mathrm{in}}</math> آهي. هتي <math>Q_{\mathrm L}</math> ٿڌي هنڌ مان حاصل ڪيل حرارت، <math>W_{\mathrm{in}}</math> فراهم ڪيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ماحول ڏانهن خارج ڪيل حرارت آهي. == عددي مثال == فرض ڪيو ته هڪ بند نظام کي <math>500\ \mathrm J</math> حرارت فراهم ڪئي وڃي ۽ اهو ماحول تي <math>200\ \mathrm J</math> ڪم ڪري. پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q-W</math> قدر رکڻ سان: :<math>\Delta U=500-200</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=300\ \mathrm J</math> يعني نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ 300 جول واڌ ٿي. جيڪڏهن ساڳئي نظام تي ماحول 200 جول ڪم ڪري ۽ نظام 100 جول حرارت وڃائي، ته: :<math>Q=-100\ \mathrm J</math> :<math>W=-200\ \mathrm J</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=-100-(-200)=100\ \mathrm J</math> هن مثال ۾ حرارت وڃائڻ باوجود نظام جي اندروني توانائي وڌي ٿي، ڇاڪاڻ ته نظام تي ڪيل ڪم، خارج ڪيل حرارت کان وڌيڪ آهي. == پهرين قانون ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | عملن جي ممڪن رخ ۽ اينٽروپيءَ جي پابندين کي بيان ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جو حساب ڏئي ٿو. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن بابت ڄاڻ ڏئي ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ کي ڳنڍي ٿو. | حرارتي انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ تي پابندي قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |} ٻئي قانون هڪ ٻئي جا متبادل نه آهن؛ حرارتي عمل جي مڪمل تجزيي لاءِ ٻنهي جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> == پهرين قانون جون حدون == پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بابت بنيادي پابندي قائم ڪري ٿو، پر اهو اڪيلي سر نه ٻڌائي ٿو ته: * ڪو حرارتي عمل پاڻمرادو ڪهڙي رخ ۾ ٿيندو؛ * حرارت کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي ڪيتري هوندي؛ * عمل موٽائي سگهجندڙ آهي يا غيرموٽائي سگهجندڙ؛ * مختلف حالتن ۾ نظام جو حرارتي توازن ڪيئن قائم ٿيندو. انهن سوالن جي وضاحت لاءِ حرارتي حرڪيات جا ٻيا قانون، حالت جون مساواتون ۽ مادّي جون لاڳاپيل خاصيتون پڻ استعمال ٿينديون آهن. == پهرين قانون سان لاڳاپيل اهم اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | سائنسي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | مفهوم |- | اندروني توانائي | ''Internal energy'' | نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي |- | حرارت | ''Heat'' | گرمي پد جي فرق سبب توانائيءَ جي منتقلي |- | ڪم | ''Work'' | حرارت کان سواءِ ٻين طريقن سان توانائيءَ جي منتقلي |- | بند نظام | ''Closed system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو منتقل نه ٿئي |- | کليل نظام | ''Open system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي منتقل ٿي سگهن |- | ادياباتي عمل | ''Adiabatic process'' | اهڙو عمل جنهن ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿئي |- | اينٿالپي | ''Enthalpy'' | <math>H=U+pV</math> |- | حالت جي خاصيت | ''State function'' | اهڙي خاصيت جيڪا صرف نظام جي حالت تي دارومدار رکي |- | حرارتي چڪر | ''Thermodynamic cycle'' | اهڙو عمل جنهن جي پڄاڻيءَ تي نظام شروعاتي حالت ڏانهن موٽي |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[اندروني توانائي]] * [[حرارت]] * [[ڪم (طبيعيات)]] * [[اينٿالپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[جيمس پريسڪوٽ جول]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب ۽ تاريخي ماخذ موضوع جي وڌيڪ مطالعي لاءِ آهن؛ انهن جي هر ڇاپي جي تفصيلي ڪتابياتي تصديق اشاعت کان اڳ ڪرڻ گهرجي. * Carnot, Sadi. ''Réflexions sur la puissance motrice du feu''. 1824. * Joule, James Prescott. ''The Scientific Papers of James Prescott Joule''. 1884. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. 1927. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. 1923. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. 1980. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age''. 1971. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/ ناسا: پهريون قانون ۽ اندروني توانائي] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/ ناسا: توانائيءَ جي بقا] * [https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf آمريڪي توانائي کاتو: حرارتي حرڪيات جو فني دستياب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Laws_of_thermodynamics وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joule_Apparatus.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: جول جو تجرباتي اوزار] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:First_law_open_system.svg وڪيميڊيا ڪامنز: کليل نظام جو توانائي توازن] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:توانائيءَ جي بقا]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] ttu10er9nlj2gchjlqwrt70xzil8iqy 427106 427105 2026-11-01T23:33:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 427106 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|توانائيءَ جي بقا بابت حرارتي حرڪيات جو بنيادي قانون}} {{Infobox | title = حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[فائل:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|280px|حرارتي نظام جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | حرارتي نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت ۽ ڪم جي صورت ۾ توانائيءَ جي منتقليءَ جو خاڪو | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شاخ | data2 = [[حرارتي حرڪيات]]، [[طبيعيات]] | label3 = بنيادي اصول | data3 = [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] | label4 = بنيادي مساوات | data4 = <math>\Delta U=Q-W</math> | label5 = لاڳاپيل سائنسدان | data5 = [[جيمس پريسڪوٽ جول]]، [[جوليس رابرٽ فون ميئر]]، [[هرمان فون هيلم هولٽز]]، [[روڊولف ڪلازيئس]] | label6 = اهم مقدارون | data6 = [[اندروني توانائي]]، [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] | label7 = توانائيءَ جو ايس آءِ ايڪو | data7 = [[جول (ايڪو)|جول]] }} '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' (''First law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو [[توانائيءَ جي بقا جو قانون|توانائيءَ جي بقا واري اصول]] کي حرارتي نظامن تي لاڳو ڪري ٿو. هن قانون موجب توانائي نه پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نه فنا، پر اها هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي يا هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿي. ڪنهن بند حرارتي نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام کي فراهم ڪيل خالص حرارت ۽ نظام پاران ڪيل خالص ڪم جي فرق جي برابر هوندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw">{{cite web|title=3.3 First Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy">{{cite web|title=First Law – Internal Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> عام طور تي، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت مثبت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو وڃي، تڏهن قانون جي رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta U = Q - W</math> هتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام ڏانهن منتقل ٿيل خالص حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل خالص ڪم کي ظاهر ڪري ٿو. هي مساوات اهڙي بند نظام لاءِ آهي، جنهن جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي نظرانداز ڪري سگهجي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/><ref name="DOEFirstLaw">{{cite web|title=DOE Fundamentals Handbook: Thermodynamics, Heat Transfer, and Fluid Flow, Volume 1|url=https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf|publisher=United States Department of Energy|year=1992|language=en}}</ref> پهريون قانون [[حرارتي انجڻ]]، [[ٻاڦ واري ٽربائن]]، [[ريفريجريٽر]]، [[گيس ڪمپريسر]]، [[بجلي گهر]] ۽ ٻين توانائيءَ سان لاڳاپيل نظامن جي تجزيي جو بنياد آهي. اهو توانائيءَ جو حساب بيان ڪري ٿو، پر ڪنهن عمل جي پاڻمرادو ٿيڻ يا ان جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ جو فيصلو اڪيلي سر نٿو ڪري؛ انهن سوالن لاءِ [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] پڻ ضروري آهي.<ref name="NASAConservation">{{cite web|title=First Law – Conservation of Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy"/> == تاريخ == === حرارت ۽ توانائيءَ بابت شروعاتي تصور === ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ حرارت جي نوعيت بابت مختلف نظريا موجود هئا. انهن مان هڪ '''ڪيلورڪ نظريو''' هو، جنهن موجب حرارت کي هڪ خاص بي وزن سيال وانگر سمجهيو ويندو هو. ان وقت حرارت، ڪم ۽ ميڪانياتي توانائيءَ جي وچ ۾ مقداري تعلق مڪمل طور واضح نه هو. ٻاڦ جي انجڻن ۽ ٻين حرارتي مشينن جي مطالعي دوران سائنسدانن کي اهو سوال درپيش ٿيو ته حرارت کي ڪم ۾ ڪهڙي ريت تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن تحقيق توانائيءَ جي بقا جي وڌيڪ جامع اصول جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === جوليس رابرٽ فون ميئر === جرمن طبيب ۽ طبيعيات دان [[جوليس رابرٽ فون ميئر]] 1842ع ۾ حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي مساويت بابت پنهنجا خيال شايع ڪيا. هن توانائيءَ جي مختلف صورتن جي وچ ۾ تبديلين کي هڪ عام اصول جي بنياد تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. ميئر جو ڪم حرارت ۽ ڪم جي مقداري تعلق بابت شروعاتي اهم ڪوششن مان هو، جيتوڻيڪ ساڳئي دور ۾ ٻيا سائنسدان پڻ توانائيءَ جي بقا واري تصور تي ڪم ڪري رهيا هئا.<ref name="Mayer1842">{{cite journal|last=Mayer|first=Julius Robert|title=Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur|journal=Annalen der Chemie und Pharmacie|year=1842|volume=42|pages=233–240|language=de}}</ref> === جيمس پريسڪوٽ جول جا تجربا === [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.8|1845ع ۾ [[جيمس پريسڪوٽ جول]] پاران حرارت جي ميڪانياتي مساوي جي ماپ لاءِ استعمال ڪيل اوزار، جيڪو لنڊن جي سائنس ميوزيم ۾ محفوظ آهي.]] [[File:Joule's first experiment on mechanical equivalent of heat.PNG|thumb|1843ع ۾ جول جي حرارت ۽ ڪم جي مساويت بابت شروعاتي تجربي جو خاڪو.]] انگريز طبيعيات دان [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجرباتي طريقي سان ڏيکاريو ته ميڪانياتي ڪم کي حرارتي توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن بجليءَ، گيسن ۽ مايع جي حرڪت سان لاڳاپيل مختلف تجربا ڪيا. سندس مشهور تجربي ۾ هيٺ لهندڙ وزنن جي مدد سان پاڻيءَ ۾ موجود ڦيٿو ڦيرايو ويندو هو. ڦيٿي جي حرڪت سبب پاڻيءَ جو گرمي پد وڌندو هو. ان ذريعي جول ميڪانياتي ڪم ۽ پاڻيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ حرارتي تبديليءَ جي وچ ۾ مقداري لاڳاپو ماپيو. جول جي تجربن حرارت کي توانائيءَ جي منتقليءَ جي هڪ صورت طور سمجهڻ ۽ حرارتي حرڪيات جي پهرين قانون جي تجرباتي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === هيلم هولٽز ۽ ڪلازيئس === 1847ع ۾ جرمن سائنسدان [[هرمان فون هيلم هولٽز]] توانائيءَ جي بقا بابت هڪ جامع نظرياتي بحث پيش ڪيو. هن مختلف طبعي عملن ۾ توانائيءَ جي صورتن جي باهمي تبديلين کي هڪ گڏيل اصول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Helmholtz1847">{{cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|title=Über die Erhaltung der Kraft|publisher=G. Reimer|location=Berlin|year=1847|language=de}}</ref> 1850ع ۾ [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو. هن حرارت ۽ ڪم جي تعلق کي وڌيڪ منظم رياضياتي صورت ڏني ۽ حرارتي انجڻن جي نظريي کي نئين بنياد تي سمجهائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> == قانون جو بيان == حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون چوي ٿو ته ڪنهن نظام جي مجموعي توانائيءَ ۾ تبديلي، ان نظام ڏانهن داخل ٿيندڙ ۽ ان مان ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ جي خالص فرق جي برابر آهي. جڏهن نظام ۾ مادّي جي منتقلي نه ٿئي ۽ مجموعي حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون نظرانداز ڪري سگهجن، ته توانائيءَ جي منتقليءَ جا ٻه اهم طريقا حرارت ۽ ڪم هوندا آهن: :<math>U_2-U_1=Q-W</math> يا: :<math>\Delta U=Q-W</math> هن بيان ۾: * <math>U_1</math> نظام جي شروعاتي اندروني توانائي آهي. * <math>U_2</math> نظام جي آخري اندروني توانائي آهي. * <math>Q</math> نظام کي مليل خالص حرارت آهي. * <math>W</math> نظام پاران ماحول تي ڪيل خالص ڪم آهي. * <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ مجموعي تبديلي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> === نشانين جي روايت === حرارت ۽ ڪم لاءِ مختلف درسي ڪتابن ۾ نشانين جون ٻه عام روايتون استعمال ٿين ٿيون. طبيعيات ۾ اڪثر نظام پاران ڪيل ڪم مثبت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪيميا جي ڪيترن ڪتابن ۾ نظام تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | حالت ! style="background:#dceaf7;" | طبيعيات واري روايت ! style="background:#dceaf7;" | اندروني توانائيءَ تي اثر |- | نظام حرارت حاصل ڪري | <math>Q>0</math> | وڌڻ جو لاڙو |- | نظام حرارت وڃائي | <math>Q<0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | نظام ماحول تي ڪم ڪري | <math>W>0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | ماحول نظام تي ڪم ڪري | <math>W<0</math> | وڌڻ جو لاڙو |} هي اثر ٻين توانائي منتقليءَ جي عملن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. جيڪڏهن حرارت ۽ ڪم ٻئي گڏ ٿين، ته اندروني توانائيءَ جي خالص تبديلي ٻنهي جي گڏيل نتيجي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> جيڪڏهن <math>w</math> کي نظام تي ڪيل ڪم سمجهيو وڃي، ته ساڳيو قانون هن صورت ۾ لکجي ٿو: :<math>\Delta U=q+w</math> ٻنهي صورتن ۾ توانائيءَ جي بقا وارو اصول ساڳيو آهي؛ فرق رڳو ڪم جي نشانيءَ جي تعريف ۾ آهي. == اندروني توانائي == '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي آهي. ان ۾ ماليڪيولن ۽ ائٽمن جي حرڪتي توانائي، انهن جي باهمي لاڳاپن واري امڪاني توانائي ۽ ٻيون اندروني توانائيءَ جون صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون. اندروني توانائي نظام جي '''حالت جي خاصيت''' آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته ٻن مقرر حالتن جي وچ ۾ اندروني توانائيءَ جي تبديلي صرف شروعاتي ۽ آخري حالتن تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام هڪ حالت مان ٻي حالت تائين پهتو.<ref name="NASAInternalEnergy"/><ref name="OpenStaxFirstLaw"/> حرارت ۽ ڪم پاڻ ۾ حالت جون خاصيتون نه آهن. اهي توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن ۽ انهن جون مقدارون اختيار ڪيل عمل جي رستي سان تبديل ٿي سگهن ٿيون. رياضياتي طور: :<math>\Delta U=U_2-U_1</math> هڪ مڪمل حرارتي چڪر لاءِ، جڏهن نظام واپس ساڳئي حالت تي اچي: :<math>\oint dU=0</math> تنهنڪري بند نظام جي اهڙي چڪر ۾: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو پهرين قانون جي سڌي پيروي ڪري ٿو.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> == حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ تعلق == [[File:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|thumb|حرارتي نظام ۾ حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ کي ڏيکاريندڙ علامتي خاڪو.]] '''حرارت''' (''Heat'') گرمي پد جي فرق سبب ٿيندڙ توانائيءَ جي منتقلي آهي، جڏهن ته '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو اهڙو طريقو آهي، جيڪو قوت، حرڪت، برقي اثرن يا ٻين منظم عملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. حرارت ۽ ڪم ٻئي نظام جي اندروني توانائي تبديل ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گيس کي گرم ڪرڻ سان ان جي اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي؛ ساڳيءَ طرح گيس کي دٻائڻ لاءِ ان تي ڪم ڪرڻ سان پڻ اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === دٻاءُ ۽ حجم وارو ڪم === جيڪڏهن گيس هڪ حرڪت ڪندڙ پسٽن کي ڌڪي ۽ ان جي حجم ۾ تبديلي اچي، ته گيس ماحول تي ڪم ڪري ٿي. شبه-جامد موٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\delta W=p\,dV</math> ۽ ٻن حالتن جي وچ ۾: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p\,dV</math> جتي <math>p</math> گيس جو دٻاءُ ۽ <math>V</math> حجم آهي. عام غيرموٽائي سگهجندڙ پسٽن واري عمل ۾ حد تي ڪم جو حساب ٻاهرئين مزاحمتي دٻاءَ سان ڪيو ويندو آهي: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> هي فرق ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته غيرتوازني عمل ۾ نظام جو اندروني دٻاءُ هر هنڌ هڪجهڙو يا چڱيءَ ريت متعين نه به هجي. == قانون جي مختلف حرارتي عملن تي لاڳو ٿيڻ == === مستقل حجم وارو عمل === '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ نظام جو حجم مستقل رهي ٿو: :<math>\Delta V=0</math> جيڪڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم موجود هجي، ته: :<math>W=0</math> تنهنڪري پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_V</math> جي صورت اختيار ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته اهڙي بند نظام ۾، جڏهن ٻيو ڪو ڪم نه ٿئي، فراهم ڪيل حرارت اندروني توانائيءَ جي تبديليءَ جي برابر هوندي آهي. === مستقل دٻاءَ وارو عمل === '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. رڳو دٻاءُ-حجم ڪم لاءِ: :<math>W=p(V_2-V_1)</math> پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_p-p\Delta V</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. [[اينٿالپي]] جي تعريف: :<math>H=U+pV</math> آهي. مستقل دٻاءَ تي، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي، ته: :<math>Q_p=\Delta H</math> هي تعلق ڪيميائي ردعملن ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن مسئلن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === مستقل گرمي پد وارو عمل === '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. مثالي گيس لاءِ اندروني توانائي صرف گرمي پد تي دارومدار رکي ٿي. تنهنڪري مثالي گيس جي مستقل گرمي پد واري عمل ۾: :<math>\Delta U=0</math> ۽: :<math>Q=W</math> اهو نتيجو سڀني حقيقي مادّن لاءِ عام طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته انهن جي اندروني توانائي ٻين حالت جي خاصيتن تي پڻ دارومدار رکي سگهي ٿي. === ادياباتي عمل === '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process'') ۾ نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿيندي آهي: :<math>Q=0</math> تنهنڪري بند نظام لاءِ: :<math>\Delta U=-W</math> جيڪڏهن نظام ماحول تي مثبت ڪم ڪري ۽ ٻيون توانائي تبديليون نه هجن، ته ان جي اندروني توانائي گهٽجي ٿي. جيڪڏهن ماحول نظام تي ڪم ڪري، ته اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === مڪمل چڪر === '''چڪري عمل''' (''Cyclic process'') ۾ نظام مختلف حالتن مان گذري واپس پنهنجي شروعاتي حالت تي اچي ٿو. انهيءَ ڪري: :<math>\Delta U_{\mathrm{cycle}}=0</math> ۽: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو حرارتي انجڻن ۽ ريفريجريشن چڪرن جي توانائي توازن ۾ اهم آهي. == بند نظام لاءِ توانائيءَ جو عام توازن == جيڪڏهن بند نظام جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون به اهم هجن، ته پهريون قانون هن ريت لکجي ٿو: :<math>\Delta E=Q-W</math> جتي: :<math>E=U+KE+PE</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U+\Delta KE+\Delta PE=Q-W</math> هتي <math>KE</math> مجموعي حرڪتي توانائي ۽ <math>PE</math> ثقلي امڪاني توانائي آهي. هي عام صورت اهڙن نظامن لاءِ ضروري آهي، جن جي رفتار يا اوچائي عمل دوران نمايان طور تبديل ٿئي ٿي.<ref name="DOEFirstLaw"/><ref name="NASAConservation"/> == کليل نظام لاءِ پهريون قانون == [[File:First law open system.svg|thumb|کليل حرارتي نظام ۾ مادّي، حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ جو خاڪو.]] '''کليل نظام''' (''Open system'') اهڙو نظام آهي، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي منتقل ٿي سگهن ٿا. ٽربائن، ڪمپريسر، پمپ ۽ حرارتي مٽاسٽا ڪندڙ اوزار عام مثال آهن. کليل نظام لاءِ توانائيءَ جو حساب مادّي سان گڏ داخل ٿيندڙ ۽ ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ کي پڻ شامل ڪري ٿو. عام ڪنٽرول حجم لاءِ: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=\dot Q-\dot W+\sum_{\mathrm{in}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)-\sum_{\mathrm{out}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)</math> جتي: * <math>E_{\mathrm{CV}}</math> ڪنٽرول حجم ۾ موجود مجموعي توانائي آهي. * <math>\dot Q</math> حرارت جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot W</math> ڪم جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot m</math> مادّي جي وهڪري جي شرح آهي. * <math>h</math> مخصوص اينٿالپي آهي. * <math>V</math> وهندڙ مادّي جي رفتار آهي. * <math>g</math> ثقلي تيزي آهي. * <math>z</math> حوالي واري سطح کان اوچائي آهي. هتي <math>\dot W</math> ۾ ڪنٽرول حجم جي حد پار منتقل ٿيندڙ ڪم شامل آهي، جڏهن ته وهڪري کي ڌڪڻ سان لاڳاپيل ڪم اڳ ئي اينٿالپيءَ ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> === مستقل وهڪري وارو نظام === '''مستقل وهڪري''' (''Steady flow'') واري حالت ۾ ڪنٽرول حجم اندر توانائيءَ جي مجموعي مقدار وقت سان تبديل نه ٿيندي آهي: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=0</math> هڪ داخل ٿيڻ ۽ هڪ نڪرڻ واري وهڪري لاءِ، في ڪلوگرام توانائي توازن: :<math>q-w=(h_2-h_1)+\frac{V_2^2-V_1^2}{2}+g(z_2-z_1)</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. هي مساوات ٽربائنن، نوزلن، ڪمپريسرن ۽ ٻين وهڪري وارن اوزارن جي تجزيي ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> == مختلف اوزارن ۾ استعمال == === حرارتي انجڻ === [[File:Basic heat engine principle.svg|thumb|حرارتي انجڻ ۾ حرارت جي فراهمي، سيال جي ڦهلاءَ ۽ ميڪانياتي ڪم حاصل ٿيڻ جو بنيادي خاڪو.]] حرارتي انجڻ گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ٿي، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذريعي ڏانهن منتقل ڪري ٿي. مڪمل چڪر لاءِ: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm{in}}-Q_{\mathrm{out}}</math> هتي <math>Q_{\mathrm{in}}</math> ۽ <math>Q_{\mathrm{out}}</math> ترتيبوار حاصل ڪيل ۽ خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. پهريون قانون توانائيءَ جو حساب ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙي انجڻ جي ممڪن وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ تي پابندي بيان ڪري ٿو. === ٻاڦ واري ٽربائن === ٻاڦ واري ٽربائن ۾ ٻاڦ ڦهلجندي آهي ۽ شافٽ تي ميڪانياتي ڪم پيدا ڪندي آهي. مستقل وهڪري، معمولي حرارتي نقصانن ۽ حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ جي ننڍين تبديلين جي حالت ۾: :<math>w_{\mathrm{out}}\approx h_1-h_2</math> اهو تعلق ٽربائن مان حاصل ٿيندڙ مخصوص ڪم جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === گيس ڪمپريسر === ڪمپريسر گيس تي ڪم ڪري ان جو دٻاءُ وڌائي ٿو. ادياباتي مستقل وهڪري واري مثالي حساب ۾، جڏهن حرڪتي ۽ امڪاني توانائيءَ جون تبديليون نظرانداز ڪجن: :<math>w_{\mathrm{in}}\approx h_2-h_1</math> اهو تعلق ڪمپريسر کي گهربل ڪم جو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. === ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ === ريفريجريٽر ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان حرارت ڪڍي وڌيڪ گرمي پد واري ماحول ڏانهن منتقل ڪري ٿو. هڪ مڪمل چڪر لاءِ توانائي توازن: :<math>Q_{\mathrm H}=Q_{\mathrm L}+W_{\mathrm{in}}</math> آهي. هتي <math>Q_{\mathrm L}</math> ٿڌي هنڌ مان حاصل ڪيل حرارت، <math>W_{\mathrm{in}}</math> فراهم ڪيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ماحول ڏانهن خارج ڪيل حرارت آهي. == عددي مثال == فرض ڪيو ته هڪ بند نظام کي <math>500\ \mathrm J</math> حرارت فراهم ڪئي وڃي ۽ اهو ماحول تي <math>200\ \mathrm J</math> ڪم ڪري. پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q-W</math> قدر رکڻ سان: :<math>\Delta U=500-200</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=300\ \mathrm J</math> يعني نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ 300 جول واڌ ٿي. جيڪڏهن ساڳئي نظام تي ماحول 200 جول ڪم ڪري ۽ نظام 100 جول حرارت وڃائي، ته: :<math>Q=-100\ \mathrm J</math> :<math>W=-200\ \mathrm J</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=-100-(-200)=100\ \mathrm J</math> هن مثال ۾ حرارت وڃائڻ باوجود نظام جي اندروني توانائي وڌي ٿي، ڇاڪاڻ ته نظام تي ڪيل ڪم، خارج ڪيل حرارت کان وڌيڪ آهي. == پهرين قانون ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | عملن جي ممڪن رخ ۽ اينٽروپيءَ جي پابندين کي بيان ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جو حساب ڏئي ٿو. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن بابت ڄاڻ ڏئي ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ کي ڳنڍي ٿو. | حرارتي انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ تي پابندي قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |} ٻئي قانون هڪ ٻئي جا متبادل نه آهن؛ حرارتي عمل جي مڪمل تجزيي لاءِ ٻنهي جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> == پهرين قانون جون حدون == پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بابت بنيادي پابندي قائم ڪري ٿو، پر اهو اڪيلي سر نه ٻڌائي ٿو ته: * ڪو حرارتي عمل پاڻمرادو ڪهڙي رخ ۾ ٿيندو؛ * حرارت کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي ڪيتري هوندي؛ * عمل موٽائي سگهجندڙ آهي يا غيرموٽائي سگهجندڙ؛ * مختلف حالتن ۾ نظام جو حرارتي توازن ڪيئن قائم ٿيندو. انهن سوالن جي وضاحت لاءِ حرارتي حرڪيات جا ٻيا قانون، حالت جون مساواتون ۽ مادّي جون لاڳاپيل خاصيتون پڻ استعمال ٿينديون آهن. == پهرين قانون سان لاڳاپيل اهم اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | سائنسي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | مفهوم |- | اندروني توانائي | ''Internal energy'' | نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي |- | حرارت | ''Heat'' | گرمي پد جي فرق سبب توانائيءَ جي منتقلي |- | ڪم | ''Work'' | حرارت کان سواءِ ٻين طريقن سان توانائيءَ جي منتقلي |- | بند نظام | ''Closed system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو منتقل نه ٿئي |- | کليل نظام | ''Open system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي منتقل ٿي سگهن |- | ادياباتي عمل | ''Adiabatic process'' | اهڙو عمل جنهن ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿئي |- | اينٿالپي | ''Enthalpy'' | <math>H=U+pV</math> |- | حالت جي خاصيت | ''State function'' | اهڙي خاصيت جيڪا صرف نظام جي حالت تي دارومدار رکي |- | حرارتي چڪر | ''Thermodynamic cycle'' | اهڙو عمل جنهن جي پڄاڻيءَ تي نظام شروعاتي حالت ڏانهن موٽي |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[اندروني توانائي]] * [[حرارت]] * [[ڪم (طبيعيات)]] * [[اينٿالپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[جيمس پريسڪوٽ جول]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب ۽ تاريخي ماخذ موضوع جي وڌيڪ مطالعي لاءِ آهن؛ انهن جي هر ڇاپي جي تفصيلي ڪتابياتي تصديق اشاعت کان اڳ ڪرڻ گهرجي. * Carnot, Sadi. ''Réflexions sur la puissance motrice du feu''. 1824. * Joule, James Prescott. ''The Scientific Papers of James Prescott Joule''. 1884. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. 1927. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. 1923. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. 1980. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age''. 1971. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/ ناسا: پهريون قانون ۽ اندروني توانائي] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/ ناسا: توانائيءَ جي بقا] * [https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf آمريڪي توانائي کاتو: حرارتي حرڪيات جو فني دستياب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Laws_of_thermodynamics وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joule_Apparatus.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: جول جو تجرباتي اوزار] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:First_law_open_system.svg وڪيميڊيا ڪامنز: کليل نظام جو توانائي توازن] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:توانائيءَ جي بقا]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] hzo1fmhjmjebv1sjnzu8n61e1mqk34i 427107 427106 2026-11-01T23:33:48Z Intisar Ali 8681 /* */ 427107 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|توانائيءَ جي بقا بابت حرارتي حرڪيات جو بنيادي قانون}} {{Infobox | title = حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[فائل:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|280px|حرارتي نظام جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | حرارتي نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت ۽ ڪم جي صورت ۾ توانائيءَ جي منتقليءَ جو خاڪو | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شاخ | data2 = [[حرارتي حرڪيات]]، [[طبيعيات]] | label3 = بنيادي اصول | data3 = [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] | label4 = بنيادي مساوات | data4 = <math>\Delta U=Q-W</math> | label5 = لاڳاپيل سائنسدان | data5 = [[جيمس پريسڪوٽ جول]]، [[جوليس رابرٽ فون ميئر]]، [[هرمان فون هيلم هولٽز]]، [[روڊولف ڪلازيئس]] | label6 = اهم مقدارون | data6 = [[اندروني توانائي]]، [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] | label7 = توانائيءَ جو ايس آءِ ايڪو | data7 = [[جول (ايڪو)|جول]] }} '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' (''First law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو [[توانائيءَ جي بقا جو قانون|توانائيءَ جي بقا واري اصول]] کي حرارتي نظامن تي لاڳو ڪري ٿو. هن قانون موجب توانائي نه پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نه فنا، پر اها هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي يا هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿي. ڪنهن بند حرارتي نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام کي فراهم ڪيل خالص حرارت ۽ نظام پاران ڪيل خالص ڪم جي فرق جي برابر هوندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw">{{cite web|title=3.3 First Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy">{{cite web|title=First Law – Internal Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> عام طور تي، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت مثبت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو وڃي، تڏهن قانون جي رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta U = Q - W</math> هتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام ڏانهن منتقل ٿيل خالص حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل خالص ڪم کي ظاهر ڪري ٿو. هي مساوات اهڙي بند نظام لاءِ آهي، جنهن جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي نظرانداز ڪري سگهجي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/><ref name="DOEFirstLaw">{{cite web|title=DOE Fundamentals Handbook: Thermodynamics, Heat Transfer, and Fluid Flow, Volume 1|url=https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf|publisher=United States Department of Energy|year=1992|language=en}}</ref> پهريون قانون [[حرارتي انجڻ]]، [[ٻاڦ واري ٽربائن]]، [[ريفريجريٽر]]، [[گيس ڪمپريسر]]، [[بجلي گهر]] ۽ ٻين توانائيءَ سان لاڳاپيل نظامن جي تجزيي جو بنياد آهي. اهو توانائيءَ جو حساب بيان ڪري ٿو، پر ڪنهن عمل جي پاڻمرادو ٿيڻ يا ان جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ جو فيصلو اڪيلي سر نٿو ڪري؛ انهن سوالن لاءِ [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] پڻ ضروري آهي.<ref name="NASAConservation">{{cite web|title=First Law – Conservation of Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy"/> == تاريخ == === حرارت ۽ توانائيءَ بابت شروعاتي تصور === ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ حرارت جي نوعيت بابت مختلف نظريا موجود هئا. انهن مان هڪ '''ڪيلورڪ نظريو''' هو، جنهن موجب حرارت کي هڪ خاص بي وزن سيال وانگر سمجهيو ويندو هو. ان وقت حرارت، ڪم ۽ ميڪانياتي توانائيءَ جي وچ ۾ مقداري تعلق مڪمل طور واضح نه هو. ٻاڦ جي انجڻن ۽ ٻين حرارتي مشينن جي مطالعي دوران سائنسدانن کي اهو سوال درپيش ٿيو ته حرارت کي ڪم ۾ ڪهڙي ريت تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن تحقيق توانائيءَ جي بقا جي وڌيڪ جامع اصول جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === جوليس رابرٽ فون ميئر === جرمن طبيب ۽ طبيعيات دان [[جوليس رابرٽ فون ميئر]] 1842ع ۾ حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي مساويت بابت پنهنجا خيال شايع ڪيا. هن توانائيءَ جي مختلف صورتن جي وچ ۾ تبديلين کي هڪ عام اصول جي بنياد تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. ميئر جو ڪم حرارت ۽ ڪم جي مقداري تعلق بابت شروعاتي اهم ڪوششن مان هو، جيتوڻيڪ ساڳئي دور ۾ ٻيا سائنسدان پڻ توانائيءَ جي بقا واري تصور تي ڪم ڪري رهيا هئا.<ref name="Mayer1842">{{cite journal|last=Mayer|first=Julius Robert|title=Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur|journal=Annalen der Chemie und Pharmacie|year=1842|volume=42|pages=233–240|language=de}}</ref> === جيمس پريسڪوٽ جول جا تجربا === [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.8|1845ع ۾ [[جيمس پريسڪوٽ جول]] پاران حرارت جي ميڪانياتي مساوي جي ماپ لاءِ استعمال ڪيل اوزار، جيڪو لنڊن جي سائنس ميوزيم ۾ محفوظ آهي.]] [[File:Joule's first experiment on mechanical equivalent of heat.PNG|thumb|1843ع ۾ جول جي حرارت ۽ ڪم جي مساويت بابت شروعاتي تجربي جو خاڪو.]] انگريز طبيعيات دان [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجرباتي طريقي سان ڏيکاريو ته ميڪانياتي ڪم کي حرارتي توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن بجليءَ، گيسن ۽ مايع جي حرڪت سان لاڳاپيل مختلف تجربا ڪيا. سندس مشهور تجربي ۾ هيٺ لهندڙ وزنن جي مدد سان پاڻيءَ ۾ موجود ڦيٿو ڦيرايو ويندو هو. ڦيٿي جي حرڪت سبب پاڻيءَ جو گرمي پد وڌندو هو. ان ذريعي جول ميڪانياتي ڪم ۽ پاڻيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ حرارتي تبديليءَ جي وچ ۾ مقداري لاڳاپو ماپيو. جول جي تجربن حرارت کي توانائيءَ جي منتقليءَ جي هڪ صورت طور سمجهڻ ۽ حرارتي حرڪيات جي پهرين قانون جي تجرباتي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === هيلم هولٽز ۽ ڪلازيئس === 1847ع ۾ جرمن سائنسدان [[هرمان فون هيلم هولٽز]] توانائيءَ جي بقا بابت هڪ جامع نظرياتي بحث پيش ڪيو. هن مختلف طبعي عملن ۾ توانائيءَ جي صورتن جي باهمي تبديلين کي هڪ گڏيل اصول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Helmholtz1847">{{cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|title=Über die Erhaltung der Kraft|publisher=G. Reimer|location=Berlin|year=1847|language=de}}</ref> 1850ع ۾ [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو. هن حرارت ۽ ڪم جي تعلق کي وڌيڪ منظم رياضياتي صورت ڏني ۽ حرارتي انجڻن جي نظريي کي نئين بنياد تي سمجهائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> == قانون جو بيان == حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون چوي ٿو ته ڪنهن نظام جي مجموعي توانائيءَ ۾ تبديلي، ان نظام ڏانهن داخل ٿيندڙ ۽ ان مان ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ جي خالص فرق جي برابر آهي. جڏهن نظام ۾ مادّي جي منتقلي نه ٿئي ۽ مجموعي حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون نظرانداز ڪري سگهجن، ته توانائيءَ جي منتقليءَ جا ٻه اهم طريقا حرارت ۽ ڪم هوندا آهن: :<math>U_2-U_1=Q-W</math> يا: :<math>\Delta U=Q-W</math> هن بيان ۾: * <math>U_1</math> نظام جي شروعاتي اندروني توانائي آهي. * <math>U_2</math> نظام جي آخري اندروني توانائي آهي. * <math>Q</math> نظام کي مليل خالص حرارت آهي. * <math>W</math> نظام پاران ماحول تي ڪيل خالص ڪم آهي. * <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ مجموعي تبديلي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> === نشانين جي روايت === حرارت ۽ ڪم لاءِ مختلف درسي ڪتابن ۾ نشانين جون ٻه عام روايتون استعمال ٿين ٿيون. طبيعيات ۾ اڪثر نظام پاران ڪيل ڪم مثبت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪيميا جي ڪيترن ڪتابن ۾ نظام تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | حالت ! style="background:#dceaf7;" | طبيعيات واري روايت ! style="background:#dceaf7;" | اندروني توانائيءَ تي اثر |- | نظام حرارت حاصل ڪري | <math>Q>0</math> | وڌڻ جو لاڙو |- | نظام حرارت وڃائي | <math>Q<0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | نظام ماحول تي ڪم ڪري | <math>W>0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | ماحول نظام تي ڪم ڪري | <math>W<0</math> | وڌڻ جو لاڙو |} هي اثر ٻين توانائي منتقليءَ جي عملن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. جيڪڏهن حرارت ۽ ڪم ٻئي گڏ ٿين، ته اندروني توانائيءَ جي خالص تبديلي ٻنهي جي گڏيل نتيجي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> جيڪڏهن <math>w</math> کي نظام تي ڪيل ڪم سمجهيو وڃي، ته ساڳيو قانون هن صورت ۾ لکجي ٿو: :<math>\Delta U=q+w</math> ٻنهي صورتن ۾ توانائيءَ جي بقا وارو اصول ساڳيو آهي؛ فرق رڳو ڪم جي نشانيءَ جي تعريف ۾ آهي. == اندروني توانائي == '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي آهي. ان ۾ ماليڪيولن ۽ ائٽمن جي حرڪتي توانائي، انهن جي باهمي لاڳاپن واري امڪاني توانائي ۽ ٻيون اندروني توانائيءَ جون صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون. اندروني توانائي نظام جي '''حالت جي خاصيت''' آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته ٻن مقرر حالتن جي وچ ۾ اندروني توانائيءَ جي تبديلي صرف شروعاتي ۽ آخري حالتن تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام هڪ حالت مان ٻي حالت تائين پهتو.<ref name="NASAInternalEnergy"/><ref name="OpenStaxFirstLaw"/> حرارت ۽ ڪم پاڻ ۾ حالت جون خاصيتون نه آهن. اهي توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن ۽ انهن جون مقدارون اختيار ڪيل عمل جي رستي سان تبديل ٿي سگهن ٿيون. رياضياتي طور: :<math>\Delta U=U_2-U_1</math> هڪ مڪمل حرارتي چڪر لاءِ، جڏهن نظام واپس ساڳئي حالت تي اچي: :<math>\oint dU=0</math> تنهنڪري بند نظام جي اهڙي چڪر ۾: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو پهرين قانون جي سڌي پيروي ڪري ٿو.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> == حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ تعلق == [[File:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|thumb|حرارتي نظام ۾ حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ کي ڏيکاريندڙ علامتي خاڪو.]] '''حرارت''' (''Heat'') گرمي پد جي فرق سبب ٿيندڙ توانائيءَ جي منتقلي آهي، جڏهن ته '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو اهڙو طريقو آهي، جيڪو قوت، حرڪت، برقي اثرن يا ٻين منظم عملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. حرارت ۽ ڪم ٻئي نظام جي اندروني توانائي تبديل ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گيس کي گرم ڪرڻ سان ان جي اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي؛ ساڳيءَ طرح گيس کي دٻائڻ لاءِ ان تي ڪم ڪرڻ سان پڻ اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === دٻاءُ ۽ حجم وارو ڪم === جيڪڏهن گيس هڪ حرڪت ڪندڙ پسٽن کي ڌڪي ۽ ان جي حجم ۾ تبديلي اچي، ته گيس ماحول تي ڪم ڪري ٿي. شبه-جامد موٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\delta W=p\,dV</math> ۽ ٻن حالتن جي وچ ۾: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p\,dV</math> جتي <math>p</math> گيس جو دٻاءُ ۽ <math>V</math> حجم آهي. عام غيرموٽائي سگهجندڙ پسٽن واري عمل ۾ حد تي ڪم جو حساب ٻاهرئين مزاحمتي دٻاءَ سان ڪيو ويندو آهي: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> هي فرق ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته غيرتوازني عمل ۾ نظام جو اندروني دٻاءُ هر هنڌ هڪجهڙو يا چڱيءَ ريت متعين نه به هجي. == قانون جي مختلف حرارتي عملن تي لاڳو ٿيڻ == === مستقل حجم وارو عمل === '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ نظام جو حجم مستقل رهي ٿو: :<math>\Delta V=0</math> جيڪڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم موجود هجي، ته: :<math>W=0</math> تنهنڪري پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_V</math> جي صورت اختيار ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته اهڙي بند نظام ۾، جڏهن ٻيو ڪو ڪم نه ٿئي، فراهم ڪيل حرارت اندروني توانائيءَ جي تبديليءَ جي برابر هوندي آهي. === مستقل دٻاءَ وارو عمل === '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. رڳو دٻاءُ-حجم ڪم لاءِ: :<math>W=p(V_2-V_1)</math> پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_p-p\Delta V</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. [[اينٿالپي]] جي تعريف: :<math>H=U+pV</math> آهي. مستقل دٻاءَ تي، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي، ته: :<math>Q_p=\Delta H</math> هي تعلق ڪيميائي ردعملن ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن مسئلن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === مستقل گرمي پد وارو عمل === '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. مثالي گيس لاءِ اندروني توانائي صرف گرمي پد تي دارومدار رکي ٿي. تنهنڪري مثالي گيس جي مستقل گرمي پد واري عمل ۾: :<math>\Delta U=0</math> ۽: :<math>Q=W</math> اهو نتيجو سڀني حقيقي مادّن لاءِ عام طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته انهن جي اندروني توانائي ٻين حالت جي خاصيتن تي پڻ دارومدار رکي سگهي ٿي. === ادياباتي عمل === '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process'') ۾ نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿيندي آهي: :<math>Q=0</math> تنهنڪري بند نظام لاءِ: :<math>\Delta U=-W</math> جيڪڏهن نظام ماحول تي مثبت ڪم ڪري ۽ ٻيون توانائي تبديليون نه هجن، ته ان جي اندروني توانائي گهٽجي ٿي. جيڪڏهن ماحول نظام تي ڪم ڪري، ته اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === مڪمل چڪر === '''چڪري عمل''' (''Cyclic process'') ۾ نظام مختلف حالتن مان گذري واپس پنهنجي شروعاتي حالت تي اچي ٿو. انهيءَ ڪري: :<math>\Delta U_{\mathrm{cycle}}=0</math> ۽: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو حرارتي انجڻن ۽ ريفريجريشن چڪرن جي توانائي توازن ۾ اهم آهي. == بند نظام لاءِ توانائيءَ جو عام توازن == جيڪڏهن بند نظام جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون به اهم هجن، ته پهريون قانون هن ريت لکجي ٿو: :<math>\Delta E=Q-W</math> جتي: :<math>E=U+KE+PE</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U+\Delta KE+\Delta PE=Q-W</math> هتي <math>KE</math> مجموعي حرڪتي توانائي ۽ <math>PE</math> ثقلي امڪاني توانائي آهي. هي عام صورت اهڙن نظامن لاءِ ضروري آهي، جن جي رفتار يا اوچائي عمل دوران نمايان طور تبديل ٿئي ٿي.<ref name="DOEFirstLaw"/><ref name="NASAConservation"/> == کليل نظام لاءِ پهريون قانون == [[File:First law open system.svg|thumb|کليل حرارتي نظام ۾ مادّي، حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ جو خاڪو.]] '''کليل نظام''' (''Open system'') اهڙو نظام آهي، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي منتقل ٿي سگهن ٿا. ٽربائن، ڪمپريسر، پمپ ۽ حرارتي مٽاسٽا ڪندڙ اوزار عام مثال آهن. کليل نظام لاءِ توانائيءَ جو حساب مادّي سان گڏ داخل ٿيندڙ ۽ ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ کي پڻ شامل ڪري ٿو. عام ڪنٽرول حجم لاءِ: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=\dot Q-\dot W+\sum_{\mathrm{in}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)-\sum_{\mathrm{out}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)</math> جتي: * <math>E_{\mathrm{CV}}</math> ڪنٽرول حجم ۾ موجود مجموعي توانائي آهي. * <math>\dot Q</math> حرارت جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot W</math> ڪم جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot m</math> مادّي جي وهڪري جي شرح آهي. * <math>h</math> مخصوص اينٿالپي آهي. * <math>V</math> وهندڙ مادّي جي رفتار آهي. * <math>g</math> ثقلي تيزي آهي. * <math>z</math> حوالي واري سطح کان اوچائي آهي. هتي <math>\dot W</math> ۾ ڪنٽرول حجم جي حد پار منتقل ٿيندڙ ڪم شامل آهي، جڏهن ته وهڪري کي ڌڪڻ سان لاڳاپيل ڪم اڳ ئي اينٿالپيءَ ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> === مستقل وهڪري وارو نظام === '''مستقل وهڪري''' (''Steady flow'') واري حالت ۾ ڪنٽرول حجم اندر توانائيءَ جي مجموعي مقدار وقت سان تبديل نه ٿيندي آهي: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=0</math> هڪ داخل ٿيڻ ۽ هڪ نڪرڻ واري وهڪري لاءِ، في ڪلوگرام توانائي توازن: :<math>q-w=(h_2-h_1)+\frac{V_2^2-V_1^2}{2}+g(z_2-z_1)</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. هي مساوات ٽربائنن، نوزلن، ڪمپريسرن ۽ ٻين وهڪري وارن اوزارن جي تجزيي ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> == مختلف اوزارن ۾ استعمال == === حرارتي انجڻ === [[File:Basic heat engine principle.svg|thumb|حرارتي انجڻ ۾ حرارت جي فراهمي، سيال جي ڦهلاءَ ۽ ميڪانياتي ڪم حاصل ٿيڻ جو بنيادي خاڪو.]] حرارتي انجڻ گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ٿي، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذريعي ڏانهن منتقل ڪري ٿي. مڪمل چڪر لاءِ: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm{in}}-Q_{\mathrm{out}}</math> هتي <math>Q_{\mathrm{in}}</math> ۽ <math>Q_{\mathrm{out}}</math> ترتيبوار حاصل ڪيل ۽ خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. پهريون قانون توانائيءَ جو حساب ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙي انجڻ جي ممڪن وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ تي پابندي بيان ڪري ٿو. === ٻاڦ واري ٽربائن === ٻاڦ واري ٽربائن ۾ ٻاڦ ڦهلجندي آهي ۽ شافٽ تي ميڪانياتي ڪم پيدا ڪندي آهي. مستقل وهڪري، معمولي حرارتي نقصانن ۽ حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ جي ننڍين تبديلين جي حالت ۾: :<math>w_{\mathrm{out}}\approx h_1-h_2</math> اهو تعلق ٽربائن مان حاصل ٿيندڙ مخصوص ڪم جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === گيس ڪمپريسر === ڪمپريسر گيس تي ڪم ڪري ان جو دٻاءُ وڌائي ٿو. ادياباتي مستقل وهڪري واري مثالي حساب ۾، جڏهن حرڪتي ۽ امڪاني توانائيءَ جون تبديليون نظرانداز ڪجن: :<math>w_{\mathrm{in}}\approx h_2-h_1</math> اهو تعلق ڪمپريسر کي گهربل ڪم جو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. === ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ === ريفريجريٽر ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان حرارت ڪڍي وڌيڪ گرمي پد واري ماحول ڏانهن منتقل ڪري ٿو. هڪ مڪمل چڪر لاءِ توانائي توازن: :<math>Q_{\mathrm H}=Q_{\mathrm L}+W_{\mathrm{in}}</math> آهي. هتي <math>Q_{\mathrm L}</math> ٿڌي هنڌ مان حاصل ڪيل حرارت، <math>W_{\mathrm{in}}</math> فراهم ڪيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ماحول ڏانهن خارج ڪيل حرارت آهي. == عددي مثال == فرض ڪيو ته هڪ بند نظام کي <math>500\ \mathrm J</math> حرارت فراهم ڪئي وڃي ۽ اهو ماحول تي <math>200\ \mathrm J</math> ڪم ڪري. پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q-W</math> قدر رکڻ سان: :<math>\Delta U=500-200</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=300\ \mathrm J</math> يعني نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ 300 جول واڌ ٿي. جيڪڏهن ساڳئي نظام تي ماحول 200 جول ڪم ڪري ۽ نظام 100 جول حرارت وڃائي، ته: :<math>Q=-100\ \mathrm J</math> :<math>W=-200\ \mathrm J</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=-100-(-200)=100\ \mathrm J</math> هن مثال ۾ حرارت وڃائڻ باوجود نظام جي اندروني توانائي وڌي ٿي، ڇاڪاڻ ته نظام تي ڪيل ڪم، خارج ڪيل حرارت کان وڌيڪ آهي. == پهرين قانون ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | عملن جي ممڪن رخ ۽ اينٽروپيءَ جي پابندين کي بيان ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جو حساب ڏئي ٿو. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن بابت ڄاڻ ڏئي ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ کي ڳنڍي ٿو. | حرارتي انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ تي پابندي قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |} ٻئي قانون هڪ ٻئي جا متبادل نه آهن؛ حرارتي عمل جي مڪمل تجزيي لاءِ ٻنهي جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> == پهرين قانون جون حدون == پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بابت بنيادي پابندي قائم ڪري ٿو، پر اهو اڪيلي سر نه ٻڌائي ٿو ته: * ڪو حرارتي عمل پاڻمرادو ڪهڙي رخ ۾ ٿيندو؛ * حرارت کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي ڪيتري هوندي؛ * عمل موٽائي سگهجندڙ آهي يا غيرموٽائي سگهجندڙ؛ * مختلف حالتن ۾ نظام جو حرارتي توازن ڪيئن قائم ٿيندو. انهن سوالن جي وضاحت لاءِ حرارتي حرڪيات جا ٻيا قانون، حالت جون مساواتون ۽ مادّي جون لاڳاپيل خاصيتون پڻ استعمال ٿينديون آهن. == پهرين قانون سان لاڳاپيل اهم اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | سائنسي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | مفهوم |- | اندروني توانائي | ''Internal energy'' | نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي |- | حرارت | ''Heat'' | گرمي پد جي فرق سبب توانائيءَ جي منتقلي |- | ڪم | ''Work'' | حرارت کان سواءِ ٻين طريقن سان توانائيءَ جي منتقلي |- | بند نظام | ''Closed system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو منتقل نه ٿئي |- | کليل نظام | ''Open system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي منتقل ٿي سگهن |- | ادياباتي عمل | ''Adiabatic process'' | اهڙو عمل جنهن ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿئي |- | اينٿالپي | ''Enthalpy'' | <math>H=U+pV</math> |- | حالت جي خاصيت | ''State function'' | اهڙي خاصيت جيڪا صرف نظام جي حالت تي دارومدار رکي |- | حرارتي چڪر | ''Thermodynamic cycle'' | اهڙو عمل جنهن جي پڄاڻيءَ تي نظام شروعاتي حالت ڏانهن موٽي |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[اندروني توانائي]] * [[حرارت]] * [[ڪم (طبيعيات)]] * [[اينٿالپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[جيمس پريسڪوٽ جول]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب ۽ تاريخي ماخذ موضوع جي وڌيڪ مطالعي لاءِ آهن؛ انهن جي هر ڇاپي جي تفصيلي ڪتابياتي تصديق اشاعت کان اڳ ڪرڻ گهرجي. * Carnot, Sadi. ''Réflexions sur la puissance motrice du feu''. 1824. * Joule, James Prescott. ''The Scientific Papers of James Prescott Joule''. 1884. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. 1927. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. 1923. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. 1980. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age''. 1971. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/ ناسا: پهريون قانون ۽ اندروني توانائي] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/ ناسا: توانائيءَ جي بقا] * [https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf آمريڪي توانائي کاتو: حرارتي حرڪيات جو فني دستياب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Laws_of_thermodynamics وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joule_Apparatus.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: جول جو تجرباتي اوزار] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:First_law_open_system.svg وڪيميڊيا ڪامنز: کليل نظام جو توانائي توازن] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:توانائيءَ جي بقا]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] 1q71par48o5rm68ghcwg5g7w6nxq9az 427108 427107 2026-11-01T23:34:45Z Intisar Ali 8681 427108 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|توانائيءَ جي بقا بابت حرارتي حرڪيات جو بنيادي قانون}} {{Infobox | title = حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[فائل:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|280px|حرارتي نظام جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | حرارتي نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت ۽ ڪم جي صورت ۾ توانائيءَ جي منتقليءَ جو خاڪو | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شاخ | data2 = [[حرارتي حرڪيات]]، [[طبيعيات]] | label3 = بنيادي اصول | data3 = [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] | label4 = بنيادي مساوات | data4 = <math>\Delta U=Q-W</math> | label5 = لاڳاپيل سائنسدان | data5 = [[جيمس پريسڪوٽ جول]]، [[جوليس رابرٽ فون ميئر]]، [[هرمان فون هيلم هولٽز]]، [[روڊولف ڪلازيئس]] | label6 = اهم مقدارون | data6 = [[اندروني توانائي]]، [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] | label7 = توانائيءَ جو ايس آءِ ايڪو | data7 = [[جول (ايڪو)|جول]] }} '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' (''First law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو [[توانائيءَ جي بقا جو قانون|توانائيءَ جي بقا واري اصول]] کي حرارتي نظامن تي لاڳو ڪري ٿو. هن قانون موجب توانائي نه پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نه فنا، پر اها هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي يا هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿي. ڪنهن بند حرارتي نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام کي فراهم ڪيل خالص حرارت ۽ نظام پاران ڪيل خالص ڪم جي فرق جي برابر هوندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw">{{cite web|title=3.3 First Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy">{{cite web|title=First Law – Internal Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> عام طور تي، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت مثبت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو وڃي، تڏهن قانون جي رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta U = Q - W</math> هتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام ڏانهن منتقل ٿيل خالص حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل خالص ڪم کي ظاهر ڪري ٿو. هي مساوات اهڙي بند نظام لاءِ آهي، جنهن جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي نظرانداز ڪري سگهجي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/><ref name="DOEFirstLaw">{{cite web|title=DOE Fundamentals Handbook: Thermodynamics, Heat Transfer, and Fluid Flow, Volume 1|url=https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf|publisher=United States Department of Energy|year=1992|language=en}}</ref> پهريون قانون [[حرارتي انجڻ]]، [[ٻاڦ واري ٽربائن]]، [[ريفريجريٽر]]، [[گيس ڪمپريسر]]، [[بجلي گهر]] ۽ ٻين توانائيءَ سان لاڳاپيل نظامن جي تجزيي جو بنياد آهي. اهو توانائيءَ جو حساب بيان ڪري ٿو، پر ڪنهن عمل جي پاڻمرادو ٿيڻ يا ان جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ جو فيصلو اڪيلي سر نٿو ڪري؛ انهن سوالن لاءِ [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] پڻ ضروري آهي.<ref name="NASAConservation">{{cite web|title=First Law – Conservation of Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy"/> == تاريخ == === حرارت ۽ توانائيءَ بابت شروعاتي تصور === ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ حرارت جي نوعيت بابت مختلف نظريا موجود هئا. انهن مان هڪ '''ڪيلورڪ نظريو''' هو، جنهن موجب حرارت کي هڪ خاص بي وزن سيال وانگر سمجهيو ويندو هو. ان وقت حرارت، ڪم ۽ ميڪانياتي توانائيءَ جي وچ ۾ مقداري تعلق مڪمل طور واضح نه هو. ٻاڦ جي انجڻن ۽ ٻين حرارتي مشينن جي مطالعي دوران سائنسدانن کي اهو سوال درپيش ٿيو ته حرارت کي ڪم ۾ ڪهڙي ريت تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن تحقيق توانائيءَ جي بقا جي وڌيڪ جامع اصول جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === جوليس رابرٽ فون ميئر === جرمن طبيب ۽ طبيعيات دان [[جوليس رابرٽ فون ميئر]] 1842ع ۾ حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي مساويت بابت پنهنجا خيال شايع ڪيا. هن توانائيءَ جي مختلف صورتن جي وچ ۾ تبديلين کي هڪ عام اصول جي بنياد تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. ميئر جو ڪم حرارت ۽ ڪم جي مقداري تعلق بابت شروعاتي اهم ڪوششن مان هو، جيتوڻيڪ ساڳئي دور ۾ ٻيا سائنسدان پڻ توانائيءَ جي بقا واري تصور تي ڪم ڪري رهيا هئا.<ref name="Mayer1842">{{cite journal|last=Mayer|first=Julius Robert|title=Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur|journal=Annalen der Chemie und Pharmacie|year=1842|volume=42|pages=233–240|language=de}}</ref> === جيمس پريسڪوٽ جول جا تجربا === [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.8|1845ع ۾ [[جيمس پريسڪوٽ جول]] پاران حرارت جي ميڪانياتي مساوي جي ماپ لاءِ استعمال ڪيل اوزار، جيڪو لنڊن جي سائنس ميوزيم ۾ محفوظ آهي.]] [[File:Joule's first experiment on mechanical equivalent of heat.PNG|thumb|1843ع ۾ جول جي حرارت ۽ ڪم جي مساويت بابت شروعاتي تجربي جو خاڪو.]] انگريز طبيعيات دان [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجرباتي طريقي سان ڏيکاريو ته ميڪانياتي ڪم کي حرارتي توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن بجليءَ، گيسن ۽ مايع جي حرڪت سان لاڳاپيل مختلف تجربا ڪيا. سندس مشهور تجربي ۾ هيٺ لهندڙ وزنن جي مدد سان پاڻيءَ ۾ موجود ڦيٿو ڦيرايو ويندو هو. ڦيٿي جي حرڪت سبب پاڻيءَ جو گرمي پد وڌندو هو. ان ذريعي جول ميڪانياتي ڪم ۽ پاڻيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ حرارتي تبديليءَ جي وچ ۾ مقداري لاڳاپو ماپيو. جول جي تجربن حرارت کي توانائيءَ جي منتقليءَ جي هڪ صورت طور سمجهڻ ۽ حرارتي حرڪيات جي پهرين قانون جي تجرباتي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === هيلم هولٽز ۽ ڪلازيئس === 1847ع ۾ جرمن سائنسدان [[هرمان فون هيلم هولٽز]] توانائيءَ جي بقا بابت هڪ جامع نظرياتي بحث پيش ڪيو. هن مختلف طبعي عملن ۾ توانائيءَ جي صورتن جي باهمي تبديلين کي هڪ گڏيل اصول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Helmholtz1847">{{cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|title=Über die Erhaltung der Kraft|publisher=G. Reimer|location=Berlin|year=1847|language=de}}</ref> 1850ع ۾ [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو. هن حرارت ۽ ڪم جي تعلق کي وڌيڪ منظم رياضياتي صورت ڏني ۽ حرارتي انجڻن جي نظريي کي نئين بنياد تي سمجهائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> == قانون جو بيان == حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون چوي ٿو ته ڪنهن نظام جي مجموعي توانائيءَ ۾ تبديلي، ان نظام ڏانهن داخل ٿيندڙ ۽ ان مان ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ جي خالص فرق جي برابر آهي. جڏهن نظام ۾ مادّي جي منتقلي نه ٿئي ۽ مجموعي حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون نظرانداز ڪري سگهجن، ته توانائيءَ جي منتقليءَ جا ٻه اهم طريقا حرارت ۽ ڪم هوندا آهن: :<math>U_2-U_1=Q-W</math> يا: :<math>\Delta U=Q-W</math> هن بيان ۾: * <math>U_1</math> نظام جي شروعاتي اندروني توانائي آهي. * <math>U_2</math> نظام جي آخري اندروني توانائي آهي. * <math>Q</math> نظام کي مليل خالص حرارت آهي. * <math>W</math> نظام پاران ماحول تي ڪيل خالص ڪم آهي. * <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ مجموعي تبديلي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> === نشانين جي روايت === حرارت ۽ ڪم لاءِ مختلف درسي ڪتابن ۾ نشانين جون ٻه عام روايتون استعمال ٿين ٿيون. طبيعيات ۾ اڪثر نظام پاران ڪيل ڪم مثبت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪيميا جي ڪيترن ڪتابن ۾ نظام تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | حالت ! style="background:#dceaf7;" | طبيعيات واري روايت ! style="background:#dceaf7;" | اندروني توانائيءَ تي اثر |- | نظام حرارت حاصل ڪري | <math>Q>0</math> | وڌڻ جو لاڙو |- | نظام حرارت وڃائي | <math>Q<0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | نظام ماحول تي ڪم ڪري | <math>W>0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | ماحول نظام تي ڪم ڪري | <math>W<0</math> | وڌڻ جو لاڙو |} هي اثر ٻين توانائي منتقليءَ جي عملن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. جيڪڏهن حرارت ۽ ڪم ٻئي گڏ ٿين، ته اندروني توانائيءَ جي خالص تبديلي ٻنهي جي گڏيل نتيجي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> جيڪڏهن <math>w</math> کي نظام تي ڪيل ڪم سمجهيو وڃي، ته ساڳيو قانون هن صورت ۾ لکجي ٿو: :<math>\Delta U=q+w</math> ٻنهي صورتن ۾ توانائيءَ جي بقا وارو اصول ساڳيو آهي؛ فرق رڳو ڪم جي نشانيءَ جي تعريف ۾ آهي. == اندروني توانائي == '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي آهي. ان ۾ ماليڪيولن ۽ ائٽمن جي حرڪتي توانائي، انهن جي باهمي لاڳاپن واري امڪاني توانائي ۽ ٻيون اندروني توانائيءَ جون صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون. اندروني توانائي نظام جي '''حالت جي خاصيت''' آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته ٻن مقرر حالتن جي وچ ۾ اندروني توانائيءَ جي تبديلي صرف شروعاتي ۽ آخري حالتن تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام هڪ حالت مان ٻي حالت تائين پهتو.<ref name="NASAInternalEnergy"/><ref name="OpenStaxFirstLaw"/> حرارت ۽ ڪم پاڻ ۾ حالت جون خاصيتون نه آهن. اهي توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن ۽ انهن جون مقدارون اختيار ڪيل عمل جي رستي سان تبديل ٿي سگهن ٿيون. رياضياتي طور: :<math>\Delta U=U_2-U_1</math> هڪ مڪمل حرارتي چڪر لاءِ، جڏهن نظام واپس ساڳئي حالت تي اچي: :<math>\oint dU=0</math> تنهنڪري بند نظام جي اهڙي چڪر ۾: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو پهرين قانون جي سڌي پيروي ڪري ٿو.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> == حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ تعلق == [[File:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|thumb|حرارتي نظام ۾ حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ کي ڏيکاريندڙ علامتي خاڪو.]] '''حرارت''' (''Heat'') گرمي پد جي فرق سبب ٿيندڙ توانائيءَ جي منتقلي آهي، جڏهن ته '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو اهڙو طريقو آهي، جيڪو قوت، حرڪت، برقي اثرن يا ٻين منظم عملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. حرارت ۽ ڪم ٻئي نظام جي اندروني توانائي تبديل ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گيس کي گرم ڪرڻ سان ان جي اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي؛ ساڳيءَ طرح گيس کي دٻائڻ لاءِ ان تي ڪم ڪرڻ سان پڻ اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === دٻاءُ ۽ حجم وارو ڪم === جيڪڏهن گيس هڪ حرڪت ڪندڙ پسٽن کي ڌڪي ۽ ان جي حجم ۾ تبديلي اچي، ته گيس ماحول تي ڪم ڪري ٿي. شبه-جامد موٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\delta W=p\,dV</math> ۽ ٻن حالتن جي وچ ۾: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p\,dV</math> جتي <math>p</math> گيس جو دٻاءُ ۽ <math>V</math> حجم آهي. عام غيرموٽائي سگهجندڙ پسٽن واري عمل ۾ حد تي ڪم جو حساب ٻاهرئين مزاحمتي دٻاءَ سان ڪيو ويندو آهي: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> هي فرق ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته غيرتوازني عمل ۾ نظام جو اندروني دٻاءُ هر هنڌ هڪجهڙو يا چڱيءَ ريت متعين نه به هجي. == قانون جي مختلف حرارتي عملن تي لاڳو ٿيڻ == === مستقل حجم وارو عمل === '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ نظام جو حجم مستقل رهي ٿو: :<math>\Delta V=0</math> جيڪڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم موجود هجي، ته: :<math>W=0</math> تنهنڪري پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_V</math> جي صورت اختيار ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته اهڙي بند نظام ۾، جڏهن ٻيو ڪو ڪم نه ٿئي، فراهم ڪيل حرارت اندروني توانائيءَ جي تبديليءَ جي برابر هوندي آهي. === مستقل دٻاءَ وارو عمل === '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. رڳو دٻاءُ-حجم ڪم لاءِ: :<math>W=p(V_2-V_1)</math> پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_p-p\Delta V</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. [[اينٿالپي]] جي تعريف: :<math>H=U+pV</math> آهي. مستقل دٻاءَ تي، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي، ته: :<math>Q_p=\Delta H</math> هي تعلق ڪيميائي ردعملن ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن مسئلن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === مستقل گرمي پد وارو عمل === '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. مثالي گيس لاءِ اندروني توانائي صرف گرمي پد تي دارومدار رکي ٿي. تنهنڪري مثالي گيس جي مستقل گرمي پد واري عمل ۾: :<math>\Delta U=0</math> ۽: :<math>Q=W</math> اهو نتيجو سڀني حقيقي مادّن لاءِ عام طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته انهن جي اندروني توانائي ٻين حالت جي خاصيتن تي پڻ دارومدار رکي سگهي ٿي. === ادياباتي عمل === '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process'') ۾ نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿيندي آهي: :<math>Q=0</math> تنهنڪري بند نظام لاءِ: :<math>\Delta U=-W</math> جيڪڏهن نظام ماحول تي مثبت ڪم ڪري ۽ ٻيون توانائي تبديليون نه هجن، ته ان جي اندروني توانائي گهٽجي ٿي. جيڪڏهن ماحول نظام تي ڪم ڪري، ته اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === مڪمل چڪر === '''چڪري عمل''' (''Cyclic process'') ۾ نظام مختلف حالتن مان گذري واپس پنهنجي شروعاتي حالت تي اچي ٿو. انهيءَ ڪري: :<math>\Delta U_{\mathrm{cycle}}=0</math> ۽: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو حرارتي انجڻن ۽ ريفريجريشن چڪرن جي توانائي توازن ۾ اهم آهي. == بند نظام لاءِ توانائيءَ جو عام توازن == جيڪڏهن بند نظام جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون به اهم هجن، ته پهريون قانون هن ريت لکجي ٿو: :<math>\Delta E=Q-W</math> جتي: :<math>E=U+KE+PE</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U+\Delta KE+\Delta PE=Q-W</math> هتي <math>KE</math> مجموعي حرڪتي توانائي ۽ <math>PE</math> ثقلي امڪاني توانائي آهي. هي عام صورت اهڙن نظامن لاءِ ضروري آهي، جن جي رفتار يا اوچائي عمل دوران نمايان طور تبديل ٿئي ٿي.<ref name="DOEFirstLaw"/><ref name="NASAConservation"/> == کليل نظام لاءِ پهريون قانون == [[File:First law open system.svg|thumb|کليل حرارتي نظام ۾ مادّي، حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ جو خاڪو.]] '''کليل نظام''' (''Open system'') اهڙو نظام آهي، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي منتقل ٿي سگهن ٿا. ٽربائن، ڪمپريسر، پمپ ۽ حرارتي مٽاسٽا ڪندڙ اوزار عام مثال آهن. کليل نظام لاءِ توانائيءَ جو حساب مادّي سان گڏ داخل ٿيندڙ ۽ ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ کي پڻ شامل ڪري ٿو. عام ڪنٽرول حجم لاءِ: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=\dot Q-\dot W+\sum_{\mathrm{in}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)-\sum_{\mathrm{out}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)</math> جتي: * <math>E_{\mathrm{CV}}</math> ڪنٽرول حجم ۾ موجود مجموعي توانائي آهي. * <math>\dot Q</math> حرارت جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot W</math> ڪم جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot m</math> مادّي جي وهڪري جي شرح آهي. * <math>h</math> مخصوص اينٿالپي آهي. * <math>V</math> وهندڙ مادّي جي رفتار آهي. * <math>g</math> ثقلي تيزي آهي. * <math>z</math> حوالي واري سطح کان اوچائي آهي. هتي <math>\dot W</math> ۾ ڪنٽرول حجم جي حد پار منتقل ٿيندڙ ڪم شامل آهي، جڏهن ته وهڪري کي ڌڪڻ سان لاڳاپيل ڪم اڳ ئي اينٿالپيءَ ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> === مستقل وهڪري وارو نظام === '''مستقل وهڪري''' (''Steady flow'') واري حالت ۾ ڪنٽرول حجم اندر توانائيءَ جي مجموعي مقدار وقت سان تبديل نه ٿيندي آهي: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=0</math> هڪ داخل ٿيڻ ۽ هڪ نڪرڻ واري وهڪري لاءِ، في ڪلوگرام توانائي توازن: :<math>q-w=(h_2-h_1)+\frac{V_2^2-V_1^2}{2}+g(z_2-z_1)</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. هي مساوات ٽربائنن، نوزلن، ڪمپريسرن ۽ ٻين وهڪري وارن اوزارن جي تجزيي ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> == مختلف اوزارن ۾ استعمال == === حرارتي انجڻ === [[File:Basic heat engine principle.svg|thumb|حرارتي انجڻ ۾ حرارت جي فراهمي، سيال جي ڦهلاءَ ۽ ميڪانياتي ڪم حاصل ٿيڻ جو بنيادي خاڪو.]] حرارتي انجڻ گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ٿي، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذريعي ڏانهن منتقل ڪري ٿي. مڪمل چڪر لاءِ: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm{in}}-Q_{\mathrm{out}}</math> هتي <math>Q_{\mathrm{in}}</math> ۽ <math>Q_{\mathrm{out}}</math> ترتيبوار حاصل ڪيل ۽ خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. پهريون قانون توانائيءَ جو حساب ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙي انجڻ جي ممڪن وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ تي پابندي بيان ڪري ٿو. === ٻاڦ واري ٽربائن === ٻاڦ واري ٽربائن ۾ ٻاڦ ڦهلجندي آهي ۽ شافٽ تي ميڪانياتي ڪم پيدا ڪندي آهي. مستقل وهڪري، معمولي حرارتي نقصانن ۽ حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ جي ننڍين تبديلين جي حالت ۾: :<math>w_{\mathrm{out}}\approx h_1-h_2</math> اهو تعلق ٽربائن مان حاصل ٿيندڙ مخصوص ڪم جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === گيس ڪمپريسر === ڪمپريسر گيس تي ڪم ڪري ان جو دٻاءُ وڌائي ٿو. ادياباتي مستقل وهڪري واري مثالي حساب ۾، جڏهن حرڪتي ۽ امڪاني توانائيءَ جون تبديليون نظرانداز ڪجن: :<math>w_{\mathrm{in}}\approx h_2-h_1</math> اهو تعلق ڪمپريسر کي گهربل ڪم جو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. === ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ === ريفريجريٽر ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان حرارت ڪڍي وڌيڪ گرمي پد واري ماحول ڏانهن منتقل ڪري ٿو. هڪ مڪمل چڪر لاءِ توانائي توازن: :<math>Q_{\mathrm H}=Q_{\mathrm L}+W_{\mathrm{in}}</math> آهي. هتي <math>Q_{\mathrm L}</math> ٿڌي هنڌ مان حاصل ڪيل حرارت، <math>W_{\mathrm{in}}</math> فراهم ڪيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ماحول ڏانهن خارج ڪيل حرارت آهي. == عددي مثال == فرض ڪيو ته هڪ بند نظام کي <math>500\ \mathrm J</math> حرارت فراهم ڪئي وڃي ۽ اهو ماحول تي <math>200\ \mathrm J</math> ڪم ڪري. پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q-W</math> قدر رکڻ سان: :<math>\Delta U=500-200</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=300\ \mathrm J</math> يعني نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ 300 جول واڌ ٿي. جيڪڏهن ساڳئي نظام تي ماحول 200 جول ڪم ڪري ۽ نظام 100 جول حرارت وڃائي، ته: :<math>Q=-100\ \mathrm J</math> :<math>W=-200\ \mathrm J</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=-100-(-200)=100\ \mathrm J</math> هن مثال ۾ حرارت وڃائڻ باوجود نظام جي اندروني توانائي وڌي ٿي، ڇاڪاڻ ته نظام تي ڪيل ڪم، خارج ڪيل حرارت کان وڌيڪ آهي. == پهرين قانون ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | عملن جي ممڪن رخ ۽ اينٽروپيءَ جي پابندين کي بيان ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جو حساب ڏئي ٿو. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن بابت ڄاڻ ڏئي ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ کي ڳنڍي ٿو. | حرارتي انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ تي پابندي قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |} ٻئي قانون هڪ ٻئي جا متبادل نه آهن؛ حرارتي عمل جي مڪمل تجزيي لاءِ ٻنهي جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> == پهرين قانون جون حدون == پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بابت بنيادي پابندي قائم ڪري ٿو، پر اهو اڪيلي سر نه ٻڌائي ٿو ته: * ڪو حرارتي عمل پاڻمرادو ڪهڙي رخ ۾ ٿيندو؛ * حرارت کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي ڪيتري هوندي؛ * عمل موٽائي سگهجندڙ آهي يا غيرموٽائي سگهجندڙ؛ * مختلف حالتن ۾ نظام جو حرارتي توازن ڪيئن قائم ٿيندو. انهن سوالن جي وضاحت لاءِ حرارتي حرڪيات جا ٻيا قانون، حالت جون مساواتون ۽ مادّي جون لاڳاپيل خاصيتون پڻ استعمال ٿينديون آهن. == پهرين قانون سان لاڳاپيل اهم اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | سائنسي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | مفهوم |- | اندروني توانائي | ''Internal energy'' | نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي |- | حرارت | ''Heat'' | گرمي پد جي فرق سبب توانائيءَ جي منتقلي |- | ڪم | ''Work'' | حرارت کان سواءِ ٻين طريقن سان توانائيءَ جي منتقلي |- | بند نظام | ''Closed system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو منتقل نه ٿئي |- | کليل نظام | ''Open system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي منتقل ٿي سگهن |- | ادياباتي عمل | ''Adiabatic process'' | اهڙو عمل جنهن ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿئي |- | اينٿالپي | ''Enthalpy'' | <math>H=U+pV</math> |- | حالت جي خاصيت | ''State function'' | اهڙي خاصيت جيڪا صرف نظام جي حالت تي دارومدار رکي |- | حرارتي چڪر | ''Thermodynamic cycle'' | اهڙو عمل جنهن جي پڄاڻيءَ تي نظام شروعاتي حالت ڏانهن موٽي |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[اندروني توانائي]] * [[حرارت]] * [[ڪم (طبيعيات)]] * [[اينٿالپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[جيمس پريسڪوٽ جول]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب ۽ تاريخي ماخذ موضوع جي وڌيڪ مطالعي لاءِ آهن؛ انهن جي هر ڇاپي جي تفصيلي ڪتابياتي تصديق اشاعت کان اڳ ڪرڻ گهرجي. * Carnot, Sadi. ''Réflexions sur la puissance motrice du feu''. 1824. * Joule, James Prescott. ''The Scientific Papers of James Prescott Joule''. 1884. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. 1927. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. 1923. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. 1980. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age''. 1971. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/ ناسا: پهريون قانون ۽ اندروني توانائي] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/ ناسا: توانائيءَ جي بقا] * [https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf آمريڪي توانائي کاتو: حرارتي حرڪيات جو فني دستياب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Laws_of_thermodynamics وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joule_Apparatus.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: جول جو تجرباتي اوزار] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:First_law_open_system.svg وڪيميڊيا ڪامنز: کليل نظام جو توانائي توازن] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:توانائيءَ جي بقا]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] c745h2d0owl9f298eh60nlmpk90syih 0 105178 427109 2026-11-01T23:35:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|حرارتي عملن جي رخ، اينٽروپي ۽ توانائيءَ جي تبديلين جون حدون بيان ڪندڙ قانون}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:8px; font-size:125%; font-weight:bold;" | حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون |- | colspan="2" style="text-alig... 427109 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حرارتي عملن جي رخ، اينٽروپي ۽ توانائيءَ جي تبديلين جون حدون بيان ڪندڙ قانون}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:8px; font-size:125%; font-weight:bold;" | حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[File:Carnot engine scheme.svg|280px|ڪارنو حرارتي انجڻ جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%; padding:5px;" | حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | علمي شاخ | [[حرارتي حرڪيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي تصور | [[اينٽروپي]]، [[حرارت]]، [[حرارتي انجڻ]]، [[حرارتي توازن]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي اصول | الڳ ٿيل نظام جي اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي. |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | رياضياتي صورت | <math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | تاريخي بنياد | [[سعدي ڪارنو]]، [[روڊولف ڪلازيئس]]، [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | اهم استعمال | [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي حرارتي حرڪيات]]، [[توانائيءَ جي ڪارڪردگي]] |} '''حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون''' (''Second law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو حرارتي عملن جي ممڪن رخ، [[اينٽروپي]] جي تبديلي ۽ [[حرارت]] کي [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] ۾ تبديل ڪرڻ جي حدن کي بيان ڪري ٿو. هي قانون واضح ڪري ٿو ته توانائيءَ جي بقا سان مطابقت رکندڙ سڀ تصور ڪيل عمل فطري طور ممڪن نه هوندا آهن. مثال طور، حرارت پاڻمرادو گرم جسم مان ٿڌي جسم ڏانهن منتقل ٿيندي آهي، پر ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن حرارت جي خالص منتقليءَ لاءِ ٻاهرين اثر يا ڪم جي ضرورت پوندي آهي.<ref name="OpenStaxStatements">{{cite web|title=4.4 Statements of the Second Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-4-statements-of-the-second-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAEntropy">{{cite web|title=Second Law – Entropy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/second-law-entropy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جو [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون|پهريون قانون]] توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون ان جي تبديلين جي رخ ۽ انهن تي لاڳو پابندين کي واضح ڪري ٿو. ٻئي قانون موجب الڳ ٿيل نظام جي مجموعي اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي؛ اها مثالي موٽائي سگهجندڙ عمل ۾ مستقل رهي ٿي ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ وڌي ٿي.<ref name="OpenStaxSummary">{{cite web|title=Chapter 4 Summary|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-summary|publisher=OpenStax|language=en}}</ref> ان جي عام رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> هتي <math>S</math> اينٽروپي ۽ <math>\Delta S</math> ان ۾ تبديلي آهي. هيءَ مساوات الڳ ٿيل نظام لاءِ آهي؛ ڪنهن اهڙي نظام جي پنهنجي اينٽروپي گهٽجي سگهي ٿي، جيڪو ماحول سان توانائي يا مادو مٽائي رهيو هجي، پر نظام ۽ ماحول جي گڏيل اينٽروپيءَ جي تبديلي ٻئي قانون سان مطابقت رکڻ گهرجي.<ref name="NASAEntropy"/> == تاريخ == === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻن جي تحقيق === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] ٻئي قانون جي تاريخي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ وارين انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت تحقيق سان آهي. 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ طبيعيات دان [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ بابت نظرياتي بحث پيش ڪيو. ڪارنو هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو ۽ واضح ڪيو ته حرارتي انجڻ جي ڪارڪردگي گرم ۽ ٿڌن ذخيرن جي گرمي پدن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪم ان وقت جي حرارت بابت ڪيلورڪ نظريي جي پسمنظر ۾ هو، پر ان مان حاصل ٿيل بنيادي نتيجن بعد ۾ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Carnot1824">{{cite book|last=Carnot|first=Sadi|title=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance|publisher=Bachelier|location=Paris|year=1824|language=fr}}</ref><ref name="History2020">{{cite journal|title=A History of Thermodynamics: The Missing Manual|journal=Entropy|year=2020|volume=22|issue=1|article-number=77|doi=10.3390/e22010077|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/|language=en}}</ref> === روڊولف ڪلازيئس === 1850ع ۾ جرمن طبيعيات دان [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارت جي ميڪانياتي نظريي بابت مقالو شايع ڪيو. هن حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ لاڳاپي کي توانائيءَ جي بقا سان هم آهنگ ڪندي حرارتي عملن جي رخ بابت اصول پيش ڪيو. ڪلازيئس جو بنيادي بيان اهو هو ته حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهو اصول بعد ۾ ٻئي قانون جي ڪلازيئس واري بيان جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> 1854ع ۾ ڪلازيئس موٽائي سگهجندڙ حرارتي چڪرن ۾ حرارت ۽ مطلق گرمي پد جي لاڳاپي بابت وڌيڪ ڪم ڪيو. 1865ع ۾ هن '''اينٽروپي''' جو اصطلاح متعارف ڪرايو، جيڪو ٻئي قانون جي جديد تشريح ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.<ref name="History2020"/> === لارڊ ڪيلون ۽ پلانڪ === [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] 1851ع ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون جو هڪ بيان پيش ڪيو، جنهن ۾ هڪ ئي گرمي پد واري ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان کي مڪمل طور خالص ڪم ۾ تبديل ڪندڙ چڪري انجڻ جي ناممڪن هئڻ تي زور ڏنو ويو. بعد ۾ [[ميڪس پلانڪ]] هن اصول جي وڌيڪ منظم صورت پيش ڪئي. انهيءَ ڪري اهو '''ڪيلون–پلانڪ بيان''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="History2020"/><ref name="StanfordTime">{{cite web|title=Thermodynamic Asymmetry in Time|url=https://plato.stanford.edu/entries/time-thermo/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|language=en}}</ref> === بولٽزمان ۽ شمارياتي تشريح === [[لودوگ بولٽزمان]] اينٽروپيءَ جي خوردبيني تشريح کي ترقي ڏني. شمارياتي ميڪانيات موجب ڪنهن وڏي پيماني واري حرارتي حالت سان ڪيترين خوردبيني حالتن جو تعلق ٿي سگهي ٿو. بولٽزمان جي نظريي ۾ اينٽروپي انهن ممڪن خوردبيني حالتن جي تعداد سان لاڳاپيل آهي. ان سان ٻئي قانون کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي اجتماعي شمارياتي رويي جي مدد سان سمجهڻ جو رستو مليو.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|language=en}}</ref> == قانون جا بنيادي بيان == حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون کي مختلف، پر عام حرارتي انجڻن ۽ حرارتي منتقليءَ جي پسمنظر ۾ هڪ ٻئي سان هم آهنگ صورتن ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. === ڪلازيئس جو بيان === '''ڪلازيئس جي بيان''' موجب اهڙو چڪري عمل ممڪن نه آهي، جنهن جو واحد نتيجو گهٽ گرمي پد واري ذخيري مان حرارت کڻي وڌيڪ گرمي پد واري ذخيري ڏانهن منتقل ڪرڻ هجي. ان جو مطلب آهي ته حرارت پاڻمرادو گرم جسم مان ٿڌي جسم ڏانهن منتقل ٿئي ٿي. ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت منتقل ڪرڻ لاءِ، جيئن [[ريفريجريٽر]] ۾ ٿيندو آهي، ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي معاوضي واري عمل جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="OpenStaxStatements"/> === ڪيلون–پلانڪ جو بيان === '''ڪيلون–پلانڪ جي بيان''' موجب اهڙي چڪري حرارتي انجڻ ٺاهڻ ناممڪن آهي، جنهن جو واحد نتيجو هڪ حرارتي ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان کي مڪمل طور خالص ڪم ۾ تبديل ڪرڻ هجي. هن بيان جو مطلب اهو نه آهي ته ڪنهن به حالت ۾ حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل نٿو ڪري سگهجي. پابندي خاص طور اهڙي چڪري انجڻ تي آهي، جيڪا صرف هڪ حرارتي ذخيري سان ڪم ڪري ۽ ٻيو ڪو اثر پيدا نه ڪري.<ref name="OpenStaxStatements"/><ref name="StanfordTime"/> === اينٽروپيءَ وارو بيان === ٻئي قانون جي جديد صورت موجب الڳ ٿيل نظام جي مجموعي اينٽروپي ڪڏهن به گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل لاءِ: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}=0</math> غيرموٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}>0</math> هي بيان فطري عملن جي رخ ۽ حرارتي توازن ڏانهن وڌڻ جي وضاحت ڪري ٿو.<ref name="NASAEntropy"/> == ڪلازيئس ۽ ڪيلون–پلانڪ بيانن جي هم معنويت == ڪلازيئس ۽ ڪيلون–پلانڪ جا بيان مختلف لفظن ۾ آهن، پر روايتي حرارتي حرڪيات جي دائري ۾ هڪ ٻئي جي برابر پابنديون ظاهر ڪن ٿا. جيڪڏهن اهڙو ريفريجريٽر ممڪن هجي، جيڪو بنا ڪم جي ٿڌي ذخيري مان گرم ذخيري ڏانهن حرارت منتقل ڪري، ته ان کي هڪ عام حرارتي انجڻ سان گڏ استعمال ڪري اهڙو گڏيل نظام ٺاهي سگهجي ٿو، جيڪو ڪيلون–پلانڪ جي بيان جي ڀڃڪڙي ڪري. ساڳيءَ طرح، جيڪڏهن هڪ ئي حرارتي ذخيري مان حاصل ٿيل سموري حرارت کي چڪري عمل ۾ ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن هجي، ته ان ڪم سان ريفريجريٽر هلائي ڪلازيئس جي بيان جي ڀڃڪڙي ڪري سگهجي ٿي. انهيءَ سبب ٻنهي بيانن کي ٻئي قانون جون هم معنوي صورتون سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OpenStaxSummary"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا حرارتي عملن جي رخ ۽ موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جي بين الاقوامي اڪائي '''جول في ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm{J/K}</math> آهي. موٽائي سگهجندڙ عمل ۾: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> هتي <math>dS</math> اينٽروپيءَ جي ننڍڙي تبديلي، <math>\delta Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. ٻن توازني حالتن جي وچ ۾: :<math>\Delta S=\int_1^2\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> هي انٽيگرل ڪنهن مناسب موٽائي سگهجندڙ رستي تي ورتو ويندو آهي. حقيقي عمل غيرموٽائي سگهجندڙ هجي تڏهن به ٻنهي توازني حالتن جي وچ ۾ اينٽروپيءَ جي تبديلي اهڙي موٽائي سگهجندڙ رستي ذريعي حساب ڪري سگهجي ٿي.<ref name="OpenStaxSummary"/> === ڪلازيئس جي اڻبرابري === حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون مان ڪلازيئس جي اڻبرابري حاصل ٿئي ٿي: :<math>\oint\frac{\delta Q}{T_{\mathrm b}}\leq 0</math> هتي <math>T_{\mathrm b}</math> اها مطلق گرمي پد آهي، جنهن تي نظام جي حد مان حرارت منتقل ٿئي ٿي. برابري موٽائي سگهجندڙ چڪر لاءِ آهي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ چڪر لاءِ اڻبرابري سخت هوندي آهي. هي تعلق اينٽروپيءَ جي وجود ۽ حرارتي عملن جي غيرموٽائي سگهجڻ کي رياضياتي صورت ڏئي ٿو. === اينٽروپيءَ جي پيداوار === بند نظام لاءِ اينٽروپيءَ جو عام توازن: :<math>\Delta S_{\mathrm{system}}=\int\frac{\delta Q}{T_{\mathrm b}}+S_{\mathrm{gen}}</math> آهي، جتي <math>S_{\mathrm{gen}}</math> نظام اندر پيدا ٿيل اينٽروپي آهي. ٻئي قانون موجب: :<math>S_{\mathrm{gen}}\geq 0</math> غيرموٽائي سگهجندڙ عملن، جهڙوڪ رگڙ، حرارت جي محدود گرمي پد واري فرق سان منتقلي ۽ گيسن جي پاڻ ۾ ملڻ، ۾ اينٽروپي پيدا ٿئي ٿي. انهيءَ ڪري ڪنهن نظام جي پنهنجي اينٽروپي گهٽجي سگهي ٿي، پر اينٽروپيءَ جي پيداوار منفي نٿي ٿي سگهي. == موٽائي سگهجندڙ ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عمل == '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process'') هڪ مثالي عمل آهي، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process'') اهڙو عمل آهي، جنهن کي ساڳئي معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي. غيرموٽائي سگهجڻ جا عام سبب رگڙ، محدود گرمي پد واري فرق سان حرارت جي منتقلي، غيرمحدود ڦهلاءُ، مادّي جو ڦهلاءُ ۽ غيرتوازني ڪيميائي ردعمل آهن.<ref name="NASAEntropy"/><ref name="OpenStaxStatements"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | خاصيت ! style="background:#dceaf7;" | موٽائي سگهجندڙ عمل ! style="background:#dceaf7;" | غيرموٽائي سگهجندڙ عمل |- | نظرياتي حيثيت | مثالي حد | حقيقي عملن ۾ عام |- | اينٽروپيءَ جي پيداوار | صفر | مثبت |- | رگڙ ۽ غيرتوازني اثر | مثالي طور غيرموجود | موجود ٿي سگهن ٿا |- | نظام ۽ ماحول جي گڏيل اينٽروپي | مستقل | وڌندڙ |} == حرارتي انجڻون ۽ ٻيو قانون == [[File:Carnot engine scheme.svg|thumb|ڪارنو انجڻ جو خاڪو، جنهن ۾ گرم ذخيري مان حرارت داخل ٿئي ٿي، ڪم حاصل ٿئي ٿو ۽ ڪجهه حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.]] '''حرارتي انجڻ''' (''Heat engine'') اهڙو اوزار آهي، جيڪو گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ چڪري انجڻ لاءِ توانائيءَ جو توازن: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm H}-Q_{\mathrm C}</math> آهي، جتي <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ڪيل حرارت ۽ <math>Q_{\mathrm C}</math> ٿڌي ذخيري ڏانهن خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> يا: :<math>\eta=1-\frac{Q_{\mathrm C}}{Q_{\mathrm H}}</math> جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. ٻئي قانون موجب هڪ ئي حرارتي ذخيري مان حرارت حاصل ڪندڙ چڪري انجڻ سموري حرارت کي مڪمل طور خالص ڪم ۾ تبديل نٿي ڪري سگهي.<ref name="OpenStaxStatements"/> === ڪارنو جو اصول === ڪارنو جي اصول موجب ٻن مقرر حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ ڪنهن به حقيقي حرارتي انجڻ جي ڪارڪردگي ساڳين ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي موٽائي سگهجندڙ انجڻ جي ڪارڪردگيءَ کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي. مثالي ڪارنو انجڻ جي ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> آهي، جتي <math>T_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري ۽ <math>T_{\mathrm C}</math> ٿڌي ذخيري جا مطلق گرمي پد آهن. ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ ورتا ويندا آهن ۽ <math>T_{\mathrm H}>T_{\mathrm C}>0</math> هوندو آهي.<ref name="OpenStaxSummary"/><ref name="Carnot1824"/> === ڪارنو چڪر === [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|مثالي ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''ڪارنو چڪر''' (''Carnot cycle'') ٻن موٽائي سگهجندڙ مستقل گرمي پد وارن عملن ۽ ٻن موٽائي سگهجندڙ ادياباتي عملن تي مشتمل هوندو آهي. ان جا چار مرحلا هي آهن: # گرم ذخيري سان رابطي ۾ مستقل گرمي پد تي ڦهلاءُ ۽ حرارت حاصل ڪرڻ. # ادياباتي ڦهلاءُ، جنهن دوران گرمي پد گهٽجي ٿو. # ٿڌي ذخيري سان رابطي ۾ مستقل گرمي پد تي دٻاءُ ۽ حرارت خارج ڪرڻ. # ادياباتي دٻاءُ، جنهن دوران نظام شروعاتي گرمي پد ڏانهن موٽي ٿو. ڪارنو چڪر هڪ مثالي نظرياتي نمونو آهي، جنهن جي مدد سان حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ جون حدون سمجهيون وينديون آهن. == ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ == [[ريفريجريٽر]] ۽ [[هيٽ پمپ]] اهڙا اوزار آهن، جيڪي ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان وڌيڪ گرمي پد واري هنڌ ڏانهن حرارت منتقل ڪن ٿا. ريفريجريٽر لاءِ ڪارڪردگيءَ جو ضريب: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm R}=\frac{Q_{\mathrm C}}{W_{\mathrm{in}}}</math> ۽ هيٽ پمپ لاءِ: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm{HP}}=\frac{Q_{\mathrm H}}{W_{\mathrm{in}}}</math> آهي. مثالي موٽائي سگهجندڙ ڪارنو ريفريجريٽر لاءِ: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm{R,Carnot}}=\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}-T_{\mathrm C}}</math> ۽ ڪارنو هيٽ پمپ لاءِ: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm{HP,Carnot}}=\frac{T_{\mathrm H}}{T_{\mathrm H}-T_{\mathrm C}}</math> آهي. انهن مساواتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻن ذخيرن جي گرمي پدن جو فرق وڌڻ سان، ساڳين شرطن تحت، مثالي ڪارڪردگيءَ جو ضريب گهٽجي ٿو. == شمارياتي تشريح == [[شمارياتي ميڪانيات]] ۾ اينٽروپيءَ کي نظام جي ممڪن خوردبيني حالتن سان ڳنڍيو ويندو آهي. بولٽزمان جو تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> آهي، جتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڪنهن وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو تعداد آهي. شمارياتي تشريح موجب وڏي تعداد ۾ ذرڙن وارا نظام عام طور اهڙين وڏين پيماني وارين حالتن ڏانهن وڌندا آهن، جن سان تمام گهڻيون خوردبيني حالتون مطابقت رکن ٿيون. اهو رويو ٻئي قانون جي وڏي پيماني واري تشريح مهيا ڪري ٿو، پر ننڍن نظامن ۾ عارضي شمارياتي ڦيرڦار ممڪن آهن. انهيءَ ڪري ٻئي قانون جي شمارياتي بنياد کي مطلق ميڪانياتي ممانعت سان مڪمل طور هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Reif1965"/><ref name="StanfordTime"/> == وقت جو رخ == ٻيو قانون '''وقت جي حرارتي رخ''' (''Thermodynamic arrow of time'') سان پڻ لاڳاپيل آهي. ڪيترن بنيادي ميڪانياتي قانونن ۾ وقت کي ابتو ڪرڻ سان مساواتن جي صورت برقرار رهي سگهي ٿي، پر وڏي پيماني وارا حرارتي عمل عام طور هڪ خاص رخ ۾ اڳتي وڌندا آهن. مثال طور، گرم چانهه جو ٿڌو ٿيڻ عام مشاهدو آهي، جڏهن ته ٿڌي چانهه جو ماحول مان حرارت حاصل ڪري پاڻمرادو وڌيڪ گرم ٿيڻ عام حالتن ۾ مشاهدي ۾ نٿو اچي. وقت جي حرارتي رخ جي مڪمل تشريح ۾ شمارياتي ميڪانيات ۽ نظام جي شروعاتي حالتن جو ڪردار اهم آهي.<ref name="StanfordTime"/> == ٻئي قانون جا عملي مثال == === گرم ۽ ٿڌن جسمن جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي === فرض ڪيو ته ٻن وڏن حرارتي ذخيرن جا گرمي پد ترتيبوار <math>T_{\mathrm H}</math> ۽ <math>T_{\mathrm C}</math> آهن، جتي <math>T_{\mathrm H}>T_{\mathrm C}</math>. جيڪڏهن <math>Q</math> مقدار جي حرارت گرم ذخيري مان ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ٿئي، ته: :<math>\Delta S_{\mathrm H}=-\frac{Q}{T_{\mathrm H}}</math> ۽: :<math>\Delta S_{\mathrm C}=\frac{Q}{T_{\mathrm C}}</math> تنهنڪري گڏيل تبديلي: :<math>\Delta S_{\mathrm{total}}=Q\left(\frac{1}{T_{\mathrm C}}-\frac{1}{T_{\mathrm H}}\right)>0</math> آهي. هي نتيجو ظاهر ڪري ٿو ته مختلف گرمي پدن وارن ذخيرن جي وچ ۾ حرارت جي فطري منتقلي مجموعي اينٽروپي وڌائي ٿي.<ref name="NASAEntropy"/> === گيس جو آزاد ڦهلاءُ === جڏهن هڪ مثالي گيس خالي جاءِ ۾ آزاد نموني ڦهلجي ٿي، ته مثالي طور ٻاهرين دٻاءَ خلاف ڪم نٿي ڪري ۽ جيڪڏهن نظام حرارتي طور الڳ ٿيل هجي ته حرارت جي منتقلي پڻ نٿي ٿئي. مثالي گيس جي شروعاتي ۽ آخري توازني حالتن لاءِ: :<math>\Delta S=nR\ln\left(\frac{V_2}{V_1}\right)</math> آهي، جڏهن گرمي پد مستقل رهي. جيڪڏهن <math>V_2>V_1</math> هجي، ته اينٽروپي وڌندي آهي. هي عمل غيرموٽائي سگهجندڙ آهي، جيتوڻيڪ مثالي گيس جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي. === رگڙ ۽ توانائيءَ جي تبديلي === ميڪانياتي رگڙ منظم ميڪانياتي توانائيءَ کي اندروني توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهي ٿي. پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙن عملن جي غيرموٽائي سگهجڻ ۽ اينٽروپيءَ جي پيداوار جي وضاحت ڪري ٿو. == ٻئي قسم جي دائمي حرڪت واري مشين == '''ٻئي قسم جي دائمي حرڪت واري مشين''' (''Perpetual motion machine of the second kind'') اهڙي فرضي مشين آهي، جيڪا هڪ ئي حرارتي ذخيري مان حرارت حاصل ڪري، ڪنهن ٻئي اثر کان سواءِ، ان کي مڪمل طور چڪري خالص ڪم ۾ تبديل ڪري. اهڙي مشين حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون جي ڀڃڪڙي ڪندي، تنهنڪري ان کي فطري طور ناممڪن سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OpenStaxStatements"/> == پهرين ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | حرارتي عملن جي رخ ۽ حدن کي بيان ڪري ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ جي وچ ۾ حسابي تعلق قائم ڪري ٿو. | اينٽروپيءَ جي پيداوار ۽ غيرموٽائي سگهجڻ بابت پابنديون قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |- | اڪيلي سر عمل جي فطري رخ جو فيصلو نٿو ڪري. | ممڪن ۽ ناممڪن حرارتي عملن ۾ فرق واضح ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جي حساب سان لاڳاپيل آهي. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ ڪارڪردگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. |} == عملي استعمال == ٻئي قانون جا اصول سائنس ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجلي گهر:''' ٻاڦ وارين ۽ گيس ٽربائنن جي ڪارڪردگيءَ جو تجزيو. * '''ريفريجريشن:''' ريفريجريٽرن ۽ ايئرڪنڊيشننگ نظامن جي ڪارڪردگيءَ جون حدون. * '''ڪيميائي انجنيئرنگ:''' ڪيميائي توازن، ردعملن ۽ جداڪاريءَ وارن عملن جو مطالعو. * '''توانائيءَ جي بچت:''' توانائيءَ جي تبديلين دوران ٿيندڙ غيرموٽائي سگهجندڙ نقصانن جو تجزيو. * '''موسميات:''' فضا ۾ حرارت، مادّي ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' ميٽابولزم ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ وارن عملن جو حرارتي تجزيو. * '''مواد جي سائنس:''' مرحلن جي تبديلين ۽ توازني حالتن جو مطالعو. == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | تصور ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | لاڳو ٿيڻ جي شرط |- | الڳ ٿيل نظام جي اينٽروپي | <math>\Delta S\geq0</math> | الڳ ٿيل نظام |- | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ عمل |- | ڪلازيئس اڻبرابري | <math>\oint\delta Q/T_{\mathrm b}\leq0</math> | چڪري حرارتي عمل |- | اينٽروپيءَ جي پيداوار | <math>S_{\mathrm{gen}}\geq0</math> | حقيقي حرارتي عمل |- | حرارتي انجڻ جي ڪارڪردگي | <math>\eta=W_{\mathrm{net}}/Q_{\mathrm H}</math> | چڪري حرارتي انجڻ |- | ڪارنو انجڻ | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | مثالي موٽائي سگهجندڙ انجڻ |- | ريفريجريٽر جو ضريب | <math>\mathrm{COP}_{\mathrm R}=Q_{\mathrm C}/W_{\mathrm{in}}</math> | ريفريجريشن چڪر |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتون |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[اينٽروپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارت]] * [[اندروني توانائي]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[سعدي ڪارنو]] * [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] * [[لودوگ بولٽزمان]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب موضوع جي تاريخي، نظرياتي ۽ انجنيئرنگ مطالعي لاءِ آهن. انهن کي دعوائن جي انفرادي تصديق کان سواءِ سڌي حوالن جي متبادل طور استعمال نه ڪيو وڃي. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Thomson, William. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Boltzmann, Ludwig. ''Lectures on Gas Theory''. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Sonntag, Richard E. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-4-statements-of-the-second-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: ٻئي قانون جا بيان] * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-summary اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو خلاصو] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/second-law-entropy/ ناسا: ٻيو قانون ۽ اينٽروپي] * [https://plato.stanford.edu/entries/time-thermo/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا: وقت جي حرارتي رخ بابت مضمون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carnot_engine_scheme.svg ڪامنز: ڪارنو انجڻ جو خاڪو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carnot_cycle_TS_diagram.svg ڪامنز: ڪارنو چڪر جو خاڪو] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:اينٽروپي]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] 3m2e3i14rkw66dg1w7lw3h78e9mpm2y 427110 427109 2026-11-01T23:35:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 427110 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حرارتي عملن جي رخ، اينٽروپي ۽ توانائيءَ جي تبديلين جون حدون بيان ڪندڙ قانون}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:8px; font-size:125%; font-weight:bold;" | حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[File:Carnot engine scheme.svg|280px|ڪارنو حرارتي انجڻ جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%; padding:5px;" | حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | علمي شاخ | [[حرارتي حرڪيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي تصور | [[اينٽروپي]]، [[حرارت]]، [[حرارتي انجڻ]]، [[حرارتي توازن]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي اصول | الڳ ٿيل نظام جي اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي. |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | رياضياتي صورت | <math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | تاريخي بنياد | [[سعدي ڪارنو]]، [[روڊولف ڪلازيئس]]، [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | اهم استعمال | [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي حرارتي حرڪيات]]، [[توانائيءَ جي ڪارڪردگي]] |} '''حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون''' (''Second law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو حرارتي عملن جي ممڪن رخ، [[اينٽروپي]] جي تبديلي ۽ [[حرارت]] کي [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] ۾ تبديل ڪرڻ جي حدن کي بيان ڪري ٿو. هي قانون واضح ڪري ٿو ته توانائيءَ جي بقا سان مطابقت رکندڙ سڀ تصور ڪيل عمل فطري طور ممڪن نه هوندا آهن. مثال طور، حرارت پاڻمرادو گرم جسم مان ٿڌي جسم ڏانهن منتقل ٿيندي آهي، پر ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن حرارت جي خالص منتقليءَ لاءِ ٻاهرين اثر يا ڪم جي ضرورت پوندي آهي.<ref name="OpenStaxStatements">{{cite web|title=4.4 Statements of the Second Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-4-statements-of-the-second-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAEntropy">{{cite web|title=Second Law – Entropy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/second-law-entropy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جو [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون|پهريون قانون]] توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون ان جي تبديلين جي رخ ۽ انهن تي لاڳو پابندين کي واضح ڪري ٿو. ٻئي قانون موجب الڳ ٿيل نظام جي مجموعي اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي؛ اها مثالي موٽائي سگهجندڙ عمل ۾ مستقل رهي ٿي ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ وڌي ٿي.<ref name="OpenStaxSummary">{{cite web|title=Chapter 4 Summary|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-summary|publisher=OpenStax|language=en}}</ref> ان جي عام رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> هتي <math>S</math> اينٽروپي ۽ <math>\Delta S</math> ان ۾ تبديلي آهي. هيءَ مساوات الڳ ٿيل نظام لاءِ آهي؛ ڪنهن اهڙي نظام جي پنهنجي اينٽروپي گهٽجي سگهي ٿي، جيڪو ماحول سان توانائي يا مادو مٽائي رهيو هجي، پر نظام ۽ ماحول جي گڏيل اينٽروپيءَ جي تبديلي ٻئي قانون سان مطابقت رکڻ گهرجي.<ref name="NASAEntropy"/> == تاريخ == === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻن جي تحقيق === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] ٻئي قانون جي تاريخي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ وارين انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت تحقيق سان آهي. 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ طبيعيات دان [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ بابت نظرياتي بحث پيش ڪيو. ڪارنو هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو ۽ واضح ڪيو ته حرارتي انجڻ جي ڪارڪردگي گرم ۽ ٿڌن ذخيرن جي گرمي پدن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪم ان وقت جي حرارت بابت ڪيلورڪ نظريي جي پسمنظر ۾ هو، پر ان مان حاصل ٿيل بنيادي نتيجن بعد ۾ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Carnot1824">{{cite book|last=Carnot|first=Sadi|title=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance|publisher=Bachelier|location=Paris|year=1824|language=fr}}</ref><ref name="History2020">{{cite journal|title=A History of Thermodynamics: The Missing Manual|journal=Entropy|year=2020|volume=22|issue=1|article-number=77|doi=10.3390/e22010077|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/|language=en}}</ref> === روڊولف ڪلازيئس === 1850ع ۾ جرمن طبيعيات دان [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارت جي ميڪانياتي نظريي بابت مقالو شايع ڪيو. هن حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ لاڳاپي کي توانائيءَ جي بقا سان هم آهنگ ڪندي حرارتي عملن جي رخ بابت اصول پيش ڪيو. ڪلازيئس جو بنيادي بيان اهو هو ته حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهو اصول بعد ۾ ٻئي قانون جي ڪلازيئس واري بيان جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> 1854ع ۾ ڪلازيئس موٽائي سگهجندڙ حرارتي چڪرن ۾ حرارت ۽ مطلق گرمي پد جي لاڳاپي بابت وڌيڪ ڪم ڪيو. 1865ع ۾ هن '''اينٽروپي''' جو اصطلاح متعارف ڪرايو، جيڪو ٻئي قانون جي جديد تشريح ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.<ref name="History2020"/> === لارڊ ڪيلون ۽ پلانڪ === [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] 1851ع ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون جو هڪ بيان پيش ڪيو، جنهن ۾ هڪ ئي گرمي پد واري ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان کي مڪمل طور خالص ڪم ۾ تبديل ڪندڙ چڪري انجڻ جي ناممڪن هئڻ تي زور ڏنو ويو. بعد ۾ [[ميڪس پلانڪ]] هن اصول جي وڌيڪ منظم صورت پيش ڪئي. انهيءَ ڪري اهو '''ڪيلون–پلانڪ بيان''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="History2020"/><ref name="StanfordTime">{{cite web|title=Thermodynamic Asymmetry in Time|url=https://plato.stanford.edu/entries/time-thermo/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|language=en}}</ref> === بولٽزمان ۽ شمارياتي تشريح === [[لودوگ بولٽزمان]] اينٽروپيءَ جي خوردبيني تشريح کي ترقي ڏني. شمارياتي ميڪانيات موجب ڪنهن وڏي پيماني واري حرارتي حالت سان ڪيترين خوردبيني حالتن جو تعلق ٿي سگهي ٿو. بولٽزمان جي نظريي ۾ اينٽروپي انهن ممڪن خوردبيني حالتن جي تعداد سان لاڳاپيل آهي. ان سان ٻئي قانون کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي اجتماعي شمارياتي رويي جي مدد سان سمجهڻ جو رستو مليو.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|language=en}}</ref> == قانون جا بنيادي بيان == حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون کي مختلف، پر عام حرارتي انجڻن ۽ حرارتي منتقليءَ جي پسمنظر ۾ هڪ ٻئي سان هم آهنگ صورتن ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. === ڪلازيئس جو بيان === '''ڪلازيئس جي بيان''' موجب اهڙو چڪري عمل ممڪن نه آهي، جنهن جو واحد نتيجو گهٽ گرمي پد واري ذخيري مان حرارت کڻي وڌيڪ گرمي پد واري ذخيري ڏانهن منتقل ڪرڻ هجي. ان جو مطلب آهي ته حرارت پاڻمرادو گرم جسم مان ٿڌي جسم ڏانهن منتقل ٿئي ٿي. ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت منتقل ڪرڻ لاءِ، جيئن [[ريفريجريٽر]] ۾ ٿيندو آهي، ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي معاوضي واري عمل جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="OpenStaxStatements"/> === ڪيلون–پلانڪ جو بيان === '''ڪيلون–پلانڪ جي بيان''' موجب اهڙي چڪري حرارتي انجڻ ٺاهڻ ناممڪن آهي، جنهن جو واحد نتيجو هڪ حرارتي ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان کي مڪمل طور خالص ڪم ۾ تبديل ڪرڻ هجي. هن بيان جو مطلب اهو نه آهي ته ڪنهن به حالت ۾ حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل نٿو ڪري سگهجي. پابندي خاص طور اهڙي چڪري انجڻ تي آهي، جيڪا صرف هڪ حرارتي ذخيري سان ڪم ڪري ۽ ٻيو ڪو اثر پيدا نه ڪري.<ref name="OpenStaxStatements"/><ref name="StanfordTime"/> === اينٽروپيءَ وارو بيان === ٻئي قانون جي جديد صورت موجب الڳ ٿيل نظام جي مجموعي اينٽروپي ڪڏهن به گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل لاءِ: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}=0</math> غيرموٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}>0</math> هي بيان فطري عملن جي رخ ۽ حرارتي توازن ڏانهن وڌڻ جي وضاحت ڪري ٿو.<ref name="NASAEntropy"/> == ڪلازيئس ۽ ڪيلون–پلانڪ بيانن جي هم معنويت == ڪلازيئس ۽ ڪيلون–پلانڪ جا بيان مختلف لفظن ۾ آهن، پر روايتي حرارتي حرڪيات جي دائري ۾ هڪ ٻئي جي برابر پابنديون ظاهر ڪن ٿا. جيڪڏهن اهڙو ريفريجريٽر ممڪن هجي، جيڪو بنا ڪم جي ٿڌي ذخيري مان گرم ذخيري ڏانهن حرارت منتقل ڪري، ته ان کي هڪ عام حرارتي انجڻ سان گڏ استعمال ڪري اهڙو گڏيل نظام ٺاهي سگهجي ٿو، جيڪو ڪيلون–پلانڪ جي بيان جي ڀڃڪڙي ڪري. ساڳيءَ طرح، جيڪڏهن هڪ ئي حرارتي ذخيري مان حاصل ٿيل سموري حرارت کي چڪري عمل ۾ ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن هجي، ته ان ڪم سان ريفريجريٽر هلائي ڪلازيئس جي بيان جي ڀڃڪڙي ڪري سگهجي ٿي. انهيءَ سبب ٻنهي بيانن کي ٻئي قانون جون هم معنوي صورتون سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OpenStaxSummary"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا حرارتي عملن جي رخ ۽ موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جي بين الاقوامي اڪائي '''جول في ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm{J/K}</math> آهي. موٽائي سگهجندڙ عمل ۾: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> هتي <math>dS</math> اينٽروپيءَ جي ننڍڙي تبديلي، <math>\delta Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. ٻن توازني حالتن جي وچ ۾: :<math>\Delta S=\int_1^2\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> هي انٽيگرل ڪنهن مناسب موٽائي سگهجندڙ رستي تي ورتو ويندو آهي. حقيقي عمل غيرموٽائي سگهجندڙ هجي تڏهن به ٻنهي توازني حالتن جي وچ ۾ اينٽروپيءَ جي تبديلي اهڙي موٽائي سگهجندڙ رستي ذريعي حساب ڪري سگهجي ٿي.<ref name="OpenStaxSummary"/> === ڪلازيئس جي اڻبرابري === حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون مان ڪلازيئس جي اڻبرابري حاصل ٿئي ٿي: :<math>\oint\frac{\delta Q}{T_{\mathrm b}}\leq 0</math> هتي <math>T_{\mathrm b}</math> اها مطلق گرمي پد آهي، جنهن تي نظام جي حد مان حرارت منتقل ٿئي ٿي. برابري موٽائي سگهجندڙ چڪر لاءِ آهي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ چڪر لاءِ اڻبرابري سخت هوندي آهي. هي تعلق اينٽروپيءَ جي وجود ۽ حرارتي عملن جي غيرموٽائي سگهجڻ کي رياضياتي صورت ڏئي ٿو. === اينٽروپيءَ جي پيداوار === بند نظام لاءِ اينٽروپيءَ جو عام توازن: :<math>\Delta S_{\mathrm{system}}=\int\frac{\delta Q}{T_{\mathrm b}}+S_{\mathrm{gen}}</math> آهي، جتي <math>S_{\mathrm{gen}}</math> نظام اندر پيدا ٿيل اينٽروپي آهي. ٻئي قانون موجب: :<math>S_{\mathrm{gen}}\geq 0</math> غيرموٽائي سگهجندڙ عملن، جهڙوڪ رگڙ، حرارت جي محدود گرمي پد واري فرق سان منتقلي ۽ گيسن جي پاڻ ۾ ملڻ، ۾ اينٽروپي پيدا ٿئي ٿي. انهيءَ ڪري ڪنهن نظام جي پنهنجي اينٽروپي گهٽجي سگهي ٿي، پر اينٽروپيءَ جي پيداوار منفي نٿي ٿي سگهي. == موٽائي سگهجندڙ ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عمل == '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process'') هڪ مثالي عمل آهي، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process'') اهڙو عمل آهي، جنهن کي ساڳئي معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي. غيرموٽائي سگهجڻ جا عام سبب رگڙ، محدود گرمي پد واري فرق سان حرارت جي منتقلي، غيرمحدود ڦهلاءُ، مادّي جو ڦهلاءُ ۽ غيرتوازني ڪيميائي ردعمل آهن.<ref name="NASAEntropy"/><ref name="OpenStaxStatements"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | خاصيت ! style="background:#dceaf7;" | موٽائي سگهجندڙ عمل ! style="background:#dceaf7;" | غيرموٽائي سگهجندڙ عمل |- | نظرياتي حيثيت | مثالي حد | حقيقي عملن ۾ عام |- | اينٽروپيءَ جي پيداوار | صفر | مثبت |- | رگڙ ۽ غيرتوازني اثر | مثالي طور غيرموجود | موجود ٿي سگهن ٿا |- | نظام ۽ ماحول جي گڏيل اينٽروپي | مستقل | وڌندڙ |} == حرارتي انجڻون ۽ ٻيو قانون == [[File:Carnot engine scheme.svg|thumb|ڪارنو انجڻ جو خاڪو، جنهن ۾ گرم ذخيري مان حرارت داخل ٿئي ٿي، ڪم حاصل ٿئي ٿو ۽ ڪجهه حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.]] '''حرارتي انجڻ''' (''Heat engine'') اهڙو اوزار آهي، جيڪو گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ چڪري انجڻ لاءِ توانائيءَ جو توازن: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm H}-Q_{\mathrm C}</math> آهي، جتي <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ڪيل حرارت ۽ <math>Q_{\mathrm C}</math> ٿڌي ذخيري ڏانهن خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> يا: :<math>\eta=1-\frac{Q_{\mathrm C}}{Q_{\mathrm H}}</math> جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. ٻئي قانون موجب هڪ ئي حرارتي ذخيري مان حرارت حاصل ڪندڙ چڪري انجڻ سموري حرارت کي مڪمل طور خالص ڪم ۾ تبديل نٿي ڪري سگهي.<ref name="OpenStaxStatements"/> === ڪارنو جو اصول === ڪارنو جي اصول موجب ٻن مقرر حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ ڪنهن به حقيقي حرارتي انجڻ جي ڪارڪردگي ساڳين ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي موٽائي سگهجندڙ انجڻ جي ڪارڪردگيءَ کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي. مثالي ڪارنو انجڻ جي ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> آهي، جتي <math>T_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري ۽ <math>T_{\mathrm C}</math> ٿڌي ذخيري جا مطلق گرمي پد آهن. ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ ورتا ويندا آهن ۽ <math>T_{\mathrm H}>T_{\mathrm C}>0</math> هوندو آهي.<ref name="OpenStaxSummary"/><ref name="Carnot1824"/> === ڪارنو چڪر === [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|مثالي ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''ڪارنو چڪر''' (''Carnot cycle'') ٻن موٽائي سگهجندڙ مستقل گرمي پد وارن عملن ۽ ٻن موٽائي سگهجندڙ ادياباتي عملن تي مشتمل هوندو آهي. ان جا چار مرحلا هي آهن: # گرم ذخيري سان رابطي ۾ مستقل گرمي پد تي ڦهلاءُ ۽ حرارت حاصل ڪرڻ. # ادياباتي ڦهلاءُ، جنهن دوران گرمي پد گهٽجي ٿو. # ٿڌي ذخيري سان رابطي ۾ مستقل گرمي پد تي دٻاءُ ۽ حرارت خارج ڪرڻ. # ادياباتي دٻاءُ، جنهن دوران نظام شروعاتي گرمي پد ڏانهن موٽي ٿو. ڪارنو چڪر هڪ مثالي نظرياتي نمونو آهي، جنهن جي مدد سان حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ جون حدون سمجهيون وينديون آهن. == ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ == [[ريفريجريٽر]] ۽ [[هيٽ پمپ]] اهڙا اوزار آهن، جيڪي ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان وڌيڪ گرمي پد واري هنڌ ڏانهن حرارت منتقل ڪن ٿا. ريفريجريٽر لاءِ ڪارڪردگيءَ جو ضريب: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm R}=\frac{Q_{\mathrm C}}{W_{\mathrm{in}}}</math> ۽ هيٽ پمپ لاءِ: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm{HP}}=\frac{Q_{\mathrm H}}{W_{\mathrm{in}}}</math> آهي. مثالي موٽائي سگهجندڙ ڪارنو ريفريجريٽر لاءِ: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm{R,Carnot}}=\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}-T_{\mathrm C}}</math> ۽ ڪارنو هيٽ پمپ لاءِ: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm{HP,Carnot}}=\frac{T_{\mathrm H}}{T_{\mathrm H}-T_{\mathrm C}}</math> آهي. انهن مساواتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻن ذخيرن جي گرمي پدن جو فرق وڌڻ سان، ساڳين شرطن تحت، مثالي ڪارڪردگيءَ جو ضريب گهٽجي ٿو. == شمارياتي تشريح == [[شمارياتي ميڪانيات]] ۾ اينٽروپيءَ کي نظام جي ممڪن خوردبيني حالتن سان ڳنڍيو ويندو آهي. بولٽزمان جو تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> آهي، جتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڪنهن وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو تعداد آهي. شمارياتي تشريح موجب وڏي تعداد ۾ ذرڙن وارا نظام عام طور اهڙين وڏين پيماني وارين حالتن ڏانهن وڌندا آهن، جن سان تمام گهڻيون خوردبيني حالتون مطابقت رکن ٿيون. اهو رويو ٻئي قانون جي وڏي پيماني واري تشريح مهيا ڪري ٿو، پر ننڍن نظامن ۾ عارضي شمارياتي ڦيرڦار ممڪن آهن. انهيءَ ڪري ٻئي قانون جي شمارياتي بنياد کي مطلق ميڪانياتي ممانعت سان مڪمل طور هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Reif1965"/><ref name="StanfordTime"/> == وقت جو رخ == ٻيو قانون '''وقت جي حرارتي رخ''' (''Thermodynamic arrow of time'') سان پڻ لاڳاپيل آهي. ڪيترن بنيادي ميڪانياتي قانونن ۾ وقت کي ابتو ڪرڻ سان مساواتن جي صورت برقرار رهي سگهي ٿي، پر وڏي پيماني وارا حرارتي عمل عام طور هڪ خاص رخ ۾ اڳتي وڌندا آهن. مثال طور، گرم چانهه جو ٿڌو ٿيڻ عام مشاهدو آهي، جڏهن ته ٿڌي چانهه جو ماحول مان حرارت حاصل ڪري پاڻمرادو وڌيڪ گرم ٿيڻ عام حالتن ۾ مشاهدي ۾ نٿو اچي. وقت جي حرارتي رخ جي مڪمل تشريح ۾ شمارياتي ميڪانيات ۽ نظام جي شروعاتي حالتن جو ڪردار اهم آهي.<ref name="StanfordTime"/> == ٻئي قانون جا عملي مثال == === گرم ۽ ٿڌن جسمن جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي === فرض ڪيو ته ٻن وڏن حرارتي ذخيرن جا گرمي پد ترتيبوار <math>T_{\mathrm H}</math> ۽ <math>T_{\mathrm C}</math> آهن، جتي <math>T_{\mathrm H}>T_{\mathrm C}</math>. جيڪڏهن <math>Q</math> مقدار جي حرارت گرم ذخيري مان ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ٿئي، ته: :<math>\Delta S_{\mathrm H}=-\frac{Q}{T_{\mathrm H}}</math> ۽: :<math>\Delta S_{\mathrm C}=\frac{Q}{T_{\mathrm C}}</math> تنهنڪري گڏيل تبديلي: :<math>\Delta S_{\mathrm{total}}=Q\left(\frac{1}{T_{\mathrm C}}-\frac{1}{T_{\mathrm H}}\right)>0</math> آهي. هي نتيجو ظاهر ڪري ٿو ته مختلف گرمي پدن وارن ذخيرن جي وچ ۾ حرارت جي فطري منتقلي مجموعي اينٽروپي وڌائي ٿي.<ref name="NASAEntropy"/> === گيس جو آزاد ڦهلاءُ === جڏهن هڪ مثالي گيس خالي جاءِ ۾ آزاد نموني ڦهلجي ٿي، ته مثالي طور ٻاهرين دٻاءَ خلاف ڪم نٿي ڪري ۽ جيڪڏهن نظام حرارتي طور الڳ ٿيل هجي ته حرارت جي منتقلي پڻ نٿي ٿئي. مثالي گيس جي شروعاتي ۽ آخري توازني حالتن لاءِ: :<math>\Delta S=nR\ln\left(\frac{V_2}{V_1}\right)</math> آهي، جڏهن گرمي پد مستقل رهي. جيڪڏهن <math>V_2>V_1</math> هجي، ته اينٽروپي وڌندي آهي. هي عمل غيرموٽائي سگهجندڙ آهي، جيتوڻيڪ مثالي گيس جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي. === رگڙ ۽ توانائيءَ جي تبديلي === ميڪانياتي رگڙ منظم ميڪانياتي توانائيءَ کي اندروني توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهي ٿي. پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙن عملن جي غيرموٽائي سگهجڻ ۽ اينٽروپيءَ جي پيداوار جي وضاحت ڪري ٿو. == ٻئي قسم جي دائمي حرڪت واري مشين == '''ٻئي قسم جي دائمي حرڪت واري مشين''' (''Perpetual motion machine of the second kind'') اهڙي فرضي مشين آهي، جيڪا هڪ ئي حرارتي ذخيري مان حرارت حاصل ڪري، ڪنهن ٻئي اثر کان سواءِ، ان کي مڪمل طور چڪري خالص ڪم ۾ تبديل ڪري. اهڙي مشين حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون جي ڀڃڪڙي ڪندي، تنهنڪري ان کي فطري طور ناممڪن سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OpenStaxStatements"/> == پهرين ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | حرارتي عملن جي رخ ۽ حدن کي بيان ڪري ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ جي وچ ۾ حسابي تعلق قائم ڪري ٿو. | اينٽروپيءَ جي پيداوار ۽ غيرموٽائي سگهجڻ بابت پابنديون قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |- | اڪيلي سر عمل جي فطري رخ جو فيصلو نٿو ڪري. | ممڪن ۽ ناممڪن حرارتي عملن ۾ فرق واضح ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جي حساب سان لاڳاپيل آهي. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ ڪارڪردگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. |} == عملي استعمال == ٻئي قانون جا اصول سائنس ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجلي گهر:''' ٻاڦ وارين ۽ گيس ٽربائنن جي ڪارڪردگيءَ جو تجزيو. * '''ريفريجريشن:''' ريفريجريٽرن ۽ ايئرڪنڊيشننگ نظامن جي ڪارڪردگيءَ جون حدون. * '''ڪيميائي انجنيئرنگ:''' ڪيميائي توازن، ردعملن ۽ جداڪاريءَ وارن عملن جو مطالعو. * '''توانائيءَ جي بچت:''' توانائيءَ جي تبديلين دوران ٿيندڙ غيرموٽائي سگهجندڙ نقصانن جو تجزيو. * '''موسميات:''' فضا ۾ حرارت، مادّي ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' ميٽابولزم ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ وارن عملن جو حرارتي تجزيو. * '''مواد جي سائنس:''' مرحلن جي تبديلين ۽ توازني حالتن جو مطالعو. == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | تصور ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | لاڳو ٿيڻ جي شرط |- | الڳ ٿيل نظام جي اينٽروپي | <math>\Delta S\geq0</math> | الڳ ٿيل نظام |- | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ عمل |- | ڪلازيئس اڻبرابري | <math>\oint\delta Q/T_{\mathrm b}\leq0</math> | چڪري حرارتي عمل |- | اينٽروپيءَ جي پيداوار | <math>S_{\mathrm{gen}}\geq0</math> | حقيقي حرارتي عمل |- | حرارتي انجڻ جي ڪارڪردگي | <math>\eta=W_{\mathrm{net}}/Q_{\mathrm H}</math> | چڪري حرارتي انجڻ |- | ڪارنو انجڻ | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | مثالي موٽائي سگهجندڙ انجڻ |- | ريفريجريٽر جو ضريب | <math>\mathrm{COP}_{\mathrm R}=Q_{\mathrm C}/W_{\mathrm{in}}</math> | ريفريجريشن چڪر |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتون |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[اينٽروپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارت]] * [[اندروني توانائي]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[سعدي ڪارنو]] * [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] * [[لودوگ بولٽزمان]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب موضوع جي تاريخي، نظرياتي ۽ انجنيئرنگ مطالعي لاءِ آهن. انهن کي دعوائن جي انفرادي تصديق کان سواءِ سڌي حوالن جي متبادل طور استعمال نه ڪيو وڃي. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Thomson, William. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Boltzmann, Ludwig. ''Lectures on Gas Theory''. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Sonntag, Richard E. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-4-statements-of-the-second-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: ٻئي قانون جا بيان] * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-summary اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو خلاصو] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/second-law-entropy/ ناسا: ٻيو قانون ۽ اينٽروپي] * [https://plato.stanford.edu/entries/time-thermo/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا: وقت جي حرارتي رخ بابت مضمون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carnot_engine_scheme.svg ڪامنز: ڪارنو انجڻ جو خاڪو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carnot_cycle_TS_diagram.svg ڪامنز: ڪارنو چڪر جو خاڪو] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:اينٽروپي]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] pyi7fdjbufgs2ae7wvywmxgj8lu7on9 427111 427110 2026-11-01T23:36:28Z Intisar Ali 8681 427111 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حرارتي عملن جي رخ، اينٽروپي ۽ توانائيءَ جي تبديلين جون حدون بيان ڪندڙ قانون}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:8px; font-size:125%; font-weight:bold;" | حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[File:Carnot engine scheme.svg|280px|ڪارنو حرارتي انجڻ جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%; padding:5px;" | حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | علمي شاخ | [[حرارتي حرڪيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي تصور | [[اينٽروپي]]، [[حرارت]]، [[حرارتي انجڻ]]، [[حرارتي توازن]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي اصول | الڳ ٿيل نظام جي اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي. |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | رياضياتي صورت | <math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | تاريخي بنياد | [[سعدي ڪارنو]]، [[روڊولف ڪلازيئس]]، [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | اهم استعمال | [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي حرارتي حرڪيات]]، [[توانائيءَ جي ڪارڪردگي]] |} '''حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون''' (''Second law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو حرارتي عملن جي ممڪن رخ، [[اينٽروپي]] جي تبديلي ۽ [[حرارت]] کي [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] ۾ تبديل ڪرڻ جي حدن کي بيان ڪري ٿو. هي قانون واضح ڪري ٿو ته توانائيءَ جي بقا سان مطابقت رکندڙ سڀ تصور ڪيل عمل فطري طور ممڪن نه هوندا آهن. مثال طور، حرارت پاڻمرادو گرم جسم مان ٿڌي جسم ڏانهن منتقل ٿيندي آهي، پر ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن حرارت جي خالص منتقليءَ لاءِ ٻاهرين اثر يا ڪم جي ضرورت پوندي آهي.<ref name="OpenStaxStatements">{{cite web|title=4.4 Statements of the Second Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-4-statements-of-the-second-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAEntropy">{{cite web|title=Second Law – Entropy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/second-law-entropy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جو [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون|پهريون قانون]] توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون ان جي تبديلين جي رخ ۽ انهن تي لاڳو پابندين کي واضح ڪري ٿو. ٻئي قانون موجب الڳ ٿيل نظام جي مجموعي اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي؛ اها مثالي موٽائي سگهجندڙ عمل ۾ مستقل رهي ٿي ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ وڌي ٿي.<ref name="OpenStaxSummary">{{cite web|title=Chapter 4 Summary|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-summary|publisher=OpenStax|language=en}}</ref> ان جي عام رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> هتي <math>S</math> اينٽروپي ۽ <math>\Delta S</math> ان ۾ تبديلي آهي. هيءَ مساوات الڳ ٿيل نظام لاءِ آهي؛ ڪنهن اهڙي نظام جي پنهنجي اينٽروپي گهٽجي سگهي ٿي، جيڪو ماحول سان توانائي يا مادو مٽائي رهيو هجي، پر نظام ۽ ماحول جي گڏيل اينٽروپيءَ جي تبديلي ٻئي قانون سان مطابقت رکڻ گهرجي.<ref name="NASAEntropy"/> == تاريخ == === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻن جي تحقيق === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] ٻئي قانون جي تاريخي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ وارين انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت تحقيق سان آهي. 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ طبيعيات دان [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ بابت نظرياتي بحث پيش ڪيو. ڪارنو هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو ۽ واضح ڪيو ته حرارتي انجڻ جي ڪارڪردگي گرم ۽ ٿڌن ذخيرن جي گرمي پدن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪم ان وقت جي حرارت بابت ڪيلورڪ نظريي جي پسمنظر ۾ هو، پر ان مان حاصل ٿيل بنيادي نتيجن بعد ۾ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Carnot1824">{{cite book|last=Carnot|first=Sadi|title=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance|publisher=Bachelier|location=Paris|year=1824|language=fr}}</ref><ref name="History2020">{{cite journal|title=A History of Thermodynamics: The Missing Manual|journal=Entropy|year=2020|volume=22|issue=1|article-number=77|doi=10.3390/e22010077|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/|language=en}}</ref> === روڊولف ڪلازيئس === 1850ع ۾ جرمن طبيعيات دان [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارت جي ميڪانياتي نظريي بابت مقالو شايع ڪيو. هن حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ لاڳاپي کي توانائيءَ جي بقا سان هم آهنگ ڪندي حرارتي عملن جي رخ بابت اصول پيش ڪيو. ڪلازيئس جو بنيادي بيان اهو هو ته حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهو اصول بعد ۾ ٻئي قانون جي ڪلازيئس واري بيان جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> 1854ع ۾ ڪلازيئس موٽائي سگهجندڙ حرارتي چڪرن ۾ حرارت ۽ مطلق گرمي پد جي لاڳاپي بابت وڌيڪ ڪم ڪيو. 1865ع ۾ هن '''اينٽروپي''' جو اصطلاح متعارف ڪرايو، جيڪو ٻئي قانون جي جديد تشريح ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.<ref name="History2020"/> === لارڊ ڪيلون ۽ پلانڪ === [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] 1851ع ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون جو هڪ بيان پيش ڪيو، جنهن ۾ هڪ ئي گرمي پد واري ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان کي مڪمل طور خالص ڪم ۾ تبديل ڪندڙ چڪري انجڻ جي ناممڪن هئڻ تي زور ڏنو ويو. بعد ۾ [[ميڪس پلانڪ]] هن اصول جي وڌيڪ منظم صورت پيش ڪئي. انهيءَ ڪري اهو '''ڪيلون–پلانڪ بيان''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="History2020"/><ref name="StanfordTime">{{cite web|title=Thermodynamic Asymmetry in Time|url=https://plato.stanford.edu/entries/time-thermo/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|language=en}}</ref> === بولٽزمان ۽ شمارياتي تشريح === [[لودوگ بولٽزمان]] اينٽروپيءَ جي خوردبيني تشريح کي ترقي ڏني. شمارياتي ميڪانيات موجب ڪنهن وڏي پيماني واري حرارتي حالت سان ڪيترين خوردبيني حالتن جو تعلق ٿي سگهي ٿو. بولٽزمان جي نظريي ۾ اينٽروپي انهن ممڪن خوردبيني حالتن جي تعداد سان لاڳاپيل آهي. ان سان ٻئي قانون کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي اجتماعي شمارياتي رويي جي مدد سان سمجهڻ جو رستو مليو.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|language=en}}</ref> == قانون جا بنيادي بيان == حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون کي مختلف، پر عام حرارتي انجڻن ۽ حرارتي منتقليءَ جي پسمنظر ۾ هڪ ٻئي سان هم آهنگ صورتن ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. === ڪلازيئس جو بيان === '''ڪلازيئس جي بيان''' موجب اهڙو چڪري عمل ممڪن نه آهي، جنهن جو واحد نتيجو گهٽ گرمي پد واري ذخيري مان حرارت کڻي وڌيڪ گرمي پد واري ذخيري ڏانهن منتقل ڪرڻ هجي. ان جو مطلب آهي ته حرارت پاڻمرادو گرم جسم مان ٿڌي جسم ڏانهن منتقل ٿئي ٿي. ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت منتقل ڪرڻ لاءِ، جيئن [[ريفريجريٽر]] ۾ ٿيندو آهي، ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي معاوضي واري عمل جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="OpenStaxStatements"/> === ڪيلون–پلانڪ جو بيان === '''ڪيلون–پلانڪ جي بيان''' موجب اهڙي چڪري حرارتي انجڻ ٺاهڻ ناممڪن آهي، جنهن جو واحد نتيجو هڪ حرارتي ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان کي مڪمل طور خالص ڪم ۾ تبديل ڪرڻ هجي. هن بيان جو مطلب اهو نه آهي ته ڪنهن به حالت ۾ حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل نٿو ڪري سگهجي. پابندي خاص طور اهڙي چڪري انجڻ تي آهي، جيڪا صرف هڪ حرارتي ذخيري سان ڪم ڪري ۽ ٻيو ڪو اثر پيدا نه ڪري.<ref name="OpenStaxStatements"/><ref name="StanfordTime"/> === اينٽروپيءَ وارو بيان === ٻئي قانون جي جديد صورت موجب الڳ ٿيل نظام جي مجموعي اينٽروپي ڪڏهن به گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل لاءِ: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}=0</math> غيرموٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}>0</math> هي بيان فطري عملن جي رخ ۽ حرارتي توازن ڏانهن وڌڻ جي وضاحت ڪري ٿو.<ref name="NASAEntropy"/> == ڪلازيئس ۽ ڪيلون–پلانڪ بيانن جي هم معنويت == ڪلازيئس ۽ ڪيلون–پلانڪ جا بيان مختلف لفظن ۾ آهن، پر روايتي حرارتي حرڪيات جي دائري ۾ هڪ ٻئي جي برابر پابنديون ظاهر ڪن ٿا. جيڪڏهن اهڙو ريفريجريٽر ممڪن هجي، جيڪو بنا ڪم جي ٿڌي ذخيري مان گرم ذخيري ڏانهن حرارت منتقل ڪري، ته ان کي هڪ عام حرارتي انجڻ سان گڏ استعمال ڪري اهڙو گڏيل نظام ٺاهي سگهجي ٿو، جيڪو ڪيلون–پلانڪ جي بيان جي ڀڃڪڙي ڪري. ساڳيءَ طرح، جيڪڏهن هڪ ئي حرارتي ذخيري مان حاصل ٿيل سموري حرارت کي چڪري عمل ۾ ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن هجي، ته ان ڪم سان ريفريجريٽر هلائي ڪلازيئس جي بيان جي ڀڃڪڙي ڪري سگهجي ٿي. انهيءَ سبب ٻنهي بيانن کي ٻئي قانون جون هم معنوي صورتون سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OpenStaxSummary"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا حرارتي عملن جي رخ ۽ موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جي بين الاقوامي اڪائي '''جول في ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm{J/K}</math> آهي. موٽائي سگهجندڙ عمل ۾: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> هتي <math>dS</math> اينٽروپيءَ جي ننڍڙي تبديلي، <math>\delta Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. ٻن توازني حالتن جي وچ ۾: :<math>\Delta S=\int_1^2\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> هي انٽيگرل ڪنهن مناسب موٽائي سگهجندڙ رستي تي ورتو ويندو آهي. حقيقي عمل غيرموٽائي سگهجندڙ هجي تڏهن به ٻنهي توازني حالتن جي وچ ۾ اينٽروپيءَ جي تبديلي اهڙي موٽائي سگهجندڙ رستي ذريعي حساب ڪري سگهجي ٿي.<ref name="OpenStaxSummary"/> === ڪلازيئس جي اڻبرابري === حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون مان ڪلازيئس جي اڻبرابري حاصل ٿئي ٿي: :<math>\oint\frac{\delta Q}{T_{\mathrm b}}\leq 0</math> هتي <math>T_{\mathrm b}</math> اها مطلق گرمي پد آهي، جنهن تي نظام جي حد مان حرارت منتقل ٿئي ٿي. برابري موٽائي سگهجندڙ چڪر لاءِ آهي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ چڪر لاءِ اڻبرابري سخت هوندي آهي. هي تعلق اينٽروپيءَ جي وجود ۽ حرارتي عملن جي غيرموٽائي سگهجڻ کي رياضياتي صورت ڏئي ٿو. === اينٽروپيءَ جي پيداوار === بند نظام لاءِ اينٽروپيءَ جو عام توازن: :<math>\Delta S_{\mathrm{system}}=\int\frac{\delta Q}{T_{\mathrm b}}+S_{\mathrm{gen}}</math> آهي، جتي <math>S_{\mathrm{gen}}</math> نظام اندر پيدا ٿيل اينٽروپي آهي. ٻئي قانون موجب: :<math>S_{\mathrm{gen}}\geq 0</math> غيرموٽائي سگهجندڙ عملن، جهڙوڪ رگڙ، حرارت جي محدود گرمي پد واري فرق سان منتقلي ۽ گيسن جي پاڻ ۾ ملڻ، ۾ اينٽروپي پيدا ٿئي ٿي. انهيءَ ڪري ڪنهن نظام جي پنهنجي اينٽروپي گهٽجي سگهي ٿي، پر اينٽروپيءَ جي پيداوار منفي نٿي ٿي سگهي. == موٽائي سگهجندڙ ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عمل == '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process'') هڪ مثالي عمل آهي، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process'') اهڙو عمل آهي، جنهن کي ساڳئي معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي. غيرموٽائي سگهجڻ جا عام سبب رگڙ، محدود گرمي پد واري فرق سان حرارت جي منتقلي، غيرمحدود ڦهلاءُ، مادّي جو ڦهلاءُ ۽ غيرتوازني ڪيميائي ردعمل آهن.<ref name="NASAEntropy"/><ref name="OpenStaxStatements"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | خاصيت ! style="background:#dceaf7;" | موٽائي سگهجندڙ عمل ! style="background:#dceaf7;" | غيرموٽائي سگهجندڙ عمل |- | نظرياتي حيثيت | مثالي حد | حقيقي عملن ۾ عام |- | اينٽروپيءَ جي پيداوار | صفر | مثبت |- | رگڙ ۽ غيرتوازني اثر | مثالي طور غيرموجود | موجود ٿي سگهن ٿا |- | نظام ۽ ماحول جي گڏيل اينٽروپي | مستقل | وڌندڙ |} == حرارتي انجڻون ۽ ٻيو قانون == [[File:Carnot engine scheme.svg|thumb|ڪارنو انجڻ جو خاڪو، جنهن ۾ گرم ذخيري مان حرارت داخل ٿئي ٿي، ڪم حاصل ٿئي ٿو ۽ ڪجهه حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.]] '''حرارتي انجڻ''' (''Heat engine'') اهڙو اوزار آهي، جيڪو گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ چڪري انجڻ لاءِ توانائيءَ جو توازن: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm H}-Q_{\mathrm C}</math> آهي، جتي <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ڪيل حرارت ۽ <math>Q_{\mathrm C}</math> ٿڌي ذخيري ڏانهن خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> يا: :<math>\eta=1-\frac{Q_{\mathrm C}}{Q_{\mathrm H}}</math> جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. ٻئي قانون موجب هڪ ئي حرارتي ذخيري مان حرارت حاصل ڪندڙ چڪري انجڻ سموري حرارت کي مڪمل طور خالص ڪم ۾ تبديل نٿي ڪري سگهي.<ref name="OpenStaxStatements"/> === ڪارنو جو اصول === ڪارنو جي اصول موجب ٻن مقرر حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ ڪنهن به حقيقي حرارتي انجڻ جي ڪارڪردگي ساڳين ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي موٽائي سگهجندڙ انجڻ جي ڪارڪردگيءَ کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي. مثالي ڪارنو انجڻ جي ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> آهي، جتي <math>T_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري ۽ <math>T_{\mathrm C}</math> ٿڌي ذخيري جا مطلق گرمي پد آهن. ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ ورتا ويندا آهن ۽ <math>T_{\mathrm H}>T_{\mathrm C}>0</math> هوندو آهي.<ref name="OpenStaxSummary"/><ref name="Carnot1824"/> === ڪارنو چڪر === [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|مثالي ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''ڪارنو چڪر''' (''Carnot cycle'') ٻن موٽائي سگهجندڙ مستقل گرمي پد وارن عملن ۽ ٻن موٽائي سگهجندڙ ادياباتي عملن تي مشتمل هوندو آهي. ان جا چار مرحلا هي آهن: # گرم ذخيري سان رابطي ۾ مستقل گرمي پد تي ڦهلاءُ ۽ حرارت حاصل ڪرڻ. # ادياباتي ڦهلاءُ، جنهن دوران گرمي پد گهٽجي ٿو. # ٿڌي ذخيري سان رابطي ۾ مستقل گرمي پد تي دٻاءُ ۽ حرارت خارج ڪرڻ. # ادياباتي دٻاءُ، جنهن دوران نظام شروعاتي گرمي پد ڏانهن موٽي ٿو. ڪارنو چڪر هڪ مثالي نظرياتي نمونو آهي، جنهن جي مدد سان حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ جون حدون سمجهيون وينديون آهن. == ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ == [[ريفريجريٽر]] ۽ [[هيٽ پمپ]] اهڙا اوزار آهن، جيڪي ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان وڌيڪ گرمي پد واري هنڌ ڏانهن حرارت منتقل ڪن ٿا. ريفريجريٽر لاءِ ڪارڪردگيءَ جو ضريب: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm R}=\frac{Q_{\mathrm C}}{W_{\mathrm{in}}}</math> ۽ هيٽ پمپ لاءِ: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm{HP}}=\frac{Q_{\mathrm H}}{W_{\mathrm{in}}}</math> آهي. مثالي موٽائي سگهجندڙ ڪارنو ريفريجريٽر لاءِ: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm{R,Carnot}}=\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}-T_{\mathrm C}}</math> ۽ ڪارنو هيٽ پمپ لاءِ: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm{HP,Carnot}}=\frac{T_{\mathrm H}}{T_{\mathrm H}-T_{\mathrm C}}</math> آهي. انهن مساواتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻن ذخيرن جي گرمي پدن جو فرق وڌڻ سان، ساڳين شرطن تحت، مثالي ڪارڪردگيءَ جو ضريب گهٽجي ٿو. == شمارياتي تشريح == [[شمارياتي ميڪانيات]] ۾ اينٽروپيءَ کي نظام جي ممڪن خوردبيني حالتن سان ڳنڍيو ويندو آهي. بولٽزمان جو تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> آهي، جتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڪنهن وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو تعداد آهي. شمارياتي تشريح موجب وڏي تعداد ۾ ذرڙن وارا نظام عام طور اهڙين وڏين پيماني وارين حالتن ڏانهن وڌندا آهن، جن سان تمام گهڻيون خوردبيني حالتون مطابقت رکن ٿيون. اهو رويو ٻئي قانون جي وڏي پيماني واري تشريح مهيا ڪري ٿو، پر ننڍن نظامن ۾ عارضي شمارياتي ڦيرڦار ممڪن آهن. انهيءَ ڪري ٻئي قانون جي شمارياتي بنياد کي مطلق ميڪانياتي ممانعت سان مڪمل طور هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Reif1965"/><ref name="StanfordTime"/> == وقت جو رخ == ٻيو قانون '''وقت جي حرارتي رخ''' (''Thermodynamic arrow of time'') سان پڻ لاڳاپيل آهي. ڪيترن بنيادي ميڪانياتي قانونن ۾ وقت کي ابتو ڪرڻ سان مساواتن جي صورت برقرار رهي سگهي ٿي، پر وڏي پيماني وارا حرارتي عمل عام طور هڪ خاص رخ ۾ اڳتي وڌندا آهن. مثال طور، گرم چانهه جو ٿڌو ٿيڻ عام مشاهدو آهي، جڏهن ته ٿڌي چانهه جو ماحول مان حرارت حاصل ڪري پاڻمرادو وڌيڪ گرم ٿيڻ عام حالتن ۾ مشاهدي ۾ نٿو اچي. وقت جي حرارتي رخ جي مڪمل تشريح ۾ شمارياتي ميڪانيات ۽ نظام جي شروعاتي حالتن جو ڪردار اهم آهي.<ref name="StanfordTime"/> == ٻئي قانون جا عملي مثال == === گرم ۽ ٿڌن جسمن جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي === فرض ڪيو ته ٻن وڏن حرارتي ذخيرن جا گرمي پد ترتيبوار <math>T_{\mathrm H}</math> ۽ <math>T_{\mathrm C}</math> آهن، جتي <math>T_{\mathrm H}>T_{\mathrm C}</math>. جيڪڏهن <math>Q</math> مقدار جي حرارت گرم ذخيري مان ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ٿئي، ته: :<math>\Delta S_{\mathrm H}=-\frac{Q}{T_{\mathrm H}}</math> ۽: :<math>\Delta S_{\mathrm C}=\frac{Q}{T_{\mathrm C}}</math> تنهنڪري گڏيل تبديلي: :<math>\Delta S_{\mathrm{total}}=Q\left(\frac{1}{T_{\mathrm C}}-\frac{1}{T_{\mathrm H}}\right)>0</math> آهي. هي نتيجو ظاهر ڪري ٿو ته مختلف گرمي پدن وارن ذخيرن جي وچ ۾ حرارت جي فطري منتقلي مجموعي اينٽروپي وڌائي ٿي.<ref name="NASAEntropy"/> === گيس جو آزاد ڦهلاءُ === جڏهن هڪ مثالي گيس خالي جاءِ ۾ آزاد نموني ڦهلجي ٿي، ته مثالي طور ٻاهرين دٻاءَ خلاف ڪم نٿي ڪري ۽ جيڪڏهن نظام حرارتي طور الڳ ٿيل هجي ته حرارت جي منتقلي پڻ نٿي ٿئي. مثالي گيس جي شروعاتي ۽ آخري توازني حالتن لاءِ: :<math>\Delta S=nR\ln\left(\frac{V_2}{V_1}\right)</math> آهي، جڏهن گرمي پد مستقل رهي. جيڪڏهن <math>V_2>V_1</math> هجي، ته اينٽروپي وڌندي آهي. هي عمل غيرموٽائي سگهجندڙ آهي، جيتوڻيڪ مثالي گيس جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي. === رگڙ ۽ توانائيءَ جي تبديلي === ميڪانياتي رگڙ منظم ميڪانياتي توانائيءَ کي اندروني توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهي ٿي. پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙن عملن جي غيرموٽائي سگهجڻ ۽ اينٽروپيءَ جي پيداوار جي وضاحت ڪري ٿو. == ٻئي قسم جي دائمي حرڪت واري مشين == '''ٻئي قسم جي دائمي حرڪت واري مشين''' (''Perpetual motion machine of the second kind'') اهڙي فرضي مشين آهي، جيڪا هڪ ئي حرارتي ذخيري مان حرارت حاصل ڪري، ڪنهن ٻئي اثر کان سواءِ، ان کي مڪمل طور چڪري خالص ڪم ۾ تبديل ڪري. اهڙي مشين حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون جي ڀڃڪڙي ڪندي، تنهنڪري ان کي فطري طور ناممڪن سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OpenStaxStatements"/> == پهرين ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | حرارتي عملن جي رخ ۽ حدن کي بيان ڪري ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ جي وچ ۾ حسابي تعلق قائم ڪري ٿو. | اينٽروپيءَ جي پيداوار ۽ غيرموٽائي سگهجڻ بابت پابنديون قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |- | اڪيلي سر عمل جي فطري رخ جو فيصلو نٿو ڪري. | ممڪن ۽ ناممڪن حرارتي عملن ۾ فرق واضح ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جي حساب سان لاڳاپيل آهي. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ ڪارڪردگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. |} == عملي استعمال == ٻئي قانون جا اصول سائنس ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجلي گهر:''' ٻاڦ وارين ۽ گيس ٽربائنن جي ڪارڪردگيءَ جو تجزيو. * '''ريفريجريشن:''' ريفريجريٽرن ۽ ايئرڪنڊيشننگ نظامن جي ڪارڪردگيءَ جون حدون. * '''ڪيميائي انجنيئرنگ:''' ڪيميائي توازن، ردعملن ۽ جداڪاريءَ وارن عملن جو مطالعو. * '''توانائيءَ جي بچت:''' توانائيءَ جي تبديلين دوران ٿيندڙ غيرموٽائي سگهجندڙ نقصانن جو تجزيو. * '''موسميات:''' فضا ۾ حرارت، مادّي ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' ميٽابولزم ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ وارن عملن جو حرارتي تجزيو. * '''مواد جي سائنس:''' مرحلن جي تبديلين ۽ توازني حالتن جو مطالعو. == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | تصور ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | لاڳو ٿيڻ جي شرط |- | الڳ ٿيل نظام جي اينٽروپي | <math>\Delta S\geq0</math> | الڳ ٿيل نظام |- | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ عمل |- | ڪلازيئس اڻبرابري | <math>\oint\delta Q/T_{\mathrm b}\leq0</math> | چڪري حرارتي عمل |- | اينٽروپيءَ جي پيداوار | <math>S_{\mathrm{gen}}\geq0</math> | حقيقي حرارتي عمل |- | حرارتي انجڻ جي ڪارڪردگي | <math>\eta=W_{\mathrm{net}}/Q_{\mathrm H}</math> | چڪري حرارتي انجڻ |- | ڪارنو انجڻ | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | مثالي موٽائي سگهجندڙ انجڻ |- | ريفريجريٽر جو ضريب | <math>\mathrm{COP}_{\mathrm R}=Q_{\mathrm C}/W_{\mathrm{in}}</math> | ريفريجريشن چڪر |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتون |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پھريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[اينٽروپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارت]] * [[اندروني توانائي]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[سعدي ڪارنو]] * [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] * [[لودوگ بولٽزمان]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب موضوع جي تاريخي، نظرياتي ۽ انجنيئرنگ مطالعي لاءِ آهن. انهن کي دعوائن جي انفرادي تصديق کان سواءِ سڌي حوالن جي متبادل طور استعمال نه ڪيو وڃي. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Thomson, William. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Boltzmann, Ludwig. ''Lectures on Gas Theory''. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Sonntag, Richard E. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-4-statements-of-the-second-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: ٻئي قانون جا بيان] * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-summary اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو خلاصو] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/second-law-entropy/ ناسا: ٻيو قانون ۽ اينٽروپي] * [https://plato.stanford.edu/entries/time-thermo/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا: وقت جي حرارتي رخ بابت مضمون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carnot_engine_scheme.svg ڪامنز: ڪارنو انجڻ جو خاڪو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carnot_cycle_TS_diagram.svg ڪامنز: ڪارنو چڪر جو خاڪو] [[زمرو:حرارتي حرڪيات]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:اينٽروپي]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] fpds0s7mbq8too3odg4bex0mz9zgimh 0 105179 427112 2026-11-02T05:29:22Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:pnb:Special:Redirect/revision/379327|رہیسس مکاک]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 427112 wikitext text/x-wiki {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. tvdj10zo3vqpdl9wt849bm1mqnpwkqv 427113 427112 2026-11-02T05:30:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 427113 wikitext text/x-wiki {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|3d model of skeleton]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|3d model of brain surface]] The '''rhesus macaque''' ('''''Macaca mulatta'''''), colloquially '''rhesus monkey''', is a species of [[Old World monkey]] in the ''[[Macaca]]'' genus. There are between six and nine recognised subspecies split between two groups, the Chinese-derived and the Indian-derived. Generally brown or grey in colour, it is {{cvt|47–53|cm}} in length with a {{cvt|20.7–22.9|cm}} tail and weighs {{cvt|5.3–7.7|kg}}. It is native to [[South Asia|South]], [[Central Asia|Central]], and [[Southeast Asia]] and has the widest geographic range of all non-human [[primate]]s, occupying a great diversity of altitudes and habitats. The rhesus macaque is [[diurnality|diurnal]], arboreal, and terrestrial. It is mostly [[herbivorous]], feeding mainly on [[fruit]], but also eating [[seed]]s, [[root]]s, [[buds]], [[Bark (botany)|bark]], and [[cereal]]s. Rhesus macaques living in cities also eat human food and trash. They are [[gregarious]], with troops comprising 20–200 individuals. The social groups are [[matrilineal]]. Individuals communicate with a variety of facial expressions, vocalisations, body postures, and gestures. As a result of the rhesus macaque's relatively easy upkeep, wide availability, and closeness to humans anatomically and physiologically, it has been used extensively in medical and biological research. It has facilitated many scientific breakthroughs including vaccines for [[rabies]], [[smallpox]], [[polio]], and [[antiretroviral medication]] to treat [[HIV/AIDS]]. A rhesus macaque became the first [[monkeys and apes in space|primate astronaut]] in 1948. The rhesus is listed as [[Least Concern]] in the [[IUCN Red List]]. 3go43ymi9ruf99lj3arvsnz345vlc76 427114 427113 2026-11-02T05:31:29Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427114 wikitext text/x-wiki {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|3d model of skeleton]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|3d model of brain surface]] The '''rhesus macaque''' ('''''Macaca mulatta'''''), colloquially '''rhesus monkey''', is a species of [[Old World monkey]] in the ''[[Macaca]]'' genus. There are between six and nine recognised subspecies split between two groups, the Chinese-derived and the Indian-derived. Generally brown or grey in colour, it is {{cvt|47–53|cm}} in length with a {{cvt|20.7–22.9|cm}} tail and weighs {{cvt|5.3–7.7|kg}}. It is native to [[South Asia|South]], [[Central Asia|Central]], and [[Southeast Asia]] and has the widest geographic range of all non-human [[primate]]s, occupying a great diversity of altitudes and habitats. The rhesus macaque is [[diurnality|diurnal]], arboreal, and terrestrial. It is mostly [[herbivorous]], feeding mainly on [[fruit]], but also eating [[seed]]s, [[root]]s, [[buds]], [[Bark (botany)|bark]], and [[cereal]]s. Rhesus macaques living in cities also eat human food and trash. They are [[gregarious]], with troops comprising 20–200 individuals. The social groups are [[matrilineal]]. Individuals communicate with a variety of facial expressions, vocalisations, body postures, and gestures. As a result of the rhesus macaque's relatively easy upkeep, wide availability, and closeness to humans anatomically and physiologically, it has been used extensively in medical and biological research. It has facilitated many scientific breakthroughs including vaccines for [[rabies]], [[smallpox]], [[polio]], and [[antiretroviral medication]] to treat [[HIV/AIDS]]. A rhesus macaque became the first [[monkeys and apes in space|primate astronaut]] in 1948. The rhesus is listed as [[Least Concern]] in the [[IUCN Red List]]. [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] 3orcu8612k707pily5eorycqmmfa86w 427121 427114 2026-11-02T05:49:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جانورن جا عام نالا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427121 wikitext text/x-wiki {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|3d model of skeleton]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|3d model of brain surface]] The '''rhesus macaque''' ('''''Macaca mulatta'''''), colloquially '''rhesus monkey''', is a species of [[Old World monkey]] in the ''[[Macaca]]'' genus. There are between six and nine recognised subspecies split between two groups, the Chinese-derived and the Indian-derived. Generally brown or grey in colour, it is {{cvt|47–53|cm}} in length with a {{cvt|20.7–22.9|cm}} tail and weighs {{cvt|5.3–7.7|kg}}. It is native to [[South Asia|South]], [[Central Asia|Central]], and [[Southeast Asia]] and has the widest geographic range of all non-human [[primate]]s, occupying a great diversity of altitudes and habitats. The rhesus macaque is [[diurnality|diurnal]], arboreal, and terrestrial. It is mostly [[herbivorous]], feeding mainly on [[fruit]], but also eating [[seed]]s, [[root]]s, [[buds]], [[Bark (botany)|bark]], and [[cereal]]s. Rhesus macaques living in cities also eat human food and trash. They are [[gregarious]], with troops comprising 20–200 individuals. The social groups are [[matrilineal]]. Individuals communicate with a variety of facial expressions, vocalisations, body postures, and gestures. As a result of the rhesus macaque's relatively easy upkeep, wide availability, and closeness to humans anatomically and physiologically, it has been used extensively in medical and biological research. It has facilitated many scientific breakthroughs including vaccines for [[rabies]], [[smallpox]], [[polio]], and [[antiretroviral medication]] to treat [[HIV/AIDS]]. A rhesus macaque became the first [[monkeys and apes in space|primate astronaut]] in 1948. The rhesus is listed as [[Least Concern]] in the [[IUCN Red List]]. [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] 169rkw5vocb1qvehn6qdfeaxstdk88p 427122 427121 2026-11-02T05:50:00Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀولڙا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427122 wikitext text/x-wiki {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|3d model of skeleton]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|3d model of brain surface]] The '''rhesus macaque''' ('''''Macaca mulatta'''''), colloquially '''rhesus monkey''', is a species of [[Old World monkey]] in the ''[[Macaca]]'' genus. There are between six and nine recognised subspecies split between two groups, the Chinese-derived and the Indian-derived. Generally brown or grey in colour, it is {{cvt|47–53|cm}} in length with a {{cvt|20.7–22.9|cm}} tail and weighs {{cvt|5.3–7.7|kg}}. It is native to [[South Asia|South]], [[Central Asia|Central]], and [[Southeast Asia]] and has the widest geographic range of all non-human [[primate]]s, occupying a great diversity of altitudes and habitats. The rhesus macaque is [[diurnality|diurnal]], arboreal, and terrestrial. It is mostly [[herbivorous]], feeding mainly on [[fruit]], but also eating [[seed]]s, [[root]]s, [[buds]], [[Bark (botany)|bark]], and [[cereal]]s. Rhesus macaques living in cities also eat human food and trash. They are [[gregarious]], with troops comprising 20–200 individuals. The social groups are [[matrilineal]]. Individuals communicate with a variety of facial expressions, vocalisations, body postures, and gestures. As a result of the rhesus macaque's relatively easy upkeep, wide availability, and closeness to humans anatomically and physiologically, it has been used extensively in medical and biological research. It has facilitated many scientific breakthroughs including vaccines for [[rabies]], [[smallpox]], [[polio]], and [[antiretroviral medication]] to treat [[HIV/AIDS]]. A rhesus macaque became the first [[monkeys and apes in space|primate astronaut]] in 1948. The rhesus is listed as [[Least Concern]] in the [[IUCN Red List]]. [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:ڀولڙا]] axskz9bpc78dqe0f8llsywz7w673h3i 427155 427122 2026-11-02T11:01:37Z Memon2025 21315 /* */ 427155 wikitext text/x-wiki {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي ڪڪر جو 3D ماڊل ]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي دماغ جي مٿاڇري جو 3D ماڊل]] '''ريسس ڀولڙو''' (<small>Rhesus macaque</small>) (<small>Macaca mulatta)</small>، ڀولڙن (Macaca) جنس سان تعلق رکندڙ ’پراڻي دنيا‘ (Old World) جي بندرن جي هڪ قسم آهي. ان جون ڇهن کان نون تائين تسليم ٿيل ذيلي جنسون (subspecies) آهن، جن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي: هڪ چيني نسل جا ۽ ٻيا هندستاني نسل جا. عام طور تي ناسي يا سرمائي رنگ جا هي بندر 47 کان 53 سينٽي ميٽر (19 کان 21 انچ) ڊگھا هوندا آهن، جن جي پڇ 20.7 کان 22.9 سينٽي ميٽر (8.1 کان 9.0 انچ) ڊگهي هوندي آهي ۽ وزن 5.3 کان 7.7 ڪلوگرام (12 کان 17 پائونڊ) هوندو آهي. اهي ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اصل رهاڪو آهن. انسانن کان سواءِ ٻين سڀني پرائيميٽس (primates) جي ڀيٽ ۾، انهن جو جاگرافيائي پکيڙ سڀ کان وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف اوچائين ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ رهن ٿا. ريسس ڀولڙا ڏينهن ۾ سرگرم رهندا آهن، وڻن تي به رهن ٿا ۽ زمين تي به رهن ٿا. اها گهڻو ڪري گاهه خور (<small>herbivorous</small>) هوندا آهن، جن جي خوراڪ ۾ بنيادي طور تي ميوا شامل آهن، پر اهي ٻج، پاڙون، ڪونپلون، وڻن جي ڇل ۽ اناج پڻ کائيندا آهن. شهرن ۾ رهندڙ ريسس ڀولڙا انسانن جي کاڌي ۽ ڪچري مان به کاڌو حاصل ڪندا آهن. اهي جهنڊن ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جتي هڪ جهنڊي ۾ 20 کان 200 تائين ڀولڙا ٿي سگهن ٿا. انهن جا سماجي گروهه مائرن جي نسل (matrilineal) تي ٻڌل هوندا آهن. اهي پاڻ ۾ رابطي لاءِ مختلف قسم جا چهري جا تاثرات، آواز، جسماني بيهڪون ۽ اشارا استعمال ڪندا آهن. ريسس ڀولڙن کي پالڻ يا سنڀالڻ نسبتاً آسان آهي، اها آساني سان دستياب ٿين ٿا ۽ جسماني بناوٽ توڙي حياتياتي ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان انسانن سان ڪافي ويجهڙائي رکن ٿا؛ ان ڪري انهن کي طبي ۽ حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي مدد سان ڪيتريون ئي اهم سائنسي ڪاميابيون حاصل ٿيون آهن، جن ۾ ريبيز (هاري ڪتي جي بيماري)، چيچڪ (<small>smallpox</small>) ۽ پوليو جون ويڪسينون، توڙي <small>HIV/AIDS</small> جي علاج لاءِ اينٽي ريٽرو وائرل دوائون شامل آهن. 1948ع ۾، هڪ ريسس ڀولڙو پهريون [[پرائيميٽ]] (<small>primate</small>) هو جنهن خلائي سفر ڪيو. <small>IUCN</small> جي "ريڊ لسٽ" (<small>Red</small> <small>List</small>) ۾ ريسس ڀولڙي کي "گهٽ خطري واري درجي" (<small>Least Concern</small>) ۾ رکيو ويو آهي. == Ref == [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:ڀولڙا]] 294j1ldtq4bt36kke8dtp3zzwtgojze 427156 427155 2026-11-02T11:02:26Z Memon2025 21315 /* */ 427156 wikitext text/x-wiki {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. ==ريسس ميڪاڪ== {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي ڪڪر جو 3D ماڊل ]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي دماغ جي مٿاڇري جو 3D ماڊل]] '''ريسس ڀولڙو''' (<small>Rhesus macaque</small>) (<small>Macaca mulatta)</small>، ڀولڙن (Macaca) جنس سان تعلق رکندڙ ’پراڻي دنيا‘ (Old World) جي بندرن جي هڪ قسم آهي. ان جون ڇهن کان نون تائين تسليم ٿيل ذيلي جنسون (subspecies) آهن، جن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي: هڪ چيني نسل جا ۽ ٻيا هندستاني نسل جا. عام طور تي ناسي يا سرمائي رنگ جا هي بندر 47 کان 53 سينٽي ميٽر (19 کان 21 انچ) ڊگھا هوندا آهن، جن جي پڇ 20.7 کان 22.9 سينٽي ميٽر (8.1 کان 9.0 انچ) ڊگهي هوندي آهي ۽ وزن 5.3 کان 7.7 ڪلوگرام (12 کان 17 پائونڊ) هوندو آهي. اهي ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اصل رهاڪو آهن. انسانن کان سواءِ ٻين سڀني پرائيميٽس (primates) جي ڀيٽ ۾، انهن جو جاگرافيائي پکيڙ سڀ کان وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف اوچائين ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ رهن ٿا. ريسس ڀولڙا ڏينهن ۾ سرگرم رهندا آهن، وڻن تي به رهن ٿا ۽ زمين تي به رهن ٿا. اها گهڻو ڪري گاهه خور (<small>herbivorous</small>) هوندا آهن، جن جي خوراڪ ۾ بنيادي طور تي ميوا شامل آهن، پر اهي ٻج، پاڙون، ڪونپلون، وڻن جي ڇل ۽ اناج پڻ کائيندا آهن. شهرن ۾ رهندڙ ريسس ڀولڙا انسانن جي کاڌي ۽ ڪچري مان به کاڌو حاصل ڪندا آهن. اهي جهنڊن ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جتي هڪ جهنڊي ۾ 20 کان 200 تائين ڀولڙا ٿي سگهن ٿا. انهن جا سماجي گروهه مائرن جي نسل (matrilineal) تي ٻڌل هوندا آهن. اهي پاڻ ۾ رابطي لاءِ مختلف قسم جا چهري جا تاثرات، آواز، جسماني بيهڪون ۽ اشارا استعمال ڪندا آهن. ريسس ڀولڙن کي پالڻ يا سنڀالڻ نسبتاً آسان آهي، اها آساني سان دستياب ٿين ٿا ۽ جسماني بناوٽ توڙي حياتياتي ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان انسانن سان ڪافي ويجهڙائي رکن ٿا؛ ان ڪري انهن کي طبي ۽ حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي مدد سان ڪيتريون ئي اهم سائنسي ڪاميابيون حاصل ٿيون آهن، جن ۾ ريبيز (هاري ڪتي جي بيماري)، چيچڪ (<small>smallpox</small>) ۽ پوليو جون ويڪسينون، توڙي <small>HIV/AIDS</small> جي علاج لاءِ اينٽي ريٽرو وائرل دوائون شامل آهن. 1948ع ۾، هڪ ريسس ڀولڙو پهريون [[پرائيميٽ]] (<small>primate</small>) هو جنهن خلائي سفر ڪيو. <small>IUCN</small> جي "ريڊ لسٽ" (<small>Red</small> <small>List</small>) ۾ ريسس ڀولڙي کي "گهٽ خطري واري درجي" (<small>Least Concern</small>) ۾ رکيو ويو آهي. == Ref == [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:ڀولڙا]] 0ju18id37fmnfg1swurp029dfu1dmeh 427157 427156 2026-11-02T11:02:49Z Memon2025 21315 /* */ 427157 wikitext text/x-wiki ==ريسس ميڪاڪ== {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي ڪڪر جو 3D ماڊل ]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي دماغ جي مٿاڇري جو 3D ماڊل]] '''ريسس ڀولڙو''' (<small>Rhesus macaque</small>) (<small>Macaca mulatta)</small>، ڀولڙن (Macaca) جنس سان تعلق رکندڙ ’پراڻي دنيا‘ (Old World) جي بندرن جي هڪ قسم آهي. ان جون ڇهن کان نون تائين تسليم ٿيل ذيلي جنسون (subspecies) آهن، جن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي: هڪ چيني نسل جا ۽ ٻيا هندستاني نسل جا. عام طور تي ناسي يا سرمائي رنگ جا هي بندر 47 کان 53 سينٽي ميٽر (19 کان 21 انچ) ڊگھا هوندا آهن، جن جي پڇ 20.7 کان 22.9 سينٽي ميٽر (8.1 کان 9.0 انچ) ڊگهي هوندي آهي ۽ وزن 5.3 کان 7.7 ڪلوگرام (12 کان 17 پائونڊ) هوندو آهي. اهي ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اصل رهاڪو آهن. انسانن کان سواءِ ٻين سڀني پرائيميٽس (primates) جي ڀيٽ ۾، انهن جو جاگرافيائي پکيڙ سڀ کان وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف اوچائين ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ رهن ٿا. ريسس ڀولڙا ڏينهن ۾ سرگرم رهندا آهن، وڻن تي به رهن ٿا ۽ زمين تي به رهن ٿا. اها گهڻو ڪري گاهه خور (<small>herbivorous</small>) هوندا آهن، جن جي خوراڪ ۾ بنيادي طور تي ميوا شامل آهن، پر اهي ٻج، پاڙون، ڪونپلون، وڻن جي ڇل ۽ اناج پڻ کائيندا آهن. شهرن ۾ رهندڙ ريسس ڀولڙا انسانن جي کاڌي ۽ ڪچري مان به کاڌو حاصل ڪندا آهن. اهي جهنڊن ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جتي هڪ جهنڊي ۾ 20 کان 200 تائين ڀولڙا ٿي سگهن ٿا. انهن جا سماجي گروهه مائرن جي نسل (matrilineal) تي ٻڌل هوندا آهن. اهي پاڻ ۾ رابطي لاءِ مختلف قسم جا چهري جا تاثرات، آواز، جسماني بيهڪون ۽ اشارا استعمال ڪندا آهن. ريسس ڀولڙن کي پالڻ يا سنڀالڻ نسبتاً آسان آهي، اها آساني سان دستياب ٿين ٿا ۽ جسماني بناوٽ توڙي حياتياتي ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان انسانن سان ڪافي ويجهڙائي رکن ٿا؛ ان ڪري انهن کي طبي ۽ حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي مدد سان ڪيتريون ئي اهم سائنسي ڪاميابيون حاصل ٿيون آهن، جن ۾ ريبيز (هاري ڪتي جي بيماري)، چيچڪ (<small>smallpox</small>) ۽ پوليو جون ويڪسينون، توڙي <small>HIV/AIDS</small> جي علاج لاءِ اينٽي ريٽرو وائرل دوائون شامل آهن. 1948ع ۾، هڪ ريسس ڀولڙو پهريون [[پرائيميٽ]] (<small>primate</small>) هو جنهن خلائي سفر ڪيو. <small>IUCN</small> جي "ريڊ لسٽ" (<small>Red</small> <small>List</small>) ۾ ريسس ڀولڙي کي "گهٽ خطري واري درجي" (<small>Least Concern</small>) ۾ رکيو ويو آهي. == Ref == [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:ڀولڙا]] 8mbrsjszufsnjxlqqzqm8iwqv9o982b 427158 427157 2026-11-02T11:03:31Z Memon2025 21315 /* det */ 427158 wikitext text/x-wiki ==ريسس ميڪاڪ== {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي ڪڪر جو 3D ماڊل ]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي دماغ جي مٿاڇري جو 3D ماڊل]] '''ريسس ڀولڙو''' (<small>Rhesus macaque</small>) (<small>Macaca mulatta)</small>، ڀولڙن (Macaca) جنس سان تعلق رکندڙ ’پراڻي دنيا‘ (Old World) جي بندرن جي هڪ قسم آهي. ان جون ڇهن کان نون تائين تسليم ٿيل ذيلي جنسون (subspecies) آهن، جن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي: هڪ چيني نسل جا ۽ ٻيا هندستاني نسل جا. عام طور تي ناسي يا سرمائي رنگ جا هي بندر 47 کان 53 سينٽي ميٽر (19 کان 21 انچ) ڊگھا هوندا آهن، جن جي پڇ 20.7 کان 22.9 سينٽي ميٽر (8.1 کان 9.0 انچ) ڊگهي هوندي آهي ۽ وزن 5.3 کان 7.7 ڪلوگرام (12 کان 17 پائونڊ) هوندو آهي. اهي ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اصل رهاڪو آهن. انسانن کان سواءِ ٻين سڀني پرائيميٽس (primates) جي ڀيٽ ۾، انهن جو جاگرافيائي پکيڙ سڀ کان وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف اوچائين ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ رهن ٿا. ريسس ڀولڙا ڏينهن ۾ سرگرم رهندا آهن، وڻن تي به رهن ٿا ۽ زمين تي به رهن ٿا. اها گهڻو ڪري گاهه خور (<small>herbivorous</small>) هوندا آهن، جن جي خوراڪ ۾ بنيادي طور تي ميوا شامل آهن، پر اهي ٻج، پاڙون، ڪونپلون، وڻن جي ڇل ۽ اناج پڻ کائيندا آهن. شهرن ۾ رهندڙ ريسس ڀولڙا انسانن جي کاڌي ۽ ڪچري مان به کاڌو حاصل ڪندا آهن. اهي جهنڊن ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جتي هڪ جهنڊي ۾ 20 کان 200 تائين ڀولڙا ٿي سگهن ٿا. انهن جا سماجي گروهه مائرن جي نسل (matrilineal) تي ٻڌل هوندا آهن. اهي پاڻ ۾ رابطي لاءِ مختلف قسم جا چهري جا تاثرات، آواز، جسماني بيهڪون ۽ اشارا استعمال ڪندا آهن. ريسس ڀولڙن کي پالڻ يا سنڀالڻ نسبتاً آسان آهي، اها آساني سان دستياب ٿين ٿا ۽ جسماني بناوٽ توڙي حياتياتي ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان انسانن سان ڪافي ويجهڙائي رکن ٿا؛ ان ڪري انهن کي طبي ۽ حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي مدد سان ڪيتريون ئي اهم سائنسي ڪاميابيون حاصل ٿيون آهن، جن ۾ ريبيز (هاري ڪتي جي بيماري)، چيچڪ (<small>smallpox</small>) ۽ پوليو جون ويڪسينون، توڙي <small>HIV/AIDS</small> جي علاج لاءِ اينٽي ريٽرو وائرل دوائون شامل آهن. 1948ع ۾، هڪ ريسس ڀولڙو پهريون [[پرائيميٽ]] (<small>primate</small>) هو جنهن خلائي سفر ڪيو. <small>IUCN</small> جي "ريڊ لسٽ" (<small>Red</small> <small>List</small>) ۾ ريسس ڀولڙي کي "گهٽ خطري واري درجي" (<small>Least Concern</small>) ۾ رکيو ويو آهي. ==det== {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. ==Ref == [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:ڀولڙا]] 0d6i5ttjmeq701eegw7pjbg0i8uesuy 427159 427158 2026-11-02T11:04:41Z Memon2025 21315 427159 wikitext text/x-wiki {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = ريسس ڀولڙو<br>Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي ڪڪر جو 3D ماڊل ]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي دماغ جي مٿاڇري جو 3D ماڊل]] '''ريسس ڀولڙو''' (<small>Rhesus macaque</small>) (<small>Macaca mulatta)</small>، ڀولڙن (Macaca) جنس سان تعلق رکندڙ ’پراڻي دنيا‘ (Old World) جي بندرن جي هڪ قسم آهي. ان جون ڇهن کان نون تائين تسليم ٿيل ذيلي جنسون (subspecies) آهن، جن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي: هڪ چيني نسل جا ۽ ٻيا هندستاني نسل جا. عام طور تي ناسي يا سرمائي رنگ جا هي بندر 47 کان 53 سينٽي ميٽر (19 کان 21 انچ) ڊگھا هوندا آهن، جن جي پڇ 20.7 کان 22.9 سينٽي ميٽر (8.1 کان 9.0 انچ) ڊگهي هوندي آهي ۽ وزن 5.3 کان 7.7 ڪلوگرام (12 کان 17 پائونڊ) هوندو آهي. اهي ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اصل رهاڪو آهن. انسانن کان سواءِ ٻين سڀني پرائيميٽس (primates) جي ڀيٽ ۾، انهن جو جاگرافيائي پکيڙ سڀ کان وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف اوچائين ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ رهن ٿا. ريسس ڀولڙا ڏينهن ۾ سرگرم رهندا آهن، وڻن تي به رهن ٿا ۽ زمين تي به رهن ٿا. اها گهڻو ڪري گاهه خور (<small>herbivorous</small>) هوندا آهن، جن جي خوراڪ ۾ بنيادي طور تي ميوا شامل آهن، پر اهي ٻج، پاڙون، ڪونپلون، وڻن جي ڇل ۽ اناج پڻ کائيندا آهن. شهرن ۾ رهندڙ ريسس ڀولڙا انسانن جي کاڌي ۽ ڪچري مان به کاڌو حاصل ڪندا آهن. اهي جهنڊن ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جتي هڪ جهنڊي ۾ 20 کان 200 تائين ڀولڙا ٿي سگهن ٿا. انهن جا سماجي گروهه مائرن جي نسل (matrilineal) تي ٻڌل هوندا آهن. اهي پاڻ ۾ رابطي لاءِ مختلف قسم جا چهري جا تاثرات، آواز، جسماني بيهڪون ۽ اشارا استعمال ڪندا آهن. ريسس ڀولڙن کي پالڻ يا سنڀالڻ نسبتاً آسان آهي، اها آساني سان دستياب ٿين ٿا ۽ جسماني بناوٽ توڙي حياتياتي ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان انسانن سان ڪافي ويجهڙائي رکن ٿا؛ ان ڪري انهن کي طبي ۽ حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي مدد سان ڪيتريون ئي اهم سائنسي ڪاميابيون حاصل ٿيون آهن، جن ۾ ريبيز (هاري ڪتي جي بيماري)، چيچڪ (<small>smallpox</small>) ۽ پوليو جون ويڪسينون، توڙي <small>HIV/AIDS</small> جي علاج لاءِ اينٽي ريٽرو وائرل دوائون شامل آهن. 1948ع ۾، هڪ ريسس ڀولڙو پهريون [[پرائيميٽ]] (<small>primate</small>) هو جنهن خلائي سفر ڪيو. <small>IUCN</small> جي "ريڊ لسٽ" (<small>Red</small> <small>List</small>) ۾ ريسس ڀولڙي کي "گهٽ خطري واري درجي" (<small>Least Concern</small>) ۾ رکيو ويو آهي. ==det== {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. ==Ref == [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:ڀولڙا]] 19rem4bpown30nkih33gdhnrxjj61eu 427160 427159 2026-11-02T11:07:05Z Memon2025 21315 427160 wikitext text/x-wiki {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = ريسس ڀولڙو<br>Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي ڪڪر جو 3D ماڊل ]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي دماغ جي مٿاڇري جو 3D ماڊل]] '''ريسس ڀولڙو''' (<small>Rhesus macaque</small>) (<small>Macaca mulatta)</small>، ڀولڙن (Macaca) جنس سان تعلق رکندڙ ’پراڻي دنيا‘ (Old World) جي بندرن جي هڪ قسم آهي. ان جون ڇهن کان نون تائين تسليم ٿيل ذيلي جنسون (subspecies) آهن، جن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي: هڪ چيني نسل جا ۽ ٻيا هندستاني نسل جا. عام طور تي ناسي يا سرمائي رنگ جا هي بندر 47 کان 53 سينٽي ميٽر (19 کان 21 انچ) ڊگھا هوندا آهن، جن جي پڇ 20.7 کان 22.9 سينٽي ميٽر (8.1 کان 9.0 انچ) ڊگهي هوندي آهي ۽ وزن 5.3 کان 7.7 ڪلوگرام (12 کان 17 پائونڊ) هوندو آهي. اهي ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اصل رهاڪو آهن. انسانن کان سواءِ ٻين سڀني پرائيميٽس (primates) جي ڀيٽ ۾، انهن جو جاگرافيائي پکيڙ سڀ کان وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف اوچائين ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ رهن ٿا. ريسس ڀولڙا ڏينهن ۾ سرگرم رهندا آهن، وڻن تي به رهن ٿا ۽ زمين تي به رهن ٿا. اها گهڻو ڪري گاهه خور (<small>herbivorous</small>) هوندا آهن، جن جي خوراڪ ۾ بنيادي طور تي ميوا شامل آهن، پر اهي ٻج، پاڙون، ڪونپلون، وڻن جي ڇل ۽ اناج پڻ کائيندا آهن. شهرن ۾ رهندڙ ريسس ڀولڙا انسانن جي کاڌي ۽ ڪچري مان به کاڌو حاصل ڪندا آهن. اهي جهنڊن ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جتي هڪ جهنڊي ۾ 20 کان 200 تائين ڀولڙا ٿي سگهن ٿا. انهن جا سماجي گروهه مائرن جي نسل (matrilineal) تي ٻڌل هوندا آهن. اهي پاڻ ۾ رابطي لاءِ مختلف قسم جا چهري جا تاثرات، آواز، جسماني بيهڪون ۽ اشارا استعمال ڪندا آهن. ريسس ڀولڙن کي پالڻ يا سنڀالڻ نسبتاً آسان آهي، اها آساني سان دستياب ٿين ٿا ۽ جسماني بناوٽ توڙي حياتياتي ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان انسانن سان ڪافي ويجهڙائي رکن ٿا؛ ان ڪري انهن کي طبي ۽ حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي مدد سان ڪيتريون ئي اهم سائنسي ڪاميابيون حاصل ٿيون آهن، جن ۾ ريبيز (هاري ڪتي جي بيماري)، چيچڪ (<small>smallpox</small>) ۽ پوليو جون ويڪسينون، توڙي <small>HIV/AIDS</small> جي علاج لاءِ اينٽي ريٽرو وائرل دوائون شامل آهن. 1948ع ۾، هڪ ريسس ڀولڙو پهريون [[پرائيميٽ]] (<small>primate</small>) هو جنهن خلائي سفر ڪيو. <small>IUCN</small> جي "ريڊ لسٽ" (<small>Red</small> <small>List</small>) ۾ ريسس ڀولڙي کي "گهٽ خطري واري درجي" (<small>Least Concern</small>) ۾ رکيو ويو آهي. ==det== {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. ==Ref == == External links == {{Wikispecies|Macaca mulatta|the rhesus macaque}}{{Commons and category|Macaca mulatta|Macaca mulatta}} * [https://web.archive.org/web/20060507095619/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Macaca_mulatta/ ARKive: images and movies of the rhesus macaque ''Macaca mulatta''] * [http://brainmaps.org Brain maps and brain atlases of rhesus macaque] * [https://web.archive.org/web/20051230210410/http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/rhesus_macaque Primate Info Net: ''Macaca mulatta'' Factsheet] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Macaca_mulatta.html University of Michigan Museum of Zoology's Animal Diversity Web: ''Macaca mulatta''] * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190118170107/http://www.rhesusgenome.org/ ''Macaca mulatta'' Genome]}} * [http://www.media-generation.com/DVD%20PAGES/Rhesus/Rhesus.htm Rhesus Play] Film analysis of agonistic play by Donald Symons (UCSB) on DVD * View the [http://www.ensembl.org/Macaca_mulatta/Info/Index/ Macaque genome] in [[Ensembl]]. * {{UCSC genomes|rheMac8}} {{C.Cercopithecinae nav}} {{Taxonbar |from=Q156606}} {{Authority control}} [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:ڀولڙا]] f4o6qdexhvfeizy3t8rondj4e8jonf6 427161 427160 2026-11-02T11:20:07Z Memon2025 21315 427161 wikitext text/x-wiki {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = ريسس ڀولڙو<br>Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي ڪڪر جو 3D ماڊل ]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي دماغ جي مٿاڇري جو 3D ماڊل]] '''ريسس ڀولڙو''' (<small>Rhesus macaque</small>) (<small>Macaca mulatta)</small>، ڀولڙن (Macaca) جنس سان تعلق رکندڙ ’پراڻي دنيا‘ (Old World) جي بندرن جي هڪ قسم آهي. ان جون ڇهن کان نون تائين تسليم ٿيل ذيلي جنسون (subspecies) آهن، جن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي: هڪ چيني نسل جا ۽ ٻيا هندستاني نسل جا. عام طور تي ناسي يا سرمائي رنگ جا هي بندر 47 کان 53 سينٽي ميٽر (19 کان 21 انچ) ڊگھا هوندا آهن، جن جي پڇ 20.7 کان 22.9 سينٽي ميٽر (8.1 کان 9.0 انچ) ڊگهي هوندي آهي ۽ وزن 5.3 کان 7.7 ڪلوگرام (12 کان 17 پائونڊ) هوندو آهي. اهي ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اصل رهاڪو آهن. انسانن کان سواءِ ٻين سڀني پرائيميٽس (primates) جي ڀيٽ ۾، انهن جو جاگرافيائي پکيڙ سڀ کان وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف اوچائين ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ رهن ٿا. ريسس ڀولڙا ڏينهن ۾ سرگرم رهندا آهن، وڻن تي به رهن ٿا ۽ زمين تي به رهن ٿا. اها گهڻو ڪري گاهه خور (<small>herbivorous</small>) هوندا آهن، جن جي خوراڪ ۾ بنيادي طور تي ميوا شامل آهن، پر اهي ٻج، پاڙون، ڪونپلون، وڻن جي ڇل ۽ اناج پڻ کائيندا آهن. شهرن ۾ رهندڙ ريسس ڀولڙا انسانن جي کاڌي ۽ ڪچري مان به کاڌو حاصل ڪندا آهن. اهي جهنڊن ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جتي هڪ جهنڊي ۾ 20 کان 200 تائين ڀولڙا ٿي سگهن ٿا. انهن جا سماجي گروهه مائرن جي نسل (matrilineal) تي ٻڌل هوندا آهن. اهي پاڻ ۾ رابطي لاءِ مختلف قسم جا چهري جا تاثرات، آواز، جسماني بيهڪون ۽ اشارا استعمال ڪندا آهن. ريسس ڀولڙن کي پالڻ يا سنڀالڻ نسبتاً آسان آهي، اها آساني سان دستياب ٿين ٿا ۽ جسماني بناوٽ توڙي حياتياتي ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان انسانن سان ڪافي ويجهڙائي رکن ٿا؛ ان ڪري انهن کي طبي ۽ حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي مدد سان ڪيتريون ئي اهم سائنسي ڪاميابيون حاصل ٿيون آهن، جن ۾ ريبيز (هاري ڪتي جي بيماري)، چيچڪ (<small>smallpox</small>) ۽ پوليو جون ويڪسينون، توڙي <small>HIV/AIDS</small> جي علاج لاءِ اينٽي ريٽرو وائرل دوائون شامل آهن. 1948ع ۾، هڪ ريسس ڀولڙو پهريون [[پرائيميٽ]] (<small>primate</small>) هو جنهن خلائي سفر ڪيو. <small>IUCN</small> جي "ريڊ لسٽ" (<small>Red</small> <small>List</small>) ۾ ريسس ڀولڙي کي "گهٽ خطري واري درجي" (<small>Least Concern</small>) ۾ رکيو ويو آهي. ==det== {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. ==Ref == ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Wikispecies|Macaca mulatta|the rhesus macaque}}{{Commons and category|Macaca mulatta|Macaca mulatta}} * [https://web.archive.org/web/20060507095619/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Macaca_mulatta/ ARKive: images and movies of the rhesus macaque ''Macaca mulatta''] * [http://brainmaps.org Brain maps and brain atlases of rhesus macaque] * [https://web.archive.org/web/20051230210410/http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/rhesus_macaque Primate Info Net: ''Macaca mulatta'' Factsheet] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Macaca_mulatta.html University of Michigan Museum of Zoology's Animal Diversity Web: ''Macaca mulatta''] * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190118170107/http://www.rhesusgenome.org/ ''Macaca mulatta'' Genome]}} * [http://www.media-generation.com/DVD%20PAGES/Rhesus/Rhesus.htm Rhesus Play] Film analysis of agonistic play by Donald Symons (UCSB) on DVD * View the [http://www.ensembl.org/Macaca_mulatta/Info/Index/ Macaque genome] in [[Ensembl]]. * {{UCSC genomes|rheMac8}} {{C.Cercopithecinae nav}} {{Taxonbar |from=Q156606}} {{Authority control}} [[زمرو:ريسس ڀولڙو]] [[زمرو:ڀولڙا]] [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:جانورن جا نمونا]] [[زمرو:ينان جا جانور]] [[زمرو:مڪاڪا|ريسس مڪاڪ]] [[زمرو:1780ع ۾ بيان ڪيل جانور|ريسس مڪاڪ]] [[زمرو:افغانستان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:بنگلاديش جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀوٽان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:چين جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀارت جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:لاوس جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ميانمار جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:نيپال جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:پاڪستان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ٿائيلينڊ جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ويتنام جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀارت ۾ بندر]] [[زمرو:ايشيا جا پرائيميٽ]] [[زمرو:ڪچرو يا گند ڪچرو کائيندڙ جانور]] [[زمرو:خلا ۾ سفر ڪندڙ جاندار]] [[زمرو:ايبرهارڊ آگسٽ ولهلم وون زيمرمن پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:پرائيميٽ]] rhv0e83qd4xqar8hgmaa09sgp4xgghn 427163 427161 2026-11-02T11:21:02Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[ريسس مڪاڪ]] کي [[ريسس ڀولڙو]] ڏانھن چوريو 427161 wikitext text/x-wiki {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = ريسس ڀولڙو<br>Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي ڪڪر جو 3D ماڊل ]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي دماغ جي مٿاڇري جو 3D ماڊل]] '''ريسس ڀولڙو''' (<small>Rhesus macaque</small>) (<small>Macaca mulatta)</small>، ڀولڙن (Macaca) جنس سان تعلق رکندڙ ’پراڻي دنيا‘ (Old World) جي بندرن جي هڪ قسم آهي. ان جون ڇهن کان نون تائين تسليم ٿيل ذيلي جنسون (subspecies) آهن، جن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي: هڪ چيني نسل جا ۽ ٻيا هندستاني نسل جا. عام طور تي ناسي يا سرمائي رنگ جا هي بندر 47 کان 53 سينٽي ميٽر (19 کان 21 انچ) ڊگھا هوندا آهن، جن جي پڇ 20.7 کان 22.9 سينٽي ميٽر (8.1 کان 9.0 انچ) ڊگهي هوندي آهي ۽ وزن 5.3 کان 7.7 ڪلوگرام (12 کان 17 پائونڊ) هوندو آهي. اهي ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اصل رهاڪو آهن. انسانن کان سواءِ ٻين سڀني پرائيميٽس (primates) جي ڀيٽ ۾، انهن جو جاگرافيائي پکيڙ سڀ کان وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف اوچائين ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ رهن ٿا. ريسس ڀولڙا ڏينهن ۾ سرگرم رهندا آهن، وڻن تي به رهن ٿا ۽ زمين تي به رهن ٿا. اها گهڻو ڪري گاهه خور (<small>herbivorous</small>) هوندا آهن، جن جي خوراڪ ۾ بنيادي طور تي ميوا شامل آهن، پر اهي ٻج، پاڙون، ڪونپلون، وڻن جي ڇل ۽ اناج پڻ کائيندا آهن. شهرن ۾ رهندڙ ريسس ڀولڙا انسانن جي کاڌي ۽ ڪچري مان به کاڌو حاصل ڪندا آهن. اهي جهنڊن ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جتي هڪ جهنڊي ۾ 20 کان 200 تائين ڀولڙا ٿي سگهن ٿا. انهن جا سماجي گروهه مائرن جي نسل (matrilineal) تي ٻڌل هوندا آهن. اهي پاڻ ۾ رابطي لاءِ مختلف قسم جا چهري جا تاثرات، آواز، جسماني بيهڪون ۽ اشارا استعمال ڪندا آهن. ريسس ڀولڙن کي پالڻ يا سنڀالڻ نسبتاً آسان آهي، اها آساني سان دستياب ٿين ٿا ۽ جسماني بناوٽ توڙي حياتياتي ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان انسانن سان ڪافي ويجهڙائي رکن ٿا؛ ان ڪري انهن کي طبي ۽ حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي مدد سان ڪيتريون ئي اهم سائنسي ڪاميابيون حاصل ٿيون آهن، جن ۾ ريبيز (هاري ڪتي جي بيماري)، چيچڪ (<small>smallpox</small>) ۽ پوليو جون ويڪسينون، توڙي <small>HIV/AIDS</small> جي علاج لاءِ اينٽي ريٽرو وائرل دوائون شامل آهن. 1948ع ۾، هڪ ريسس ڀولڙو پهريون [[پرائيميٽ]] (<small>primate</small>) هو جنهن خلائي سفر ڪيو. <small>IUCN</small> جي "ريڊ لسٽ" (<small>Red</small> <small>List</small>) ۾ ريسس ڀولڙي کي "گهٽ خطري واري درجي" (<small>Least Concern</small>) ۾ رکيو ويو آهي. ==det== {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. ==Ref == ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Wikispecies|Macaca mulatta|the rhesus macaque}}{{Commons and category|Macaca mulatta|Macaca mulatta}} * [https://web.archive.org/web/20060507095619/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Macaca_mulatta/ ARKive: images and movies of the rhesus macaque ''Macaca mulatta''] * [http://brainmaps.org Brain maps and brain atlases of rhesus macaque] * [https://web.archive.org/web/20051230210410/http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/rhesus_macaque Primate Info Net: ''Macaca mulatta'' Factsheet] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Macaca_mulatta.html University of Michigan Museum of Zoology's Animal Diversity Web: ''Macaca mulatta''] * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190118170107/http://www.rhesusgenome.org/ ''Macaca mulatta'' Genome]}} * [http://www.media-generation.com/DVD%20PAGES/Rhesus/Rhesus.htm Rhesus Play] Film analysis of agonistic play by Donald Symons (UCSB) on DVD * View the [http://www.ensembl.org/Macaca_mulatta/Info/Index/ Macaque genome] in [[Ensembl]]. * {{UCSC genomes|rheMac8}} {{C.Cercopithecinae nav}} {{Taxonbar |from=Q156606}} {{Authority control}} [[زمرو:ريسس ڀولڙو]] [[زمرو:ڀولڙا]] [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:جانورن جا نمونا]] [[زمرو:ينان جا جانور]] [[زمرو:مڪاڪا|ريسس مڪاڪ]] [[زمرو:1780ع ۾ بيان ڪيل جانور|ريسس مڪاڪ]] [[زمرو:افغانستان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:بنگلاديش جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀوٽان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:چين جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀارت جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:لاوس جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ميانمار جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:نيپال جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:پاڪستان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ٿائيلينڊ جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ويتنام جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀارت ۾ بندر]] [[زمرو:ايشيا جا پرائيميٽ]] [[زمرو:ڪچرو يا گند ڪچرو کائيندڙ جانور]] [[زمرو:خلا ۾ سفر ڪندڙ جاندار]] [[زمرو:ايبرهارڊ آگسٽ ولهلم وون زيمرمن پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:پرائيميٽ]] rhv0e83qd4xqar8hgmaa09sgp4xgghn 427165 427163 2026-11-02T11:21:45Z Memon2025 21315 427165 wikitext text/x-wiki {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = ريسس ڀولڙو<br>Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي ڪڪر جو 3D ماڊل ]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي دماغ جي مٿاڇري جو 3D ماڊل]] '''ريسس ڀولڙو''' (<small>Rhesus macaque</small>) (<small>Macaca mulatta)</small>، ڀولڙن (Macaca) جنس سان تعلق رکندڙ ’پراڻي دنيا‘ (Old World) جي بندرن جي هڪ قسم آهي. ان جون ڇهن کان نون تائين تسليم ٿيل ذيلي جنسون (subspecies) آهن، جن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي: هڪ چيني نسل جا ۽ ٻيا هندستاني نسل جا. عام طور تي ناسي يا سرمائي رنگ جا هي بندر 47 کان 53 سينٽي ميٽر (19 کان 21 انچ) ڊگھا هوندا آهن، جن جي پڇ 20.7 کان 22.9 سينٽي ميٽر (8.1 کان 9.0 انچ) ڊگهي هوندي آهي ۽ وزن 5.3 کان 7.7 ڪلوگرام (12 کان 17 پائونڊ) هوندو آهي. اهي ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اصل رهاڪو آهن. انسانن کان سواءِ ٻين سڀني پرائيميٽس (primates) جي ڀيٽ ۾، انهن جو جاگرافيائي پکيڙ سڀ کان وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف اوچائين ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ رهن ٿا. ريسس ڀولڙا ڏينهن ۾ سرگرم رهندا آهن، وڻن تي به رهن ٿا ۽ زمين تي به رهن ٿا. اها گهڻو ڪري گاهه خور (<small>herbivorous</small>) هوندا آهن، جن جي خوراڪ ۾ بنيادي طور تي ميوا شامل آهن، پر اهي ٻج، پاڙون، ڪونپلون، وڻن جي ڇل ۽ اناج پڻ کائيندا آهن. شهرن ۾ رهندڙ ريسس ڀولڙا انسانن جي کاڌي ۽ ڪچري مان به کاڌو حاصل ڪندا آهن. اهي جهنڊن ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جتي هڪ جهنڊي ۾ 20 کان 200 تائين ڀولڙا ٿي سگهن ٿا. انهن جا سماجي گروهه مائرن جي نسل (matrilineal) تي ٻڌل هوندا آهن. اهي پاڻ ۾ رابطي لاءِ مختلف قسم جا چهري جا تاثرات، آواز، جسماني بيهڪون ۽ اشارا استعمال ڪندا آهن. ريسس ڀولڙن کي پالڻ يا سنڀالڻ نسبتاً آسان آهي، اها آساني سان دستياب ٿين ٿا ۽ جسماني بناوٽ توڙي حياتياتي ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان انسانن سان ڪافي ويجهڙائي رکن ٿا؛ ان ڪري انهن کي طبي ۽ حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي مدد سان ڪيتريون ئي اهم سائنسي ڪاميابيون حاصل ٿيون آهن، جن ۾ ريبيز (هاري ڪتي جي بيماري)، چيچڪ (<small>smallpox</small>) ۽ پوليو جون ويڪسينون، توڙي <small>HIV/AIDS</small> جي علاج لاءِ اينٽي ريٽرو وائرل دوائون شامل آهن. 1948ع ۾، هڪ ريسس ڀولڙو پهريون [[پرائيميٽ]] (<small>primate</small>) هو جنهن خلائي سفر ڪيو. <small>IUCN</small> جي "ريڊ لسٽ" (<small>Red</small> <small>List</small>) ۾ ريسس ڀولڙي کي "گهٽ خطري واري درجي" (<small>Least Concern</small>) ۾ رکيو ويو آهي. ==Ref == ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Wikispecies|Macaca mulatta|the rhesus macaque}}{{Commons and category|Macaca mulatta|Macaca mulatta}} * [https://web.archive.org/web/20060507095619/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Macaca_mulatta/ ARKive: images and movies of the rhesus macaque ''Macaca mulatta''] * [http://brainmaps.org Brain maps and brain atlases of rhesus macaque] * [https://web.archive.org/web/20051230210410/http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/rhesus_macaque Primate Info Net: ''Macaca mulatta'' Factsheet] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Macaca_mulatta.html University of Michigan Museum of Zoology's Animal Diversity Web: ''Macaca mulatta''] * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190118170107/http://www.rhesusgenome.org/ ''Macaca mulatta'' Genome]}} * [http://www.media-generation.com/DVD%20PAGES/Rhesus/Rhesus.htm Rhesus Play] Film analysis of agonistic play by Donald Symons (UCSB) on DVD * View the [http://www.ensembl.org/Macaca_mulatta/Info/Index/ Macaque genome] in [[Ensembl]]. * {{UCSC genomes|rheMac8}} {{C.Cercopithecinae nav}} {{Taxonbar |from=Q156606}} {{Authority control}} [[زمرو:ريسس ڀولڙو]] [[زمرو:ڀولڙا]] [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:جانورن جا نمونا]] [[زمرو:ينان جا جانور]] [[زمرو:مڪاڪا|ريسس مڪاڪ]] [[زمرو:1780ع ۾ بيان ڪيل جانور|ريسس مڪاڪ]] [[زمرو:افغانستان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:بنگلاديش جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀوٽان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:چين جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀارت جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:لاوس جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ميانمار جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:نيپال جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:پاڪستان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ٿائيلينڊ جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ويتنام جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀارت ۾ بندر]] [[زمرو:ايشيا جا پرائيميٽ]] [[زمرو:ڪچرو يا گند ڪچرو کائيندڙ جانور]] [[زمرو:خلا ۾ سفر ڪندڙ جاندار]] [[زمرو:ايبرهارڊ آگسٽ ولهلم وون زيمرمن پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:پرائيميٽ]] 8h79l6azuglx97d9qebjkszdyulqwmv 427166 427165 2026-11-02T11:22:11Z Memon2025 21315 /* وڌيڪ ڏسو */ 427166 wikitext text/x-wiki {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = ريسس ڀولڙو<br>Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي ڪڪر جو 3D ماڊل ]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي دماغ جي مٿاڇري جو 3D ماڊل]] '''ريسس ڀولڙو''' (<small>Rhesus macaque</small>) (<small>Macaca mulatta)</small>، ڀولڙن (Macaca) جنس سان تعلق رکندڙ ’پراڻي دنيا‘ (Old World) جي بندرن جي هڪ قسم آهي. ان جون ڇهن کان نون تائين تسليم ٿيل ذيلي جنسون (subspecies) آهن، جن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي: هڪ چيني نسل جا ۽ ٻيا هندستاني نسل جا. عام طور تي ناسي يا سرمائي رنگ جا هي بندر 47 کان 53 سينٽي ميٽر (19 کان 21 انچ) ڊگھا هوندا آهن، جن جي پڇ 20.7 کان 22.9 سينٽي ميٽر (8.1 کان 9.0 انچ) ڊگهي هوندي آهي ۽ وزن 5.3 کان 7.7 ڪلوگرام (12 کان 17 پائونڊ) هوندو آهي. اهي ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اصل رهاڪو آهن. انسانن کان سواءِ ٻين سڀني پرائيميٽس (primates) جي ڀيٽ ۾، انهن جو جاگرافيائي پکيڙ سڀ کان وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف اوچائين ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ رهن ٿا. ريسس ڀولڙا ڏينهن ۾ سرگرم رهندا آهن، وڻن تي به رهن ٿا ۽ زمين تي به رهن ٿا. اها گهڻو ڪري گاهه خور (<small>herbivorous</small>) هوندا آهن، جن جي خوراڪ ۾ بنيادي طور تي ميوا شامل آهن، پر اهي ٻج، پاڙون، ڪونپلون، وڻن جي ڇل ۽ اناج پڻ کائيندا آهن. شهرن ۾ رهندڙ ريسس ڀولڙا انسانن جي کاڌي ۽ ڪچري مان به کاڌو حاصل ڪندا آهن. اهي جهنڊن ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جتي هڪ جهنڊي ۾ 20 کان 200 تائين ڀولڙا ٿي سگهن ٿا. انهن جا سماجي گروهه مائرن جي نسل (matrilineal) تي ٻڌل هوندا آهن. اهي پاڻ ۾ رابطي لاءِ مختلف قسم جا چهري جا تاثرات، آواز، جسماني بيهڪون ۽ اشارا استعمال ڪندا آهن. ريسس ڀولڙن کي پالڻ يا سنڀالڻ نسبتاً آسان آهي، اها آساني سان دستياب ٿين ٿا ۽ جسماني بناوٽ توڙي حياتياتي ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان انسانن سان ڪافي ويجهڙائي رکن ٿا؛ ان ڪري انهن کي طبي ۽ حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي مدد سان ڪيتريون ئي اهم سائنسي ڪاميابيون حاصل ٿيون آهن، جن ۾ ريبيز (هاري ڪتي جي بيماري)، چيچڪ (<small>smallpox</small>) ۽ پوليو جون ويڪسينون، توڙي <small>HIV/AIDS</small> جي علاج لاءِ اينٽي ريٽرو وائرل دوائون شامل آهن. 1948ع ۾، هڪ ريسس ڀولڙو پهريون [[پرائيميٽ]] (<small>primate</small>) هو جنهن خلائي سفر ڪيو. <small>IUCN</small> جي "ريڊ لسٽ" (<small>Red</small> <small>List</small>) ۾ ريسس ڀولڙي کي "گهٽ خطري واري درجي" (<small>Least Concern</small>) ۾ رکيو ويو آهي. ==Ref == ==وڌيڪ ڏسو== {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Wikispecies|Macaca mulatta|the rhesus macaque}}{{Commons and category|Macaca mulatta|Macaca mulatta}} * [https://web.archive.org/web/20060507095619/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Macaca_mulatta/ ARKive: images and movies of the rhesus macaque ''Macaca mulatta''] * [http://brainmaps.org Brain maps and brain atlases of rhesus macaque] * [https://web.archive.org/web/20051230210410/http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/rhesus_macaque Primate Info Net: ''Macaca mulatta'' Factsheet] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Macaca_mulatta.html University of Michigan Museum of Zoology's Animal Diversity Web: ''Macaca mulatta''] * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190118170107/http://www.rhesusgenome.org/ ''Macaca mulatta'' Genome]}} * [http://www.media-generation.com/DVD%20PAGES/Rhesus/Rhesus.htm Rhesus Play] Film analysis of agonistic play by Donald Symons (UCSB) on DVD * View the [http://www.ensembl.org/Macaca_mulatta/Info/Index/ Macaque genome] in [[Ensembl]]. * {{UCSC genomes|rheMac8}} {{C.Cercopithecinae nav}} {{Taxonbar |from=Q156606}} {{Authority control}} [[زمرو:ريسس ڀولڙو]] [[زمرو:ڀولڙا]] [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:جانورن جا نمونا]] [[زمرو:ينان جا جانور]] [[زمرو:مڪاڪا|ريسس مڪاڪ]] [[زمرو:1780ع ۾ بيان ڪيل جانور|ريسس مڪاڪ]] [[زمرو:افغانستان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:بنگلاديش جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀوٽان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:چين جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀارت جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:لاوس جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ميانمار جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:نيپال جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:پاڪستان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ٿائيلينڊ جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ويتنام جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀارت ۾ بندر]] [[زمرو:ايشيا جا پرائيميٽ]] [[زمرو:ڪچرو يا گند ڪچرو کائيندڙ جانور]] [[زمرو:خلا ۾ سفر ڪندڙ جاندار]] [[زمرو:ايبرهارڊ آگسٽ ولهلم وون زيمرمن پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:پرائيميٽ]] lyls3utg8o7r4cbh8wflpl8427o3jso 427167 427166 2026-11-02T11:22:29Z Memon2025 21315 427167 wikitext text/x-wiki {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = ريسس ڀولڙو<br>Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي ڪڪر جو 3D ماڊل ]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي دماغ جي مٿاڇري جو 3D ماڊل]] '''ريسس ڀولڙو''' (<small>Rhesus macaque</small>) (<small>Macaca mulatta)</small>، ڀولڙن (Macaca) جنس سان تعلق رکندڙ ’پراڻي دنيا‘ (Old World) جي بندرن جي هڪ قسم آهي. ان جون ڇهن کان نون تائين تسليم ٿيل ذيلي جنسون (subspecies) آهن، جن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي: هڪ چيني نسل جا ۽ ٻيا هندستاني نسل جا. عام طور تي ناسي يا سرمائي رنگ جا هي بندر 47 کان 53 سينٽي ميٽر (19 کان 21 انچ) ڊگھا هوندا آهن، جن جي پڇ 20.7 کان 22.9 سينٽي ميٽر (8.1 کان 9.0 انچ) ڊگهي هوندي آهي ۽ وزن 5.3 کان 7.7 ڪلوگرام (12 کان 17 پائونڊ) هوندو آهي. اهي ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اصل رهاڪو آهن. انسانن کان سواءِ ٻين سڀني پرائيميٽس (primates) جي ڀيٽ ۾، انهن جو جاگرافيائي پکيڙ سڀ کان وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف اوچائين ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ رهن ٿا. ريسس ڀولڙا ڏينهن ۾ سرگرم رهندا آهن، وڻن تي به رهن ٿا ۽ زمين تي به رهن ٿا. اها گهڻو ڪري گاهه خور (<small>herbivorous</small>) هوندا آهن، جن جي خوراڪ ۾ بنيادي طور تي ميوا شامل آهن، پر اهي ٻج، پاڙون، ڪونپلون، وڻن جي ڇل ۽ اناج پڻ کائيندا آهن. شهرن ۾ رهندڙ ريسس ڀولڙا انسانن جي کاڌي ۽ ڪچري مان به کاڌو حاصل ڪندا آهن. اهي جهنڊن ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جتي هڪ جهنڊي ۾ 20 کان 200 تائين ڀولڙا ٿي سگهن ٿا. انهن جا سماجي گروهه مائرن جي نسل (matrilineal) تي ٻڌل هوندا آهن. اهي پاڻ ۾ رابطي لاءِ مختلف قسم جا چهري جا تاثرات، آواز، جسماني بيهڪون ۽ اشارا استعمال ڪندا آهن. ريسس ڀولڙن کي پالڻ يا سنڀالڻ نسبتاً آسان آهي، اها آساني سان دستياب ٿين ٿا ۽ جسماني بناوٽ توڙي حياتياتي ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان انسانن سان ڪافي ويجهڙائي رکن ٿا؛ ان ڪري انهن کي طبي ۽ حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي مدد سان ڪيتريون ئي اهم سائنسي ڪاميابيون حاصل ٿيون آهن، جن ۾ ريبيز (هاري ڪتي جي بيماري)، چيچڪ (<small>smallpox</small>) ۽ پوليو جون ويڪسينون، توڙي <small>HIV/AIDS</small> جي علاج لاءِ اينٽي ريٽرو وائرل دوائون شامل آهن. 1948ع ۾، هڪ ريسس ڀولڙو پهريون [[پرائيميٽ]] (<small>primate</small>) هو جنهن خلائي سفر ڪيو. <small>IUCN</small> جي "ريڊ لسٽ" (<small>Red</small> <small>List</small>) ۾ ريسس ڀولڙي کي "گهٽ خطري واري درجي" (<small>Least Concern</small>) ۾ رکيو ويو آهي. ==وڌيڪ ڏسو== {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Wikispecies|Macaca mulatta|the rhesus macaque}}{{Commons and category|Macaca mulatta|Macaca mulatta}} * [https://web.archive.org/web/20060507095619/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Macaca_mulatta/ ARKive: images and movies of the rhesus macaque ''Macaca mulatta''] * [http://brainmaps.org Brain maps and brain atlases of rhesus macaque] * [https://web.archive.org/web/20051230210410/http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/rhesus_macaque Primate Info Net: ''Macaca mulatta'' Factsheet] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Macaca_mulatta.html University of Michigan Museum of Zoology's Animal Diversity Web: ''Macaca mulatta''] * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190118170107/http://www.rhesusgenome.org/ ''Macaca mulatta'' Genome]}} * [http://www.media-generation.com/DVD%20PAGES/Rhesus/Rhesus.htm Rhesus Play] Film analysis of agonistic play by Donald Symons (UCSB) on DVD * View the [http://www.ensembl.org/Macaca_mulatta/Info/Index/ Macaque genome] in [[Ensembl]]. * {{UCSC genomes|rheMac8}} {{C.Cercopithecinae nav}} {{Taxonbar |from=Q156606}} {{Authority control}} [[زمرو:ريسس ڀولڙو]] [[زمرو:ڀولڙا]] [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:جانورن جا نمونا]] [[زمرو:ينان جا جانور]] [[زمرو:مڪاڪا|ريسس مڪاڪ]] [[زمرو:1780ع ۾ بيان ڪيل جانور|ريسس مڪاڪ]] [[زمرو:افغانستان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:بنگلاديش جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀوٽان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:چين جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀارت جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:لاوس جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ميانمار جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:نيپال جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:پاڪستان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ٿائيلينڊ جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ويتنام جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀارت ۾ بندر]] [[زمرو:ايشيا جا پرائيميٽ]] [[زمرو:ڪچرو يا گند ڪچرو کائيندڙ جانور]] [[زمرو:خلا ۾ سفر ڪندڙ جاندار]] [[زمرو:ايبرهارڊ آگسٽ ولهلم وون زيمرمن پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:پرائيميٽ]] nnx2yjlfk32r9cu9ztyqqqv4v08hc0q 427168 427167 2026-11-02T11:25:31Z Memon2025 21315 427168 wikitext text/x-wiki {{short description|Species of Old World monkey}} {{Speciesbox | name = ريسس ڀولڙو<br>Rhesus macaque | image = Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg | image_caption = Male, Gokarna Forest, [[Nepal]] | image2 = Female and juvenile rhesus macaque at Galtaji, Jaipur, Rajasthan, India.jpg | image2_caption = Female with infant in [[Galtaji]], [[Jaipur]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Macaca mulatta'' |author=Singh, M. |author2=Kumar, A. |author3=Kumara, H.N. |date=2020 |article-number=e.T12554A17950825 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12554A17950825.en |access-date=10 January 2022}}</ref> | genus = Macaca | species = mulatta | authority = ([[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1780)<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=163|id=12100551 |heading=Species ''Macaca mulatta''}}</ref> | range_map = Rhesus Macaque area.png | range_map_caption = Rhesus macaque native range | synonyms = {{hidden begin|title=Species synonymy}} *''Simia fulvus'' <small>([[John Graham Kerr|Kerr]], 1792)</small> *''Simia rhesus'' <small>[[Jean Baptiste Audebert|Audebert]], 1798</small> *''Simia erythraea'' <small>[[George Shaw (biologist)|Shaw]], 1800</small> *''Macaca nipalensis'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1840</small> *''Macaca oinops'' <small>Hodgson, 1840</small> *''Inuus sanctijohannis'' <small>[[Robert Swinhoe|R. Swinhoe]], 1866</small> *''Inuus sancti-johannis'' <small>R. Swinhoe, 1866</small> *''Macacus lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1868</small> *''Macacus tcheliensis'' <small>[[Alphonse Milne-Edwards|A. Milne-Edwards]], 1872</small> *''Macacus vestitus'' <small>A. Milne-Edwards, 1892</small> *''Macacus rhesus villosus'' <small>[[Frederick W. True|True]], 1894</small> *''Pithecus littoralis'' <small>[[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1909</small> *''Macaca siamica'' <small>[[Cecil Boden Kloss|Kloss]], 1917</small> *''Macaca mulatta mcmahoni'' <small>[[Reginald Innes Pocock|Pocock]], 1932</small> {{hidden end}} | synonyms_ref = <ref>{{ITIS|id= 180099|taxon=''Macaca mulatta''}}</ref> }} [[File:Macaca mulatta 3d scan Natural History Museum University of Pisa C 1549.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي ڪڪر جو 3D ماڊل ]] [[File:Macaca mulatta brain surface reconstruction based on the INIA19 template.stl|thumb|هڪ ريسس ڀولڙي جي دماغ جي مٿاڇري جو 3D ماڊل]] '''ريسس ڀولڙو''' (<small>Rhesus macaque</small>) (<small>Macaca mulatta)</small>، ڀولڙن (Macaca) جنس سان تعلق رکندڙ ’پراڻي دنيا‘ (Old World) جي بندرن جي هڪ قسم آهي. ان جون ڇهن کان نون تائين تسليم ٿيل ذيلي جنسون (subspecies) آهن، جن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي: هڪ چيني نسل جا ۽ ٻيا هندستاني نسل جا. عام طور تي ناسي يا سرمائي رنگ جا هي بندر 47 کان 53 سينٽي ميٽر (19 کان 21 انچ) ڊگھا هوندا آهن، جن جي پڇ 20.7 کان 22.9 سينٽي ميٽر (8.1 کان 9.0 انچ) ڊگهي هوندي آهي ۽ وزن 5.3 کان 7.7 ڪلوگرام (12 کان 17 پائونڊ) هوندو آهي. اهي ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جا اصل رهاڪو آهن. انسانن کان سواءِ ٻين سڀني پرائيميٽس (primates) جي ڀيٽ ۾، انهن جو جاگرافيائي پکيڙ سڀ کان وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف اوچائين ۽ مختلف قسمن جي رهائشي ماحولن ۾ رهن ٿا. ريسس ڀولڙا ڏينهن ۾ سرگرم رهندا آهن، وڻن تي به رهن ٿا ۽ زمين تي به رهن ٿا. اها گهڻو ڪري گاهه خور (<small>herbivorous</small>) هوندا آهن، جن جي خوراڪ ۾ بنيادي طور تي ميوا شامل آهن، پر اهي ٻج، پاڙون، ڪونپلون، وڻن جي ڇل ۽ اناج پڻ کائيندا آهن. شهرن ۾ رهندڙ ريسس ڀولڙا انسانن جي کاڌي ۽ ڪچري مان به کاڌو حاصل ڪندا آهن. اهي جهنڊن ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جتي هڪ جهنڊي ۾ 20 کان 200 تائين ڀولڙا ٿي سگهن ٿا. انهن جا سماجي گروهه مائرن جي نسل (matrilineal) تي ٻڌل هوندا آهن. اهي پاڻ ۾ رابطي لاءِ مختلف قسم جا چهري جا تاثرات، آواز، جسماني بيهڪون ۽ اشارا استعمال ڪندا آهن. ريسس ڀولڙن کي پالڻ يا سنڀالڻ نسبتاً آسان آهي، اها آساني سان دستياب ٿين ٿا ۽ جسماني بناوٽ توڙي حياتياتي ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان انسانن سان ڪافي ويجهڙائي رکن ٿا؛ ان ڪري انهن کي طبي ۽ حياتياتي تحقيق ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي مدد سان ڪيتريون ئي اهم سائنسي ڪاميابيون حاصل ٿيون آهن، جن ۾ ريبيز (هاري ڪتي جي بيماري)، چيچڪ (<small>smallpox</small>) ۽ پوليو جون ويڪسينون، توڙي <small>HIV/AIDS</small> جي علاج لاءِ اينٽي ريٽرو وائرل دوائون شامل آهن. 1948ع ۾، هڪ ريسس ڀولڙو پهريون [[پرائيميٽ]] (<small>primate</small>) هو جنهن خلائي سفر ڪيو. <small>IUCN</small> جي "ريڊ لسٽ" (<small>Red</small> <small>List</small>) ۾ ريسس ڀولڙي کي "گهٽ خطري واري درجي" (<small>Least Concern</small>) ۾ رکيو ويو آهي. ==وڌيڪ ڏسو== {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#E6E6FA" width="130px" |'''<font color="black" size="1">ريسس مڪاڪ</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Macaca_mulatta_in_Guiyang.jpg|280x280 عڪسلون]] |- align="center" |- |[[حياتياتي درجابندي|ملڪ]] : |[[جنور|جانور]] |- |[[حياتياتي درجابندي|فائلم]] |[[کورڈیٹ|ڪورڊيٽا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ڪلاس:]] |[[ددپلانے|ٿڻائندر (مماليا)]] |- |[[حياتياتي درجابندي|پيٽي]] : |[[آگو مانس|اگو مانس]] |- |[[حياتياتي درجابندي|ترتيب]] : |[[سکی نک|اسڪينڪ]] |- |[[حياتياتي درجابندي|خاندان]] : |[[پرانی دنیا دے باندر|پراڻي دنيا جا ڀولڙا]] |- |[[حياتياتي درجابندي|سائنسي نالو]] : |ميڪاڪا مولاٽا |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" |[[فائل:Rhesus_Macaque_area.png|200x200 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" align="center" style="background:white" width="130px" |<font color="black" size="1">ورڇ (نيري رنگ ۾)</font> |- |} '''ريسس ميڪاڪ''' (Rhesus Macac)''' [[ايشيا]] جو هڪ [[باندر]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Wikispecies|Macaca mulatta|the rhesus macaque}}{{Commons and category|Macaca mulatta|Macaca mulatta}} * [https://web.archive.org/web/20060507095619/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Macaca_mulatta/ ARKive: images and movies of the rhesus macaque ''Macaca mulatta''] * [http://brainmaps.org Brain maps and brain atlases of rhesus macaque] * [https://web.archive.org/web/20051230210410/http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/rhesus_macaque Primate Info Net: ''Macaca mulatta'' Factsheet] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Macaca_mulatta.html University of Michigan Museum of Zoology's Animal Diversity Web: ''Macaca mulatta''] * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190118170107/http://www.rhesusgenome.org/ ''Macaca mulatta'' Genome]}} * [http://www.media-generation.com/DVD%20PAGES/Rhesus/Rhesus.htm Rhesus Play] Film analysis of agonistic play by Donald Symons (UCSB) on DVD * View the [http://www.ensembl.org/Macaca_mulatta/Info/Index/ Macaque genome] in [[Ensembl]]. * {{UCSC genomes|rheMac8}} {{C.Cercopithecinae nav}} {{Taxonbar |from=Q156606}} {{Authority control}} [[زمرو:ريسس ڀولڙو]] [[زمرو:ڀولڙا]] [[زمرو:مماليا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مماليا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:جانورن جا عام نالا]] [[زمرو:جانورن جا نمونا]] [[زمرو:ينان جا جانور]] [[زمرو:مڪاڪا|ريسس مڪاڪ]] [[زمرو:1780ع ۾ بيان ڪيل جانور|ريسس مڪاڪ]] [[زمرو:افغانستان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:بنگلاديش جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀوٽان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:چين جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀارت جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:لاوس جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ميانمار جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:نيپال جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:پاڪستان جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ٿائيلينڊ جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ويتنام جا ٿڻڌاري جانور]] [[زمرو:ڀارت ۾ بندر]] [[زمرو:ايشيا جا پرائيميٽ]] [[زمرو:ڪچرو يا گند ڪچرو کائيندڙ جانور]] [[زمرو:خلا ۾ سفر ڪندڙ جاندار]] [[زمرو:ايبرهارڊ آگسٽ ولهلم وون زيمرمن پاران نالا ڏنل ٽيڪسا]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:پرائيميٽ]] 4lhxbfylocudldbdk6jc04ul5h233mi 14 105180 427123 2026-11-02T05:52:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مماليا]] [[زمرو:پرائيميٽ]] [[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]] 427123 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مماليا]] [[زمرو:پرائيميٽ]] [[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]] km84vnqmw8ysjpj3s98xx6l11j3o0qu 427124 427123 2026-11-02T05:52:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جانورن جا خاندان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427124 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مماليا]] [[زمرو:پرائيميٽ]] [[زمرو:پيرافيليٽڪ گروپ]] [[زمرو:جانورن جا خاندان]] neoz413wm8ds38hgkqmqy1gsfy61gyj 0 105181 427128 2026-11-02T05:59:38Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[مڪڙو ڀولڙو]] کي [[ڪوريئڙو ڀولڙو]] ڏانھن چوريو 427128 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪوريئڙو ڀولڙو]] rr1ieyxoq6cum7tq9r5ymgb4ubs1xv6 0 105182 427136 2026-11-02T09:26:02Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1382886145|Bengal tiger]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 427136 wikitext text/x-wiki '''بنگال ٽائيگر (Bengal Tiger)''' ''[[شينهن|پينٿرا ٽائيگرس ٽائيگرس]]'' جي ذيلي جنس (subspecies) جي آبادي آهي. هي جهنگلي ٻلين (Wild cats family) ۾ جي سڀ کان وڏو شمار ٿئي ٿو. اهو [[ڀارت]]، ڏکڻ [[نيپال]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]] کان ڏکڻ اولهه چين تائين ورهايو ويندو آهي. ان جي تاريخي حد 19هين صدي جي شروعات تائين سنڌو درياهه (Indus basin) تائين پکڙيل هئي ۽ اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو تقريباً 12,000 کان 16,500 سال اڳ پلائسٽوسين جي آخر کان وٺي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ موجود هو. ان کي شڪار (poaching)، رهائش جي نقصان ۽ رهائش جي ٽڪراءَ جو خطرو آهي. سال 2022 تائين، بنگال ٽائيگر جي آبادي جو اندازو هندستان ۾ 3,167–3,682 فرد، نيپال ۾ 316–355 فرد، ڀوٽان ۾ 131 فرد ۽ بنگلاديش ۾ لڳ ڀڳ 125 فرد هو. هي [[ڀارت]] ۽ [[بنگلاديش]] جو قومي جانور آهي. 71nb7xy2oguoj52fzgrijtc3172aubz 427137 427136 2026-11-02T09:29:29Z Memon2025 21315 /* */ 427137 wikitext text/x-wiki [[File:Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 11.jpg|thumb|Bengal tiger in [[Sanjay National Park]]]] '''بنگال ٽائيگر''' (Bengal Tiger) ''[[شينهن|پينٿرا ٽائيگرس ٽائيگرس]]'' جي ذيلي جنس (subspecies) جي آبادي آهي. هي جهنگلي ٻلين (Wild cats family) ۾ جي سڀ کان وڏو شمار ٿئي ٿو. اهو [[ڀارت]]، ڏکڻ [[نيپال]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]] کان ڏکڻ اولهه چين تائين ورهايو ويندو آهي. ان جي تاريخي حد 19هين صدي جي شروعات تائين سنڌو درياهه (Indus basin) تائين پکڙيل هئي ۽ اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو تقريباً 12,000 کان 16,500 سال اڳ پلائسٽوسين جي آخر کان وٺي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ موجود هو. ان کي شڪار (poaching)، رهائش جي نقصان ۽ رهائش جي ٽڪراءَ جو خطرو آهي. سال 2022 تائين، بنگال ٽائيگر جي آبادي جو اندازو هندستان ۾ 3,167–3,682 فرد، نيپال ۾ 316–355 فرد، ڀوٽان ۾ 131 فرد ۽ بنگلاديش ۾ لڳ ڀڳ 125 فرد هو. هي ڀارت ۽ بنگلاديش جو قومي جانور آهي. ldttvj9ljt60vmr4wqw1xmnm5znp5mh 0 105183 427139 2026-11-02T09:47:34Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1381313642|Indian cobra]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 427139 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|ڪوبرا|}} '''هندستاني ڪوبرا''' (Indian Cobra) ( '''''Naja naja''' /na'' dʒanadʒa/)، جيڪو عام طور تي '''چشميدار ڪوبرا'''، '''ايشيائي ڪوبرا''' يا '''بائنوسيليٽ ڪوبرا''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڪوبرا جو هڪ [[نوع (حياتيات)|قسم]] آهي، جيڪو ايليپيڊي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] ۾ هڪ زهريلو نانگ آهي. هي نسل [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جو آهي ۽ "بگ فور" نسلن (species) جو ميمبر آهي جيڪي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] ۾ سانپ جي ڏنگ جي سڀ کان وڌيڪ ڪيسن لاءِ ذميوار آهن. هندستاني ڪوبرا کي [[هندوڌرم|هندو ثقافت]] ۽ هندو ڏند ڪٿا ۾ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري ناگ جي جادوگرن سان گڏ ڏٺو ويندو آهي. هي انڊين وائلڊ لائف پروٽيڪشن ايڪٽ (1972) تحت هڪ محفوظ نسل (species) آهي. ig7n5cbb21z896t06kg0qe9e0xoq6hs 427140 427139 2026-11-02T09:50:39Z Memon2025 21315 /* */ 427140 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|ڪوبرا|}} '''هندستاني ڪوبرا''' (Indian Cobra) (Naja naja/na dʒanadʒa/)، جيڪو عام طور تي '''چشميدار ڪوبرا'''، '''ايشيائي ڪوبرا''' يا '''بائنوسيليٽ ڪوبرا''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڪوبرا جو هڪ [[نوع (حياتيات)|نوع]] آهي، جيڪو ايليپيڊي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] ۾ هڪ زهريلو نانگ آهي. هي نسل [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جو آهي ۽ "بگ فور" نوعن (species) جو ميمبر آهي جيڪي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] ۾ سانپ جي ڏنگ جي سڀ کان وڌيڪ ڪيسن لاءِ ذميوار آهن. هندستاني ڪوبرا کي [[هندوڌرم|هندو ثقافت]] ۽ هندو ڏند ڪٿا ۾ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري ناگ جي جادوگرن سان گڏ ڏٺو ويندو آهي. هي انڊين وائلڊ لائف پروٽيڪشن ايڪٽ (1972) تحت هڪ محفوظ نوع آهي. 9hhrdyvl1vfzxaze500wahq3e48suv4 427141 427140 2026-11-02T09:52:13Z Memon2025 21315 /* */ 427141 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|ڪوبرا|}} '''هندستاني ڪوبرا''' (<small>Indian Cobra</small>) (<small>Naja naja/na dʒanadʒa/</small>)، جيڪو عام طور تي '''چشميدار ڪوبرا'''، '''ايشيائي ڪوبرا''' يا '''بائنوسيليٽ ڪوبرا''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڪوبرا جو هڪ [[نوع (حياتيات)|نوع]] آهي، جيڪو ايليپيڊي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] ۾ هڪ زهريلو نانگ آهي. هي نسل [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جو آهي ۽ "بگ فور" نوعن (<small>species</small>) جو ميمبر آهي جيڪي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] ۾ سانپ جي ڏنگ جي سڀ کان وڌيڪ ڪيسن لاءِ ذميوار آهن. هندستاني ڪوبرا کي [[هندوڌرم|هندو ثقافت]] ۽ هندو ڏند ڪٿا ۾ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري ناگ جي جادوگرن سان گڏ ڏٺو ويندو آهي. هي انڊين وائلڊ لائف پروٽيڪشن ايڪٽ (<small>1972</small>) تحت هڪ محفوظ نوع آهي. ln7tdxtynuejpt3kqg6oeyiuin2vrjd 427142 427141 2026-11-02T09:55:55Z Memon2025 21315 /* */ 427142 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|ڪوبرا|}} [[File:Indian Cobra, crop.jpg|thumb|India Cobra]] '''هندستاني ڪوبرا''' (<small>Indian Cobra</small>) (<small>Naja naja/na dʒanadʒa/</small>)، جيڪو عام طور تي '''چشميدار ڪوبرا''' يا '''ايشيائي ڪوبرا''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڪوبرا جو هڪ [[نوع (حياتيات)|نوع]] آهي، جيڪو ايليپيڊي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] ۾ هڪ زهريلو نانگ آهي. هي نسل [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جو آهي ۽ "بگ فور" نوعن (<small>species</small>) جو ميمبر آهي جيڪي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] ۾ نانگ جي ڏنگ جي سڀ کان وڌيڪ ڪيسن لاءِ ذميوار آهن. هندستاني ڪوبرا کي [[هندوڌرم|هندو ثقافت]] ۽ هندو ڏند ڪٿا ۾ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري ناگ جي جادوگرن (charmers) سان گڏ ڏٺو ويندو آهي. هي انڊين وائلڊ لائف پروٽيڪشن ايڪٽ (<small>1972</small>) تحت هڪ محفوظ نوع آهي. 31hjow96dkhi8ol9f667cjmdihiomie 0 105184 427148 2026-11-02T10:12:49Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو]] کي [[عربي ھرڻ]] ڏانھن چوريو 427148 wikitext text/x-wiki #چوريو [[عربي ھرڻ]] pwwej18lfm4joplhxcpvuvnbzg1rot8 14 105185 427162 2026-11-02T11:20:30Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڀولڙا]] 427162 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀولڙا]] ofq844uq7xgckb02pyrdx1jxx1e4s8o 0 105186 427164 2026-11-02T11:21:02Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[ريسس مڪاڪ]] کي [[ريسس ڀولڙو]] ڏانھن چوريو 427164 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ريسس ڀولڙو]] 2ygaaojgd46hzjjnz3k2ao0dduc9nrg